×
علل ناباروری در مردان

​سن

شواهد موجود نشان ‌‌می‌دهند که با افزایش سن مردان، نرخ بارداری کاهش و زمان لازم برای رخ دادن لقاح افزایش می‌یابد. حجم مایع منی، تحرک اسپرم و نسبت اسپرم‌‌‌های دارای مورفولوژی طبیعی به تدریج با افزایش سن کاهش می‌یابند. اما غلظت اسپرم‌ها کاهش پیدا نمی‌کند.

انسداد در مسیر حرکت مایع منی​

مهم‌ترین علت فیزیکی ناباروری در مردان، انسداد در مسیر حرکت مایع منی می‌باشد. انسداد در حرکت مایع منی به دلایل مختلفی در مردان ایجاد می‌­شود. تعدادی از این دلایل عبارتند از:

  • انسداد مجرای تناسلی، انسداد مجرای وابران یا لوله‌ی اسپرم‌بر (Vas deferens, Sperm duct)
  • عفونت و التهاب مجرای ادراری‌ـ‌تناسلی (سوزاک، کلامیدیا و سل)
  • جراحی­‌‌هایی که سبب انسداد مجرای تناسلی می­‌شوند
  • فقدان مادرزادی دوطرفه ی وازودفران

پیچش بیضه‌ها

در حالت پیچش(Torsion) ، بیضه­‌ها درون کیسه‌ی بیضه پیچ‌و‌تاب می‌­خورند. به این حالت تورم بیش از حد نیز گفته می‌­شود. عدم جراحی سریع این عارضه باعث ایجاد مشکل در باروری می­‌گردد.

انزال پس‌رونده 

انزال پس‌رونده(Retrograde ejaculation)  به معنی ورود مایع منی به مثانه به جای آلت تناسلی حین ارگاسم است. در این بیماری حجم انزال کم بوده و ادرار بعد از انزال کدر می­‌شود. گفته می­‌شود که انزال پس‌رونده علت یک تا دو درصد ناباروری‌ مردان می‌باشد.

واریکوسل یا واریس بیضه 

به اتساع ورید‌‌های بیضوی در کیسه‌ی بیضه، واریکوسل(Varicocele)  گفته می‌شود. واریکوسل در مردان نابارور (30 درصد) شایع‌تر از مردان بارور (10 درصد) می‌باشد. اگرچه افزایش حرارت در بیضه‌ها احتمالاً عامل ارتباطِ میان واریکوسل و ناباروری است اما وجود رابطه‌ی علت و معلولی بین واریکوسل و ناباروری تأیید نشده است.

هیپوسپادیاس

هیپوسپادیاس (Hypospadias) نوعی مشکل مادرزادی در مردان است که در آن مکان باز شدن مجرای خروج ادرار در قسمت زیرین آلت تناسلی قرار می‌گیرد. این مشکل در دوران کودکی با عمل جراحی برطرف می‌گردد.

از دیگر اختلالات فیزیکی که سبب ناباروری در مردان می‌­شود می‌­توان به موارد زیر اشاره نمود:

  • اختلال در انتقال اسپرم در نتیجه‌ی مشکلات جنسی از جمله زودانزالی
  • آسیب آلت تناسلی
  • بروز مشکلات در پروستات
  • عدم نزول بیضه‌ها از داخل حفر‌ه‌ی شکم به داخل کیسه‌ی بیضه
  • مشکل در انجام جراحی ترمیمی یا بازگشت وازکتومی

نقص در تولید، عملکرد و مورفولوژی اسپرم

​فرآیند تولید اسپرم در بيضه­‌ها رخ ‌‌‌‌می‌دهد. اسپرم از آلت تناسلی مرد خارج مي‌شود.غلظت طبیعی اسپرم در محدوده‌ی 15 میلیون تا بیش از 200 میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر مایع منی قرار دارد (برخی منابع نیز محدوده‌ی طبیعی برای تعداد اسپرم را 40 میلیون تا 300 میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر اعلام کرده‌اند). در صورتی که مرد کمتر از 15 میلیون اسپرم (طبق برخی منابع کمتر از 10 میلیون اسپرم) در هر میلی‌لیتر مایع منی یا کمتر از 39 میلیون اسپرم در هر بار انزال داشته باشد، اصطلاح "شمارش کم اسپرم" را برای وی به کار می‌برند. با کاهش تعداد اسپرم احتمال باروری کاهش می‌یابد.

‌تعداد كم یا فقدان اسپرم (آزواسپرم) در نتیجه‌ی مشکلات مختلف رخ می‌دهد. تعدادی از این مشکلات عبارتند از:

  • ماندن بیضه‌­ها در شکم و وارد نشدن به کیسه­‌‌های بیضه
  • نقایص ژنتیکی مانند سندرم کالمن(Kallmann syndrome)  
  • مشکلات سلامت از جمله دیابت، عفونت کلیوی و کبدی، برونشیت یا سینوزیت مزمن
  • عفونت­‌‌های پیشین از جمله اوریون (اوریون با خطر عفونت بیضه دوطرفه (10 درصد) و یک‌طرفه (30 درصد) همراه می‌باشد)، التهاب پروستات، کلامیدیا، گنوره، سیفلیس و هرپس
  • جراحت یا سابقه‌ی جراحی­‌‌ بیضه یا ناحیه‌ی کشاله‌ی ران (در جراحی ترمیمی هرنی (فتق) سه تا 17 درصد خطر آسیب به وازودفران وجود دارد).

نکته‌ی قابل ذکر دیگر آن است که نقایص دستگاه ایمنی می­‌تواند منجر به حساس شدن این دستگاه نسبت به اسپرم­‌‌های خود فرد شده و آنتی‌­‌بادی علیه اسپرم در بدن تولید نماید که این آنتی‌بادی می‌­تواند سبب به هم چسبیدن و کاهش میزان حرکت اسپرم‌­ها گردد. ازسوی دیگر اتساع عروق خونی در بیضه­‌ها، افزایش میزان جریان خون و دمای بدن نیز می‌­تواند بر شکل اسپرم‌­ها تأثیر گذارد و شکل آن‌­ها را از حالت طبیعی خارج کند.

عوامل زیادی در باروری نقش دارند و تعداد اسپرم‌‌‌های مرد تنها یکی از این عوامل می‌باشد. برخی مردان با تعداد کم اسپرم بچه‌دار شده‌اند و برخی با وجود تعداد اسپرم‌‌‌های طبیعی موفق به انجام این کار نشده‌اند؛ زیرا در بارداری عوامل دیگری مانند تحرک طبیعی اسپرم‌ها نیز اهمیت زیادی دارد.

اختلالات هورمونی

هرگونه اختلال در مسیرهای هورمونی می‌­تواند سبب ایجاد ناباروری در مردان گردد. از جمله‌ی این اختلالات می‌­توان به موارد زیر اشاره نمود:

  • کمبود تستوسترون

StartFragmentEndFragment

کمبود تستوسترون سبب عملکرد ضعیف بیضه‌‌­ها شده و سندرم کمبود آندروژن يا‌ هايپوگناديسم(Hypogonadism) نا‌‌میده می‌شود. علائم کمبود تستوسترون سرم ممکن است شامل کاهش میل جنسی (با یا بدون اختلال عملکرد نعوظی)، کاهش قدرت یا انرژی، تحریک‌پذیری، اختلال در خواب و بروز خلق‌وخوی افسرده باشد.

  • افزایش پرولاکتین خون

هورمون پرولاکتین باعث تولید شیر در مادران شیرده می‌­گردد. افزایش پرولاکتین خون (Hyperprolactinemia) یک بیماری نسبتاً شایع است که می­‌تواند منجر به اختلالات عادات ماهانه، ناباروری در زنان و اختلالات جنسی در مردان شود. افزایش پرولاکتین در مردان منجر به هیپوگنادیسم و کاهش تستوسترون می‌­شود. افزایش این هورمون به طور غیرمستقیم منجر به کاهش میل جنسی، اختلال در نعوظ، کاهش حجم منی و تعداد اسپرم می­‌گردد. این عارضه در 10 تا 40 درصد مردان نابارور دیده می­‌شود.

 

  • کاهش میزان هورمون تیروئید  

کاهش میزان هورمون تیروئید  (Hypothyroidism)با کم‌کاری غده‌ی تیروئید ایجاد شده و درنهایت اثر آن در ناباروری مردان، ضعف در عملکرد بیضه‌­ها، کاهش تعداد اسپرم و کیفیت پایین مایع منی می‌باشد. علت این عارضه معمولاً رژیم غذایی با میزان ید بالا می‌باشد. کاهش مصرف ید یا درمان­‌‌هایی که هورمون تیروئید را جایگزین می­‌کنند می‌­تواند تا حدود زیادی اثرات این عارضه را کاهش دهند. خوشبختانه کم‌کاری غده‌ی تیروئید بسیار عارضه‌ی نادری در مردان می‌باشد و شیوع آن 0.1 درصد است.

  • افزایش سطوح آندروژنی

افزایش هورمون‌‌‌های آندروژنی سبب مهار غده‌ی فوق کلیوی و به عبارتی‌ هایپرپلازی فوق کلیوی مادرزادی می‌گردد. افزایش آندروژن سبب کاهش تعداد اسپرم­‌‌های بالغ، افزایش تعداد اسپرم­‌‌های نابالغ و کاهش تحرک اسپرم­‌ها می‌­گردد. این عارضه در یک تا سه درصد مردان نابارور مشاهده شده و درمان آن از طریق مصرف کورتیزول می‌باشد.

   

اختلالات عفونی

دیده شده است که حدود هفت درصد از مردان نابارور به علت انسداد مجاری اسپرم‌بر، قادر به انتقال اسپرم از بیضه­‌‌هایشان به خارج از آلت تناسلی نیستند. عوامل عفونی مختلفی که باعث انسداد این مجاری می‌­شوند عبارتند از:

اوریون (Mumps)

ابتلا به بیماری اوریون در سنین بعد از بلوغ می‌تواند باعث آسیب رساندن به سلول‌‌‌های اسپرم‌ساز، ناباروری و حتی آزواسپرمی (فقدان اسپرم در مایع منی) شود. گاهی پسران در سن بلوغ دچار تورم بیضه‌ها می‌شوند که حدود یک هفته پس از شروع اوریون رخ ‌‌‌‌می‌دهد. تورم یک یا هر دو بیضه موجب تب، لرز و درد بیضه‌ها می‌‌شود. عقیم شدن به دنبال تورم بیضه‌ها بسیار نادر است.

کلاميديا تراکوماتيس (Chlamydia trachomatis)

باکتری کلاميديا تراکوماتيس عامل بیماری کلاميديا می‌باشد که باعث عفونت­‌های چشمی، تنفسی و تناسلی می‌شود. بارزترین علامت اين عفونت در مردان التهاب مجرای ادراری است ولي اغلب موارد علائم اين عفونت خفيف بوده و بدون اينکه تشخيص داده شود پيشرفت می­‌کند. تقريباً 50 درصد مردان مبتلا به این عفونت علامتی بروز نمی‌دهند.

نایسریا گونوره‌آ (Neisseria gonorrhoeae)

نایسریا گونوره‌آ عامل بیماری سوزاک می‌باشد که از طريق تماس جنسي انتقال می‌يابد. عفونت ناشي از اين باکتری مي­‌تواند به‌ صورت مخاطی و در بیشتر موارد به ‌­صورت موضعي بروز نماید. شايع‌ترين علائم باليني اين عفونت در مردان، التهاب مجرای ادراری (urethritis) و التهاب اپيديديم (Epididymitis) است.

مايکوباکتريوم توبرکلوزيس (Mycobacterium Tuberculosis)

مايکوباکتريوم توبرکلوزيس عامل بیماری سل است. عفونت مايکوباکتريوم توبرکلوزيس در تمام نقاط بدن ممکن است ايجاد شود ولی عفونت حاصل از آن اغلب ريوی بوده و به ‌راحتی از فردی به فرد ديگر انتقال می‌­يابد.

ترپونما پالیدوم (Treponema pallidum)

ترپونما پالیدوم عامل بیماری سیفلیس می‌باشد. رایج‌ترین راه انتقال آن از طریق تماس با زخم‌‌‌های فرد آلوده طی رابطه‌ی جنسی است. باکتری از طریق زخم‌‌‌های جزئی، خراش در پوست یا غشای مخاطی (غشای موکوزی) وارد بدن فرد می‌شود. سیفلیس در مرحله‌ی اول و دوم و گاهی در مرحله‌ی سوم مسری است. این عفونت سبب تحلیل رفتن بیضه‌ها می‌شود که از عواقب آن می‌توان کم شدن تعداد و تحرک اسپرم‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ها را نام برد.

اختلالات ژنتیکی در مردان

تمامی علل ناباروری (مشکلات هورمونی، غیرطبیعی بودن سلول‌های جنسی (تخمک و اسپرم) و غیره) می‌تواند تحت تأثیر عوامل ژنتیکی باشد. عوامل ژنتیکی می‌توانند بر ناباروری مردان (سندرم کلاینفلتر​​​​​​، XXY)، ناباروری زنان (سندرم ترنر، XO) یا هردوجنس (جابجایی‌های کروموزومی) تأثیر بگذارند. ناهنجاری‌های ژنتیکی می‌تواند احتمال لقاح و بارداری را کاهش دهد.

یکی از علل شایع ناباروری در مردان، نقایص ژنتیکی می‌‌باشد. این نقایص را عمدتاً در پنج دسته تقسیم‌بندی می‌نمایند:

1.جهش در یک ژن خاص

  • جهش در ژن گیرنده‌ی آندروژن 

جهش در ژن گیرنده‌ی آندروژن مرتبط با ناباروری است. دو نوع جهش در این ژن روی می­‌دهد:

یک دسته، گسترش تکرارهای سه‌نوکلئوتیدی می‌­باشد. در این دسته تکرار سه‌نوکلئوتیدیCAG در اگزون یک بسیار گسترش می‌­یابد و تعداد زیادی CAG پشت سرهم قرار می‌گیرند. این جهش عامل سندرم کندی (Kennedy) می‌­باشد. افراد مبتلا به این سندرم علائمی مانند لرزش زبان، پستان‌­های بزرگ و ناباروری (به دلیل اختلال در نعوظ، کاهش تعداد اسپرم‌ها و آتروفی بیضه‌­ها) را نشان می‌­دهند.

دسته‌ی دیگر، جهش‌های نقطه­‌ای می­‌باشد که این جهش­‌ها طیف گسترده­‌ای از علائم را شامل می‌­شوند. این افراد در حالت شدید دارای ظاهری زنانه بوده و در موارد خفیف‌تر، عدم حساسیت به آندروژن را با ظاهری مردانه نشان می‌­دهند.

  • جهش در ژن CFTR

​​​جهش در ژن CFTR عامل بیماری سیستیک‌فیبروزیس است. این بیماری یک ناهنجاری وراثتی است که بر اندام‌­هایی از جمله کبد، ریه، پانکراس و روده اثر می‌گذارد. جهش بسیار شایعی در این ژن وجود دارد که باعث بیماری سیستیک‌فیبروزیس نشده ولی باعث ایجاد نبودِ دوطرفه‌ی مادرزادی مجرای وابران (Congenital bilateral absence of vas defran= CBAVD) و به تبع آن ناباروری می‌­گردد. این جهش، آلل 5T نام دارد و در اینترون شماره‌ی هشت ژن CFTR رخ می‌­دهد. در حالت طبیعی باید هفت تا نه عدد باز تایمیدین (T) در این ناحیه وجود داشته باشد ولی زمانی که تعداد این بازها کاهش می‌یابد و به پنج عدد می‌­رسد جایگاه پیرایش (Splicing site) در اینترون خراب شده و این امر سبب ایجاد ناباروری در مردان می‌­گردد. تعداد، pH و محتوای فروکتوز مایع منی در آن‌هایی که نبود دوطرفه‌ی مادرزادی مجرای وابران را به دلیل جهش 5T دارند، کاهش می­‌یابد. نکته‌ی قابل ذکر دیگر در این زمینه آن است که اگر یک فرد دارای جهش 5T می­‌باشد، حتماً همسر این فرد نیز باید از نظر ژن CFTR ارزیابی شود زیرا در صورتی که همسر فرد نیز دارای یک جهش به صورت هِترو باشد‌ـ‌یعنی سالم ولی ناقل ژن جهش‌یافته باشدـ‌‌احتمال دارد که فرزند این زوج نیز به سیستیک‌فیبروزیس مبتلا گردد. جهش در این ژن همچنین باعث نبود یک‌طرفه‌ی مادرزادی مجرای وابران،‌ انسداد دو‌طرفه‌ی مجرای انزال و سندرم یانگ می‌شود.

  • جهش در ژن KALIG-1

​​​جهش در ژن KALIG-1 طی تکوین، مانع انتقال هورمون آزاد‌کننده‌ی گنادوتروپین به هیپوتالاموس می‌شود و منجر به هایپوگنادیسم (کم‌کاری غدد جنسی در مردان) می‌شود. نوع وابسته به ایکس سندرم کالمن در اثر جهش در این ژن ایجاد می‌شود.

  • جهش در ژن‌های PTPN11, SOS1, RAF1, RIT1

جهش در ژن‌های متعددی سبب بروز سندرم نونان (Noonan syndrome) می‌شود ؛ این ژن‌ها عبارتند از PTPN11, SOS1, RAF1, RIT1. این بیماری وراثتی در زنان و مردان ایجاد‌‌ شده و در مردان باعث عملکرد غیرطبیعی گنادها می‌شود. 85‌ درصد مبتلایان به سندرم نونان دارای اختلالات قلبی‌عروقی هستند. علائم این بیماری عبارتند از عقب‌ماندگی ذهنی، اختلالات اسکلتی و چهره، اختلال در انعقاد خون، کوتاهی قد، گردن پر‌ه‌دار، گوش‌های پایین، سینه‌ی قیفی‌شکل و عدم نزول بیضه­‌ها (در مردان).

  • جهش در ژن DMPK و CNBP

​​​جهش در ژن DMPK دیستروفی‌ میوتونیک نوع یک و جهش در ژن CNBP دیستروفی میوتونیک نوع دو را ایجاد می‌کند. این بیماری ارثی چندین دستگاه بدن را درگیر می‌کند و در برخی موارد سبب ایجاد بیضه­‌های تکوین‌نیافته و تولید غیرطبیعی اسپرم و به تبع آن ناباروری می‌­شود.

  • جهش در ژن‌های HAMP, HFE, HFE2, SLC40A1,TFR2

​​​جهش در ژن‌های HAMP, HFE, HFE2, SLC40A1,TFR2 سبب ایجاد انواع وراثتی بیماری هموکروماتوز​(Haemochromatosis)  می‌شود. این بیماری ارثی بر ذخیره‌ی آهن اثر می‌­گذارد و بیمار بیش از حد، آهن از غذا جذب می­‌کند. 80 درصد مردان مبتلا، عملکرد غیرطبیعی بیضه­‌ها را نشان می‌­دهند.

  • جهش در ژن HBB

​​​جهش در ژن HBB باعث بروز بیماری سلول داسی‌شکل می‌شود ؛ بیماری وراثتی که بر تولید طبیعی هموگلوبین اثر می­‌گذارد. این بیماری بر باروری زن و مرد نیز اثر داشته و ممکن است منجر به تأخیر در بلوغ، مشکلات مربوط به گنادها یا نعوظ دائم شود.

  • جهش در ژن SF1

​​​جهش بد‌معنی (Missense mutation) در ناحیه‌ی متصل‌شونده به DNA ژن SF1باعث می‌شود تا افراد XY، ساختارهای مولرین کاملاً تکوین‌یافته و غدد جنسی بدون عملکرد (streak gonads) را نشان دهند ؛ حالتی که تخمدان‌ها با بافت فاقد عملکرد جایگزین می‌شوند. احتمالاً جهش در سلول‌های لیدیگ رخ می‌دهد که تولید هورمون‌های استروئیدی را تنظیم می‌کنند.

  • جهش در ژن SOX9

​​​جهش در ژن SOX9 در افرادی یافت شده است که از نظر کروموزومی مرد ولی از نظر ظاهری زن هستند. پروتئین SOX9 که در غدد جنسی دو‌توانه حضور دارد بعداً در تخمدان‌های در حال تکوین یافت نمی‌شود ولی در غدد جنسی مردانه‌ی کاملاً تکوین‌یافته وجود دارد.

  • جهش در ژن DAX1

به نظر می‌رسد که نقص در ژن DAX1 مسئول هایپوپلازی ‌آدرنال‌ مادرزادی‌ وابسته به ایکس و برگشت جنسیتی حساس به دوز در انسان باشد. پروتئین‌های DAX1 در طناب جنسی ابتدایی هم مرد و هم زن وجود دارند و هم زمان با Sry بیان می‌شوند.

  • جهش در ژن WT1

نقص در​​​ژن WT1 با سندرم دنیس‌ـ‌‌درَش و سندرم فریزر ارتباط دارد. در سندرم دنیس‌ـ‌درَش اختلالات غدد جنسی و از دست رفتن سلول‌های جنسی مشاهده می‌شود. در سندرمFrasier ، مردان XY مسیر تکوینی مرتبط با زنان را طی می‌کنند.

  • جهش در ژن GATA4

ژن GATA4 در غدد جنسی دو‌توانه‌ی هر دو جنس بیان می‌شود و تنظیم هورمون آنتی‌مولرین (AMH) را در مردان، بعد از تمایز بیضه‌ها به عهده دارد. بیان این ژن در مردان تا بزرگ‌سالی ادامه می‌یابد. این ژن زمان تکوین جنینی و تکوین بعد از تولد، در سلول‌های سرتولی بیان می‌شود. بیان آن تا زمان بلوغ در سلول‌های لیدیگ نیز انجام شده و افزایش در بیان را هم‌زمان با تولید تستوسترون نشان می‌دهد. اختلال در ژن GATA4این مسیرها را دچار مشکل می‌کند و باعث ناباروری مرد می‌شود.

  • جهش در ژن WNT4

حذف در ژن WNT4 باعث تکوین جنس نر در موش‌های XX می‌شود. بیان بیش از حد این ژن در انسان نیز منجر به برگشت جنسی XY می‌شود.

  • جهش در ژن DMRT1

ژن DMRT1 در اوایل تکوین در طناب جنسی هم مرد و هم زن بیان می‌شود ولی میزان بیان آن در مردان بیشتر است. موش‌های هتروزیگوت برای این ژن، بیضه‌های طبیعی دارند و بارور هستند ولی آن‌هایی که برای ژن جهش‌یافته DMRT1 هوموزیگوت هستند تکوین ناقص بیضه را نشان می‌دهند.

  • جهش در ژن Dhh-Ptch1

​​​ژن Dhh-Ptch1 احتمالاً در منشأ سلول‌های لیدیگ جنینی نقش دارد و جهش در آن تکوین این سلول‌ها را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

  • جهش در ژن Fertilinβ

زیر واحد بتای پروتئین تولید‌شده از ​​​ژن Fertilinβ به گیرنده‌ی غشایی ویتلین اُاوسیت متصل می‌شود و به کمک زیر واحد آلفا، باعث ادغام غشای اسپرم با تخمک و وقوع لقاح می‌شود.

  • جهش در ژن AKAP82

​​​جهش در ژن AKAP82 و مسیرهای مرتبط با آن منجر به بروز فنوتیپ اسپرم بی‌تحرک مانند آستنوزواسپرمیا (نمونه‌ی اسپرم با تحرک پایین) می‌شود.

  • جهش در ژن‌های میتوکندریایی

میتوکندری‌­ها ساختارهایی درون سلول هستند که مسئول تولید انرژی می‌­باشند. مجموعه‌­ای از ژن‌­ها در میتوکندری وجود دارند که از مجموعه‌ی کروموزومی درون هسته مجزا هستند. یافته‌­های اخیر نشان می‌­دهد که حذف یا تغییر در این ژن‌­ها می‌­تواند بر باروری فرد اثر بگذارد.

2.بازآرایی کروموزومی (Chromosomal rearrangement)

در برخی افراد تعداد کروموزوم‌ها در هسته‌ی سلول طبیعی بوده اما طی بازآرایی بخش کوچکی از یک کروموزوم به دیگری انتقال می‌­یابد. جابه‌جایی متقابل با توجه به نوع کروموزوم درگیر و ماهیت جابه‌جایی رخ داده باعث کاهش باروری، سقط‌های خودبه‌خودییا نقایص مادرزادی می‌شود. این امر در مردان باعث کاهش یا عدم تولید اسپرم می‌شود. رایج‌ترین جابه‌جاییِ رابرتسونی که در مردان نابارور مشاهده شده‌ است، t(13q14q)می‌باشد. مطالعه‌ی افراد نابارور ناقل جابه‌جایی t(13q14q) و t(14q21q)، رفتار غیرطبیعی اتوزوم‌های نوترتیب را در میوز و طی فرآیند تولید اسپرم نشان می‌دهد که سبب ناباروری می‌شود. وارونگی کروموزومی نیز به همراه مکانیسم‌هایی که در تقسیم میوز اختلال ایجاد می‌کنند باعث تولید گامت‌های نامتعادل می‌شود. بیشتر مردان مبتلا به تریزومی 21 یا سندرم داون عقیم هستند و توقف تولید اسپرم و کاهش سلول‌های جنسی در آن‌ها از مشخصه‌های ناباروری این افراد است.

3.ریزحذف‌­های کروموزومی (Chromosomal microdeletion)

حذف­‌های کوچک بازوی بلند کروموزوم Y، در حال حاضر به عنوان یکی از علل نسبتاً شایع کاهش تعداد اسپرم (اولیگواسپرمی) و عدم تولید اسپرم (آزواسپرمی) شناخته می‌شوند و حدود 20 درصد از مردان مبتلا به ناباروری را تحت تأثیر قرار می‌­دهند. در برخی افراد بخش کوچکی از کروموزوم Y حذف شده است. این کروموزوم دارای نواحی خیلی تکراری و پالیندرومیک بوده و به همین دلیل حذف­‌های زیادی در آن وجود دارد. از نظرنواحی حذف‌شده و نقاط شکست، سه ناحیه‌ی AZFa، AZFb  و AZFc برای کروموزوم Y تعریف می‌­شود. افرادی که در AZFa دارای حذف هستند، توانایی تولید اسپرم ندارند (آزواسپرمی) ولی برای دو دسته‌ی دیگر یعنی AZFb و AZFc امکان بازیابی سلول‌های جنسی و تولید اسپرم وجود دارد.

بنابراین همواره لازم است که در مردان نابارور قبل از انجام فرآیندهای درمانی نظیر ICSI وTESE، تست تشخیص ژنتیکی گذاشته شده و محل دقیق حذف مشخص شود زیرا در صورتی که در ناحیه‌ی AZFa حذف وجود داشته باشد، امکان بازیابی سلول­‌های جنسی و تولید اسپرم وجود ندارد. بهترین راه جلوگیری از انتقال ناباروری به نسل بعد در افرادی که در کروموزوم Y خود دارای ریزحذف می‌­باشند، غربالگری برای انتخاب جنین دختر قبل از لانه‌گزینی می‌­باشد. این امر از طریق تکنیک­‌های لقاح آزمایشگاهی و انجام تست­‌هایPGD و PGS امکان‌پذیر است. باید دانست که اگر چنین فردی صاحب فرزند پسر گردد نه تنها فرزند او مبتلا به ناباروری است، بلکه احتمال دارد این فرزند به سندرم ترنر، موزائیسم جنسی، هرمافرودیسم کاذب، عقب‌ماندگی خفیف و اوتیسم مبتلا گردد. نکته‌ی حائز اهمیت این است که با انجام تست­‌های ژنتیکی در قالب فرآیند لقاح آزمایشگاهی، ما قادر به تشخیص موارد زیر هستیم:

  • آیا مشکل ناباروری در فرد ژنتیکی است یا خیر.
  • آیا در فرد امکان بازیابی سلول‌های جنسی و تولید اسپرم وجود دارد یا خیر.
  • آیا خویشاوندان فرد مبتلا، دارای این مشکل می باشند یا خیر.

4.آنیوپلوئیدی (تغییر در تعداد کروموزوم‌ها)

یک مرد در حالت طبیعی باید یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y داشته باشد. حال در صورتی که دو یا تعداد بیشتری کروموزوم X و یک کروموزوم Y در یک فرد وجود داشته باشد فرد مبتلا به سندرم کلاینفلتر (Klinefelter syndrome; 47,XXY) می‌­باشد. از علائم مبتلایان به این سندرم می‌توان به تکوین غیرطبیعی بیضه‌­ها (بیضه‌­های کوچک و سفت)، کاهش تعداد اسپرم، کاهش میزان تستوسترون، صفات ثانویه‌ی جنسی زنانه مانند رشد پستان­‌ها، عدم یا کاهش رویش مو، قد بلند و خمیده اشاره نمود. حضور یک کروموزوم Yاضافه در مردان (47,XYY) باعث یک توازن نابه‌جای هورمونی در محیط غدد جنسی می‌شود که عملکرد طبیعی هورمون گنادوتروپین جفتی انسان را تحت تأثیر قرار می‌دهد. بروز نقص در تولید اسپرم نیز رایج است.

5.اختلالات اپی‌ژنتیکی

​​ازدیاد غیرطبیعی متیلاسیون در ژن MTHFR و خاموش شدن آن نیز یکی از دلایل عمده‌ی ناباروری در مردان می‌­باشد. الیگو‌اسپرمی از علل اصلی ناباروری در مردان می‌باشد و می‌تواند به علت تغییرات اپی‌ژنتیکی در ژنوم به وجود آید. نتایج تحقیقات جدید بر روی حیوانات مشخص نموده است که تغییرات اپی‌ژنتیکی نقش بسیار مهمی در ناباروری مردان دارد.

تعدادی از سندرم‌های مرتبط با ناباروری عبارتند از:

  • سندرم پرادرویلی
  • سندرم آنجلمن
  • دیستروفی میوتونیک
  • هیپرپلازی آدرنال غیرکلاسیک
  • سندرم کالمن
  • سندرم تاژک‌های بدون حرکت
  • سندرم نونان
  • سندرم دنیس‌‌ـ‌‌درَش
  • سندرم فریزر
  • سندرم عدم حساسیت به آندروژن
  • بیماری کلیه‌ی پلی‌کیستیک
  • سندرم آشر
  • سندرم ورنر

سبک نادرست زندگی و عوامل محیطی خطرساز

همواره باید دانست که سبک زندگی تأثیر بالقوه‌­ای بر سلامت مردان دارد. عوامل متعددی می‌تواند این سلامتی را تهدید نموده و باعث بروز آسیب­‌‌های جدی در افراد از جمله ناباروری گردد. مهم‌ترین این عوامل عبارتند از:

دخانیات

مصرف دخانیات به صورت بالقوه باعث کاهش باروری فرد مصرف‌کننده و همچنین شریک زندگی وی می­‌گردد. باید دانست مصرف دخانیات در مردان سبب اختلال در نعوظ، کاهش تعداد اسپرم­‌ها، تغییر در شکل اسپرم‌ها و کاهش موفقیت درمان­‌‌های احتمالی ناباروری می­‌گردد. نکته‌ی ‌قابل ذکر آن است که مصرف دخانیات در مردان سبب اختلال در تخمک‌گذاری همسر وی و همچنین اختلال در سلامت جنین (در صورتی که همسر مرد باردار باشد) می‌­گردد.

مصرف نوشیدنی‌های الکلی

مصرف الکل در مردان سبب کاهش تعداد و تحرک اسپرم‌ها می‌­شود.

عدم تحرک و رژیم غذایی ناسالم

اضافه‌وزن ناشی از عدم تحرک و رژیم غذایی نامناسب ازجمله عوامل خطرساز در باروری بوده و دیده شده که این عارضه می‌­تواند بر میزان ترشح تستوسترون و هم‌چنین تعداد اسپرم‌ها نیز تأثیر بگذارد.

گرما و حرارت

نحقیقات نشان می‌دهد افرادی که زمان‌‌‌های طولانی را درمعرض گرما و حرارت سپری می‌­کنند، بیشتر به ناباروری مبتلا می‌گردند. گذراندن زمان طولانی در سونا یا حمام آب گرم، دمای بدن را بالا برده و در تولید اسپرم اختلال ایجاد می‌­نماید.

استرس و رادیکال‌‌‌های آزاد

برخی از مطالعات نشان ‌‌‌‌می‌دهند که میزان استرس و تنش، سطح تستوسترون و تولید اسپرم را در مردان تحت تأثیر قرار ‌‌‌‌می‌دهد. استرس‌‌‌های اکسیداتیو و گونه‌‌‌های اکسیژن فعال (ROS) یا رادیکال‌‌‌های آزاد اکسیژن در اثر عوامل محیطی یا عوامل داخلی در بدن تولید می‌شوند و ممکن است باعث اختلال در تولید اسپرم و ناباروری در مردان شوند. ژن‌‌‌های آنتی‌اکسیدان، نقش مهمی‌‌در تولید اسپرم و عملکرد طبیعی اسپرم ایفا می‌‌کنند. اختلال ژنتیکی یا پلی‌مورفیسم عملکردی در این ژن‌ها باعث کاهش کیفیت اسپرم، الیگواسپرمی و غیره می شود که با افزایش خطر ناباروری در مردان همراه است.

قرار گرفتن در معرض اشعه، مواد شیمیایی خاص و سموم

مواد شیمیایی و سموم از جمله عوامل خطرساز در باروری افراد می‌­باشند. حشره‌کش‌­ها، اشعه‌‌‌‌‌‌‌‌های یونیزان و غیریونیزان، دود تنباکو، الکل، ماریجوآنا و استروئیدها ازجمله‌ی این مواد پرخطر می‌­باشند. این مواد با تأثیر بر میزان هورمون­‌‌های مردانه مانند تستوسترون، بر سلامت فرد تأثیر گذاشته و سبب اختلال در باروری می­‌گردند. برخی مشاغل نیز مانند کار در رادیولوژی، کارخانه‌ی حلال‌های صنعتی‌شیمیایی، پالایشگاه، معدن سرب و غیره نیز ممکن است در باروری فرد اختلال ایجاد کنند.


کمبود ترکیبات مورد نیاز بدن

کمبود عناصر ضروری در بدن می‌­تواند به‌نوبه‌ی خود در هریک از مراحل تولید اسپرم، تشکیل زیگوت (سلول تخم) و بارداری اختلال ایجاد نماید.

ویتامین C

ویتامین C به دلیل نقش آنتی‌اکسیدانی خود قادر به خنثی کردن رادیکال­‌‌های آزاد متلاشی‌کننده‌ی اسپرم می‌باشد. بنابراین کاهش میزان ویتامین C سبب تجمع رادیکال‌‌‌های آزاد در اسپرم، نقص در تقسیمات سلولی، مورفولوژی، عمر و حرکت اسپرم می­‌شود.

روی (Zn) 

روی (زینک) از دیگر عناصر لازم در بدن می‌باشد که برای ساخته شدن غشای خارجی و دم اسپرم ضروری است. بدون حضور روی، اسپرم بالغ نمی‌­شود و قادر به حرکت در طول واژن و دهانه‌ی رحم برای رسیدن به تخمک نخواهد بود. سطوح کم روی سبب نقایص کروموزومی در اسپرم شده که حتی در صورت وقوع لقاح و لانه‌گزینی نیز، سقط رخ خواهد داد.

فولیک‌اسید

مطالعات نشان ‌‌‌‌می‌دهد که مردانی با سطوح کم فولیک‌اسید (ویتامین B9)، شمارش اسپرم کمتری دارند. مصرف اسید‌فولیک باعث کاهش چشمگیر ناهنجاری‌‌‌های اسپرم می‌شود. 

ویتامین D 

ویتامین D برای تکوین طبیعی هسته‌ی اسپرم ضروری است و به حفظ کیفیت مایع منی و تعداد اسپرم‌ها کمک می‌کند.

ویتامین E 

ویتامین E آنتی‌اکسیدانی قوی می باشد که تعداد، کیفیت و تحرک اسپرم‌ها را بهبود می‌بخشد. این ویتامین همچنین نقش مهمی‌‌ در حفظ سلامت غشای اسپرم دارد و اسپرم را در برابر آسیب رادیکال‌‌‌های آزاد حفظ می‌کند. مطالعات نشان ‌‌‌‌می‌دهد که مکمل‌‌‌های ویتامین E توانایی کلی اسپرم برای نفوذ به تخمک را افزایش ‌‌‌‌می‌دهد. نرخ موفقیت روش لقاح آزمایشگاهی (IVF) نیز در زوج‌‌‌هایی که مرد مکمل ویتامین E مصرف می‌کند بالاتر است.

روغن‌‌‌های امگا‌‌‌ـ‌۳

اسید‌‌‌های چرب ضروری برای تولید اسپرم‌‌‌های سالم حیاتی هستند. این اسید‌‌‌های چرب غشا‌‌های اسپرم را تقویت می‌‌کنند و اسپرم را از استرس‌‌‌های اکسیداتیو حفظ می‌کنند. روغن‌‌‌های امگا‌ـ‌۳ خون‌رسانی به اندام‌‌‌های جنسی را تحریک می‌کنند و عملکرد جنسی را بهبود می‌بخشند. مصرف کم این اسید‌‌‌های چرب با کیفیت پایین اسپرم، اسپرم غیرطبیعی، تحرک کم و تعداد کم اسپرم مرتبط است. مصرف مکمل‌‌‌های روغن ماهی غنی از چربی‌‌‌های امگا‌ـ‌۳ این اختلال‌ها را در مردان بهبود می‌بخشد.

سلنیوم 

این ماده‌ی معدنی کمیاب، سلول‌ها را از آسیب‌‌‌های اکسیداتیو دور نگه می‌دارد و برای عملکرد اسپرم و باروری مفید است. سلنیوم تشکیل اسپرم، کمیت، ساختار، کیفیت، تحرک و عملکرد آن را بهبود می‌بخشد. اپیدیدیم‌ـ‌لوله‌ای که باعث انتقال اسپرم از بیضه‌ها به سمت آلت تناسلی می‌شود‌ـ‌نیز برای عملکرد صحیح به سلنیوم نیاز دارد.

کوآنزیم Q10 

مطالعات محدود نشان ‌‌‌‌می‌دهد که کوآنزیم Q10 تعداد و تحرک اسپرم‌ها را بهبود می‌بخشد. کوآنزیم Q10 در مایع منی یافت می‌شود و اسپرم‌ها را از آسیب حفظ می‌کند و تحرک آن‌ها را بهبود می‌بخشد.

اِل‌ـ‌آرژینین 

اِل‌ـ‌آرژینین برای تولید، تشکیل و بلوغ اسپرم ضروری است. سر اسپرم‌ها حاوی مقادیر زیادی اِل‌ـ‌آرژینین می‌باشد. این ماده برای بهبود تعداد اسپرم، کیفیت و تحرک آن مفید است. البته مصرف این ماده زمانی که تعداد اولیه‌ی اسپرم به شدت کم است (کمتر از 10 میلیون در هر میلی‌لیتر) مفید نخواهد بود.

اِل‌ـ‌کارنیتین 

اِل‌ـ‌کارنیتین برای بلوغ و عملکرد صحیح اسپرم ضروری است. اِل‌ـ‌کارنیتین در اپیدیدیم ترشح می‌شود و ویژگی‌‌‌های آنتی‌اکسیدانی آن کمک به حفظ اسپرم در برابر آسیب‌های احتمالی می‌کند. مکمل‌‌‌های حاوی این ماده تعداد، کیفیت و تحرک اسپرم را بهبود می‌بخشند. هرچه میزان اِل‌ـ‌کارنیتین در اسپرم بیشتر باشد، تعداد اسپرم‌ها نیز بیشتر خواهد بود. کمبود این ماده باعث کاهش چشمگیر در تکوین، عملکرد و تحرک اسپرم می‌شود.

کلسیم 

کلسیم نقش کلیدی در تضمین تحرک مناسب اسپرم ایفا می‌کند. بدون کلسیم کافی، اسپرم توانایی و انرژی لازم برای نفوذ به تخمک را از دست ‌‌‌‌می‌دهد.

ویتامین‌ها و مواد معدنی دیگری نیز در باروری مردان نقش دارند مانند: ویتامینA ، ویتامین B6، ویتامین B12، مس، آهن، منیزیم و منگنز

ناباروری به دلیل ابتلا به بیماری‌های خاص

همواره بیماری­‌‌هایی وجود دارند که به صورت ثانویه سبب ناباروری در افراد می­‌گردند ؛ بیماری­‌‌هایی مانند بیماری‌های کبدی و کلیوی. تعدادی از روش­‌‌های درمانی از‌ جمله پرتودرمانی و شیمی‌‌درمانی به خصوص برای سرطان‌‌‌هایی مانند سرطان پروستات می­‌توانند باعث ناباروری در مردان شوند.

سیستیک‌فیبروزیس نیز یک بیماری وراثتی است که بر اندام­‌‌هایی مانند کبد، ریه، پانکراس و روده اثر می‌­گذارد. این بیماری باعث به هم خوردن تعادل نمکی بدن می‌­شود. ماندن نمک و آب در خارج از سلول­‌ها، منجر به ضخیم شدن لایه مخاطی می‌شود. این مخاط راه‌های هوایی ریه را مسدود می‌کند و منجر به عفونت و آسیب ریه می‌­شود. جهش بسیار شایعی در این ژن وجود دارد که باعث بیماری سیستیک‌فیبروزیس نشده ولی نبود دوطرفه‌ی مادرزادی مجرای وابران (Congenital bilateral absence of vase defran= CBAVD)  را ایجاد می‌کند و به تبع آن ناباروری رخ می‌دهد.

بیماری‌‌‌های خودایمنی دستگاه ایمنی بدن را علیه بافت‌‌‌های طبیعی بدن تحریک کرده و باعث حمله‌ی سلول‌‌‌های ایمنی به بافت‌‌‌های بدن می‌شوند. این بیماری‌ها ممکن است باعث حمله‌ی دستگاه ایمنی به اسپرم یا اندام‌‌‌های تناسلی مردان شوند و در نهایت منجر به ناباروری شوند.

دیابت، بیماری‌های غده‌ی تیروئید و چاقی نیز می‌توانند بر روی تولید اسپرم اثر گذاشته و موجب بروز ناباروری در مردان شوند.