×
علل ناباروری در زنان

​اختلالات عفونی

تعدادی از بیماری‌های عفونی باعث آسیب رسیدن به تخمدان­‌ها، لوله­‌‌های فالوپ و رحم می‌­شوند. چسبندگی درون رحمی، چسبندگی بین رحم و بافت­‌‌های مجاور، چسبندگی لوله­‌‌های فالوپ، چسبندگی تخمدان­‌ها و چسبندگی رحم به جداره‌ی شکم از مهم‌ترین نقایص حاصل از عفونت می­‌باشند. انسداد لوله‌‌‌های فالوپ نیز معمولاً بر اثر التهاب این لوله‌ها (Salpingitis) و التهاب لگن ایجاد می‌­شود. بیماری التهاب لگن (Pelvic inflammatory disease; PID) عفونتی است که بخش بالایی دستگاه تناسلی زن را که شامل رحم، لوله­‌های فالوپ و تخمدان‌ها است درگیر می‌کند و معمولاً به دلیل عفونت جنسی ایجاد می‌­شود و به لوله­‌‌های فالوپ آسیب رسانده و آن را مسدود می­‌نماید. در این حالت تخمک نمی­‌تواند به درون رحم برود.

عوامل عفونی شایع در زنان عبارتند از:

کلاميديا تراکوماتيس (Chlamydia trachomatis)

باکتری کلاميديا تراکوماتيس عامل بیماری کلاميديا می‌باشد که باعث عفونت­‌های چشمی، تنفسی و تناسلی می‌شود. بارزترین علامت اين عفونت در زنان التهاب لگن است ولي اغلب موارد علائم اين عفونت خفيف بوده و بدون اينکه تشخيص داده شود پيشرفت مي­‌کند. تقريباً 75 درصد زنان مبتلا به این عفونت علامتی بروز نمی‌دهند. علائم در زنان معمولاً به صورت التهاب دهانه‌ی رحم (Cervicitis)، التهاب مجرای پيشابراه (Urethritis) و التهاب مخاط رحم (Endometritis) تظاهر پيدا می‌کند. امروزه مشخص شده که عفونت­‌های درمان ­‌نشده‌ی کلاميديايی با نازايی و حاملگی خارج رحمی ارتباط دارد.

سوزاک

نایسریا گونوره‌آ عامل بیماری سوزاک می‌باشد که از طريق تماس جنسي انتقال ­می‌یابد. عفونت ناشی از اين باکتری می­‌تواند به‌ صورت مخاطی (موکوس) و در بیشتر موارد به‌صورت موضعی بروز نماید. شايع‌ترين علائم بالينی اين عفونت در زنان التهاب دهانه‌ی رحم (cervicitis) و افزايش ترشحات واژن است. شايع‌ترين عارضه‌ی سوزاک در زنان بيماری التهابی لگن Pelvic inflammatory disease; PID)) و به ­‌دنبال آن انسداد لوله­‌های رحمی، بارداری خارج رحمی و نابارداری می‌باشد. لذا شناسایی و درمان افراد آلوده از اهميت بالایی برخوردار است.

سل

مايکوباکتريوم توبرکلوزيس عامل بیماری سل است. عفونت مايکوباکتريوم توبرکلوزيس در تمام نقاط بدن ممکن است ايجاد شود ولی عفونت حاصل از آن اغلب ريوی بوده و به ‌راحتی از فردی به فرد ديگر انتقال می‌يابد.

مايکوپلاسما ژنيتاليوم (Mycoplasma genitalium)

مايکوپلاسما ژنيتاليوم عامل ايجاد التهاب دهانه‌ی رحم (Cervicitis) و التهاب مخاط رحم (Endometritis) می­‌باشد. همچنين اين باکتری با ايجاد عفونت در لوله‌‌‌های فالوپ باعث ناباروری می‌شود.

توکسوپلاسما گوندی (Toxoplasma gondii)

توکسوپلاسما گوندی یک انگل اجباری درون سلولی است که میزبان عمده‌ی آن گربه است و معمولاً در جنين خانم‌های باردار و افرادی که دستگاه ايمني ضعیفی دارند، عفونتی به نام توکسوپلاسموز (Toxoplasmosis) ايجاد می­‌نمايد. خانم بارداری که دچار عفونت می‌گردد، می‌تواند آن را به جنین خود منتقل کند. اين انگل معمولاً از گوشت و سبزيجات آلوده به کيست و تماس با مدفوع برخي حيوانات، از طريق دستگاه گوارش به انسان منتقل می­‌شود و اندام‌­های مختلف مانند چشم و دستگاه عصبی مرکزی را درگير می­‌کند.

اختلالات فیزیکی

​یکی از مهم‌ترین علل ناباروری در زنان اختلالات فیزیکی و آناتومیکال می‌باشد. ازجمله‌ی این اختلالات فیزیکی ناهنجاری­‌‌های رحم و دهانه‌ی آن، ناهنجاری لوله­‌‌های فالوپ و تخمدان­‌ها را می‌توان نام برد.

ناهنجاری­‌‌های رحم و دهانه‌ی آن

اختلالات رحم از علل نسبتاً ناشایع ناباروری هستند، اما همواره باید احتمال حضور این نوع اختلال را در نظر گرفت. ناهنجاری­‌‌های رحم و دهانه‌ی آن شامل مشکلاتی در شکل و مخاط دهانه‌ی رحم (به عنوان مثال کیفیت مخاط برای عبور اسپرم مطلوب نباشد) و ناهنجاری­‌‌هایی در حفره‌ی رحم می‌باشد. تومور‌های خوش‌خیم رحم (فیبروئید یا میوم) از طریق

مکانیسم­‌‌های زیر می­‌توانند به عنوان عامل ناباروری وابسته به میوم مطرح شوند

  • مسدود کردن لوله­‌‌های فالوپ
  • خارج کردن حفره‌ی رحم از شکل طبیعی
  • جابه‌جایی دهانه‌ی رحم و کاهش تماس با اسپرم
  • انقباضات غیرطبیعی میومتر
  • اختلال در جریان خون رحم که با لانه‌گزینی تداخل می‌کند.

ناهنجاری‌های دهانه‌ی رحم گاهی با عفونت‌های دهانه‌ی رحم و كيفيت نامناسب ترشحات رحم همراه می‌باشد.

تخمدان آسیب‌دیده

​آسیب فیزیکی به تخمدان­‌ها منجر به نقص در تخمک‌گذاری می­‌شود. عمل­‌‌های جراحی متعدد برای کیست­‌‌های تخمدان، به پوشش بافت تخمدان آسیب می‌­رساند و فولیکول­‌ها نمی‌توانند به درستی بالغ شوند و تخمک‌گذاری اتفاق نمی‌افتد.

اختلالات تخمک گذاری و قاعدگی

​به آزاد شدن ماهانه‌ی تخمک طی هر چرخه‌ی تخمدانی، تخمک‌گذاری می­‌گویند. هر چرخه یا سیکل تخمدانی سه فاز فولیکولار (از روز اول چرخه تا روز چهاردهم)؛ فاز تخمک‌گذاری و فاز لوتئال (از روز چهاردهم تا بیست و هشتم) را در یک چرخه‌ی 28 روزه شامل می‌شود. لازم به یادآوری است که در هر چرخه‌ی قاعدگی، اولین روز خونریزی را روز اول چرخه یا سیکل در نظر می­‌گیرند که حدودا 14 روز قبل از چرخه‌ی بعدی تخمک‌گذاری اتفاق می‌افتد (مثلاً در یک سیکل 28 روزه تخمک‌گذاری روز 14 و در سیکل 35 روزه تخمک‌گذاری در روز 21 اتفاق می‌افتد).

بدون تخمک‌گذاری لقاح انجام نمي‌­شود و بارداری صورت نمی‌گیرد. در بدن بعضي از زنان ممكن است تخمک‌گذاری انجام نشود يا به طور نامنظم صورت گیرد ؛ در نتیجه در این افراد چرخه‌ی قاعدگی مشاهده نمی‌­شود يا چرخه‌ی قاعدگی آن‌­ها نامنظم خواهد بود (حتي بعضي زنان دارای چرخه‌ی قاعدگی منظم، در تخمک‌گذاری مشکل دارند). عوامل مختلفی باعث

اختلال در تخمک‌گذاری می‌شوند. از جمله‌ی این عوامل می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

اختلالات هورمونی  

سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) یک اختلال پزشکی وابسته به هورمون است که می‌تواند بر سطوح هورمونی، چرخه‌ی قاعدگی، باروری و حتی ظاهر فرد تأثیر بگذارد ؛ شرایطی که به تولید بیش از حد هورمون مردانه‌ی تستوسترون توسط تخمدان­‌ها، رشد مو‌‌های زائد بدن و قاعدگی نامنظم منجر می‌شود. هایپرپرولاکتینمی نیز یک اختلال هورمونی دیگر است که در آن هورمون پرولاکتین (هورمونی که تولید شیر را در پستان‌ها تحریک می‌کند) بیش از حد ترشح می‌شود. از دلایل اساسیِ دیگر اختلالاتِ هورمونی می‌­توان ورزش بیش از حد، بیماری‌­ها و ناهنجاری‌­های تغذیه‌­ای، جراحت و تومورهای بافتی را نام برد.

 عدم توانایی در تولید تخمک بالغ

تخمک­‌‌های نابالغ احتمال لقاح و باروری را کاهش می‌­دهند. سندرم تخمدان پلی‌کیستیک، شایع‌ترین بیماری مرتبط با این عارضه است و علائمی ازجمله رخ ندادن منظم قاعدگی، پرمویی، عدم تخمک‌گذاری و ناباروری را به همراه دارد. این سندرم با کاهش سطح FSH، افزایش سطح طبیعی LH، استروژن و تستوسترون شناخته می‌­شود. مهار FSH منجر به  تکوین ناقص فولیکول­‌‌های تخمدان و آزاد نشدن تخمک می‌شود. تجمع این فولیکول‌­های نارس با استفاده از سونوگرافی تشخیص داده می‌­شود. در این حالت تخمدان آسیب‌دیده با پوشش سفید نرمی پوشیده می‌­شود و اندازه­‌ای دو برابر حالت معمول پیدا می‌کند.

 یائسگی زودهنگام یا نارسایی زودهنگام تخمدان

یکی از دلایل عدم تخمک‌گذاری در زنان، یائسگی زودرس(Premature Ovarian Failure (POF), premature ovarian insufficiency (POI), premature menopause)می‌باشد. این حالت زمانی رخ ‌‌‌‌می‌دهد که قاعدگی قبل از 45 سال به پایان برسد. در این حالت دیگر تخمکی در فرد ایجاد نمی‌­شود. یائسگی زودرس بیشتر در زنان ورزشکار با وزن کم که ورزش­‌‌های شدید انجام ‌‌می‌دهند ایجاد می‌­شود. علت این نارسایی مشخص نیست اما ممکن است شرایط خاصی مانند مشکلات کروموزومی، بیماری­‌‌های دستگاه ایمنی مانند لوپوس، مشکلات تیروئید، اشعه‌درمانی، شیمی‌‌درمانی و سیگار کشیدن از علل یائسگی زودهنگام باشند. 

نارسایی تخمدان، در بیماری که بیش از شش‌ماه از آخرین قاعدگی وی گذشته باشد با آزمایش خون و بررسی سطوحFSH  و LHدر بازه‌ی زمانی یائسگی تشخیص داده می‌­شود.

اختلالات فولیکولی

اختلالات فولیکولی در زنانی رخ ‌‌‌‌می‌دهد که هر ماه فولیکول طبیعی با تخمک درون آن را تولید می­‌کنند اما فولیکول پاره نمی‌­شود. در این حالت تخمک درون تخمدان باقی می‌­ماند و تخمک‌گذاری درست اتفاق نمی‌افتد.

 نقص فاز لوتئال

ناهنجاری در تکوین بافت اندومتر (نقص فاز لوتئال یا LPD) با ناباروری و سقط‌‌‌های زودهنگام ارتباط دارد. نقص فاز لوتئال زمانی که بافت اندومتر به حد کافی آماده نشده است رخ ‌‌‌‌می‌دهد. عدم آمادگی بافت یا به دلیل ترشح کم پروژسترون توسط تخمدان است یا به این علت است که بافت اندومتر به تحریک طبیعی توسط پروژسترون پاسخ نمی‌دهد.

کاهش ذخیره‌ی تخمدان  

در سال­‌‌های پیش از یائسگی رخ می‌دهد. در این شرایط تعداد تخمک‌­ها در هر ماه کاهش و سطح هورمونFSH در روز دوم یا سوم قاعدگی افزایش می‌­یابد. در این بیماران در چرخه‌ی قاعدگی اختلال ایجاد می‌شود و چرخه به 21 روز کاهش می‌­یابد. بنابراین تخمک گذاری روز هفتم یا هشتم رخ ‌‌‌‌می‌دهد و زمان کافی برای رشد جنین وجود ندارد و ناباروری به دلیل عدم لانه‌گزینی در رحم، رخ ‌‌‌‌می‌دهد. 

اختلالات هورمونی

در چرخه‌ی قاعدگی، هورمون‌ها نقش بسیار مهمی را ایفا می‌کنند. نقص در تولید، میزان و تعادل بیان هورمون‌ها و همچنین نقص در اندام تولید‌کننده‌ی این هورمون‌ها می‌تواند سبب ایجاد ناباروری در زنان گردد. از جمله‌ی این نقایص می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

عملکرد ناقص هیپوتالاموس 

هیپوتالاموس بخشی از مغز است که مسئول تولید و ترشح هورمون GnRH می‌باشد. این هورمون سبب تحریک غده‌ی هیپوفیز برای تولید دو هورمون LH و FSH می­‌گردد. در صورت عملکرد ناقص هیپوتالاموس تحریک هورمونی هیپوفیز به درستی انجام نشده و تخمک نابالغ ایجاد می­‌شود. این نقص سبب می­‌شود که یا هیچ تخمک بالغی در چرخه‌ی تخمدانی ایجاد نشود و یا تخمک به صورت نابالغ تولید شود.

عملکرد ناقص غده ای

غده‌ی هیپوفیز مسئول تولید و ترشح FSHو LH است. در صورت تولید زیاد یا کم این هورمون­‌ها، تخمدان‌­ها قادر به تخمک‌گذاری صحیح نیستند. آسیب فیزیکی، تومور یا به هم خوردن تعادل مواد شیمیایی در غده‌ی هیپوفیز سبب نقص در این ساختار می‌گردد.

​کم‌کاری غده‌ی هیپوفیز (Hypopituitarism) یک عارضه است که در آن میزان ترشح حداقل یکی از هورمون‌‌‌های هشت‌گانه‌‌ی غده‌ی هیپوفیز کم می­‌شود. این هشت هورمون عبارتند از: Prolactin، FSH، LH، TSH، ACTH، GH، ADHو oxytocin. کمبود هورمون­‌‌هایFSH و LH در زنان ممکن است باعث داغ شدن ناگهانی نقاطی از بدن، قاعدگی نامنظم، رخ ندادن چرخه‌ی قاعدگی، کاهش صفات زنانه‌ی بدن، نازایی و غیره شود. پرولاکتین در زنان باعث رشد پستان‌ها و ساختن شیر در آن می‌شود. بنابرای کمبود آن می‌تواند باعث عدم توانایی شیردهی مادر شود. کمبود هورمون رشد (GH)  نیز باعث کوتاه‌قدی کودکان می‌شود.

درصورتی که شاهد کاهش سطح بیش از یک هورمون ترشح‌شده از غده‌ی هیپوفیز باشیم عبارت پان‌هایپوپیتوئیتاریسم (panhypopituitarism( را برای کم‌کاری غده‌ی هیپوفیز به کار می­‌بریم. عدم عملکرد غده‌ی هیپوفیز در این حالت باعث کاهش کلی هورمون رشد (GH)، کاهش هورمون تحریک‌کننده‌ی تیروئید (TSH) و کاهش سطوح هورمون‌‌‌هایFSH و LH می‌­شود. گاهی برای تحریک تخمک‌گذاری در زنانی که اختلالات هورمونی جزئی دارند، از دارو‌‌هایی مانند کلومیفن استفاده می‌­کنند.

مشکلات تیروئیدی

بیماری­‌‌های مرتبط با غده‌ی تیروئید مانند پرکاری تیروئید، می­‌تواند در چرخه‌ی قاعدگی اختلال ایجاد کند و باعث ناباروری شود.

[if gte mso 9]>

[endif][if gte mso 9]

Normal 0 false false false EN-US X-NONE AR-SA

[endif][if gte mso 9]

[endif]

[endif]StartFragmentEndFragment

اختلالات ژنتیکی 

تمامی علل ناباروری (مشکلات هورمونی، غیرطبیعی بودن سلول‌های جنسی (تخمک و اسپرم) و غیره) می‌تواند تحت تأثیر عوامل ژنتیکی باشد. عوامل ژنتیکی می‌توانند بر ناباروری مردان (سندرم کلاینفلتر، XXY)، ناباروری زنان (سندرم ترنر، XO) یا هردوجنس (جابجایی‌های کروموزومی) تأثیر بگذارند. ناهنجاری‌های ژنتیکی می‌تواند احتمال لقاح و بارداری را کاهش دهد.

یکی از علل مهم ناباروری در زنان نقایص ژنتیکی می‌­باشد. این نقایص می‌تواند شامل تغییرات کروموزومی مانند ناهنجاری‌­های ساختاری نامتوازن کروموزومی و تغییرات در یک ژن خاص باشد.

1.جهش در یک ژن خاص

سه ژن مهم که جهش در آن­‌ها از علل ژنتیکی ناباروری در زنان می‌­باشد عبارتند از فاکتور 5 لیدن (V Leiden)، فاکتور II یا پروترومبین و ژن MTHFR (Methylene tetrahydrofolate reductase).

نقص در این سه ژن سبب ایجاد ترومبوفیلی می‌­گردد. ترومبوفیلی نوعی اختلال انعقادی است که سبب افزایش لخته­‌های خون و انسداد عروق خونی می­‌گردد. وجود هرگونه انسداد در عروق خونی بند ناف سبب تأخیر در رشد، سقط جنین و مرده‌زایی می‌­گردد. به علاوه نقص در این ژن‌­ها احتمال افزایش فشار خون قابل کنترل (Preeclampsia) و حتی افزایش فشار خون غیرقابل کنترل (Eclampsia) را در زنان باردار افزایش می‌­دهد. افزایش فشار خون غیرقابل کنترل می‌­تواند سبب مرگ مادر شود.

  • جهش در ژن فاکتور5 لیدن

جهش در ژن فاکتور5 لیدن سبب مقاومت فاکتور 5 به بریده شدن با پروتئین فعال C می­‌شود. در نتیجه تجمع این فاکتور، سبب تشکیل لخته‌ی خون می­‌گردد. جهش A506Gشایع‌ترین نقص در این ژن بوده که سبب ناباروری در زنان می‌­گردد. در صورتی که این تغییر به صورت هترو (A/G) باشد احتمال ناباروری هفت برابر حالت طبیعی خواهد بود و در صورتی که A به صورت هومو به G تبدیل گردد احتمال ناباروری 80 برابر می‌­گردد.

  • جهش در پروترومبین یا فاکتور II

جهش در پروترومبین یا فاکتور II ازجمله پلی‌مورفیسم G20210A نیز سبب مقاومت به از بین رفتن پروترومبین، تشکیل ترومبین و در نهایت ترومبوز و سقط جنین می­‌گردد.

  • جهش در ژن MTHFR

جهش در ژن MTHFR سبب نقص در آنزیم متیلن‌تتراهیدروفولات‌ردوکتاز می‌­شود. این آنزیم در تولید ‘5 متیلن‌تتراهیدروفولات که دهنده‌ی متیل در تبدیل هوموسیستئین به متیونین است نقش دارد. جهش شایعی که در این ژن سبب ناباروری می­‌شود C677Tمی‌­باشد.

  • ​​جهش در ژن SRPK

جهش در ژن SRPK نیز منجر به کاهش باروری می‌­شود. محققین معتقدند که این ژن به کروموزوم‌ها این اجازه را می‌­دهد تا به هم متصل شوند و تکوین یک تخمک سالم و لقاح یافتن آن را با اتصال و انباشته شدن کروموزوم‌ها میسر کنند.

  • جهش در ژن های HAMP، HFE، HFE2، SLC40A1 و  TFR2 

جهش در ژن های HAMP، HFE، HFE2، SLC40A1 و TFR2 سبب ایجاد انواع وراثتی بیماری هموکروماتوز​(Haemochromatosis) می‌شود. این بیماری وراثتی بر ذخیره‌ی آهن اثر می­‌گذارد و بیمار بیش از حد آهن از غذا جذب می­‌کند. افزایش آهن در خانم‌ها به دلیل اختلال در عملکرد هیپوتالاموس و هیپوفیز موجب ناباروری می‌گردد. این نقص به دلیل اثر بر روی بیان هورمون LH و FSH موثر واقع می‌شود و موجب عدم تخمک‌گذاری می‌شود.

  • جهش در ژن HBB

جهش در ژن HBB باعث بروز بیماری سلول داسی‌شکل می‌شود ؛ بیماری وراثتی که بر تولید طبیعی هموگلوبین اثر می­‌گذارد. این بیماری بر باروری زن اثر داشته و ممکن است منجر به تأخیر در بلوغ و مشکلات مربوط به گنادها شود.

  • جهش‌ در ژن‌های میتوکندری

میتوکندری‌­ها ساختارهایی در سلول هستند که مسئول تولید انرژی می­‌باشند. مجموعه‌­ای از ژن‌­ها در میتوکندری وجود دارد که از مجموعه‌ی کروموزومی درون هسته مجزا است. یافته‌­های اخیر نشان می‌­دهد که حذف یا تغییر در این ژن‌­ها می‌­تواند بر باروری فرد اثر بگذارد.

2. آنیوپلوئیدی (تغییر در تعداد کروموزوم‌ها)

عدم حضور کروموزوم X (45,X) مشخصه‌ی کاریوتایپ بیماران مبتلا به سندرم ترنر می‌باشد. غدد جنسی همراه هایپوپلازی و عدم تکوین دستگاه جنسی در بیشتر بیماران منجر به ناباروری کامل می‌شود. اضافه شدن یک کروموزوم ایکس در زنان (47,XXX) نیز باعث یائسگی زودرس در 30 سالگی می‌شود. زنان مبتلا به تریزومی 21 یا سندرم داون در موارد نادر می‌توانند تولیدمثل کنند.

تعدادی از سندرم‌های مرتبط با ناباروری زنان عبارتند از:

  • سندرم پرادرویلی
  • سندرم آنجلمن
  • سندرم تخمدان پلی‌کیستیک
  • دیستروفی میوتونیک
  • هیپرپلازی آدرنال غیرکلاسیک
  • سندرم کالمن
  • سندرم نونان
  • سندرم دنیس‌‌ـ‌درَش
  • سندرم فریزر
  • سندرم عدم حساسیت به آندروژن
  • بیماری کلیه‌ی پلی‌کیستیک
  • سندرم آشر
  • سندرم ورنر

نقص در دستگاه ایمنی

اختلال در دستگاه ايمنی می‌تواند نقش مهمي درناباروری داشته باشد. در بدن برخی زنان،‌ آنتی‌بادی ضد اسپرم مرد ترشح می‌شود و ممکن است اسپرم‌­ها را غیرفعال کند یا از بين ببرد. بیماری‌‌‌های خود ایمنی مانند لوپوس یا آرتریت‌روماتوئید باعث می‌شود تا دستگاه ایمنی بدن زن سلول تخم ایجاد شده را رد کند و از لانه‌گزینی آن جلوگیری کند یا منبع خون‌رسانی به جنین لانه‌گزینی کرده در رحم را قطع کند. گاهی ممکن است دلیل سقط خود‌به‌خودی در برخی بارداری‌ها نیز همین نقص‌‌‌های ایمنی باشد.​

سبک نادرست زندگی و عوامل محیطی خطرساز

همواره باید دانست که سبک زندگی تأثیر بالقوه‌­ای بر سلامت زنان دارد. عوامل متعددی می‌تواند این سلامتی را تهدید نموده و باعث بروز آسیب­‌‌های جدی در افراد از جمله ناباروری گردد. مهم‌ترین این عوامل عبارتند از:

استفاده از تنباکو (دخانیات)

احتمال باردار شدن زوج‌ها درصورت مصرف تنباکو توسط هرکدام، کاهش می­‌یابد. سیگار، قلیان، ماری‌جو‌آنا و دیگر دخانیات نیز اثر احتمالی درمان­‌‌های باروری را کاهش ‌‌‌‌می‌دهند. سقط در زنان سیگاری شایع‌تر است.

استفاده از الکل 

برای زنان سطح مجاز مصرف الکل طی دوران بارداری تعریف نشده است. در صورتی که فرد قصد باردار شدن دارد باید از مصرف الکل بپرهیزد زیرا در چند هفته‌ی اول از بارداری خود خبر نداشته و استفاده از الکل خطر ناهنجاری‌‌های مادرزادی را زیاد می‌کند و باردارشدن را سخت‌تر می‌کند.

اضافه‌وزن

بی‌تحرکی و اضافه‌وزن احتمال ناباروری را زیاد می‌کند.

کمبود وزن

مشکلات باروری در زنانی که ناهنجاری در خوردن دارند مانند بی‌اشتهایی یا پرخوری عصبی و زنانی که رژیم کم‌کالری یا محدودی را رعایت می‌­کنند وجود دارد.

دوری از ورزش

ورزش کم یا ورزش نکردن منجر به چاقی می‌­شود که خطر ناباروری را افزایش ‌‌‌‌می‌دهد. گاهی مشکلات تخمک‌گذاری ممکن است با ورزش­‌‌های شدید و فشرده‌ی زنانی که اضافه‌وزن ندارند ارتباط داشته باشد. 

دارو‌‌های خاص

با مصرف دارو‌‌های خاص ناباروری موقتی ممکن است رخ دهد. در بیشتر موارد باروری با قطع دارو برمی­‌گردد. زنانی که به مدت طولانی آسپرین یا ایبوپروفن مصرف می­‌کنند، سخت‌تر باردار می­‌شوند. دارو‌‌های نورولپتیک که برای درمان جنون استفاده می‌شوند، اسپیرونولاکتون و بسیاری از دارو‌‌‌های دیگر می‌توانند باروری فرد را تحت تأثیر قرار دهند.

قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی خاص و سموم

مواد شیمیایی و سموم از جمله عوامل خطرساز در باروری می‌­باشند. حشره‌کش‌­ها، اشعه، دود تنباکو، الکل، ماریجوآنا و استروئیدها از جمله‌ی این مواد می­‌باشند.

کمبود ترکیبات مورد نیاز بدن

کمبود عناصر ضروری در بدن می‌­تواند به‌نوبه‌ی خود در هریک از مراحل تولید تخمک، تشکیل زیگوت (سلول تخم) و بارداری اختلال ایجاد نماید.

ویتامین C

ویتامین C خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارد و​ کمک به تقویت دستگاه ایمنی، جذب آهن و تولید پروژسترون می‌کند. برای زنانی که نقص فاز لوتئال دارند افزایش مصرف ویتامین Cباروری را بهبود می‌بخشد.

روی (Zn) 

  • روی (زینک) اثرات مثبت زیر را در باروری زنان بر عهده دارد:
  • میزان مشخصی از روی برای تولید تخمک بالغ مورد نیاز است.
  • حفظ سطوح مناسبی از مایع فولیکولی که برای حرکت تخمک در لوله‌‌‌های فالوپ به سمت رحم برای لانه‌گزینی ضروری است.
  • تنظیم سطوح هورمون‌ها (استروژن، پروژسترون و تستوسترون)
  • کمبود روی رابطه مستقیمی با سقط در اوایل بارداری دارد.

فولیک‌اسید

ضروری‌ترین ویتامین دوران بارداری فولیک‌اسید است که مانع بروز نقایص لوله‌ی عصبی، نقایص قلبی مادرزادی، شکاف لب، نقایص اندام‌‌‌های حرکتی و ناهنجاری‌‌‌های مجرای ادرار در جنین در حال تکوین می‌شود. کمبود این ویتامین خطر زایمان زودرس، وزن کم نوزاد و عقب‌ماندگی رشد نوزاد را به همراه دارد. کمبود فولیک‌اسید همچنین باعث افزایش هوموسیستئین خون می‌شود که منجر به سقط خودبه‌خودی و عوارض بارداری مانند پارگی جفت و پری‌اکلامپسیا می‌شود.

ویتامین D

ویتامین D برای ساخت هورمون‌‌‌های جنسی که به‌نوبه‌ی خود در تخمک‌گذاری و تعادل هورمونی نقش دارند، لازم است.

ویتامین E

ویتامین E در مایع اطراف تخمک در حال تکوین یافت می‌شود؛ در نتیجه میزان کافی آن برای بدن لازم است.

روغن‌‌‌های امگا‌‌‌ـ‌۳

اسید‌‌‌های چرب ضروری هورمون‌‌‌های بدن را تنظیم می‌کنند، مخاط دهانه‌ی رحم را افزایش ‌‌می‌دهند، تخمک‌گذاری را بهبود می‌بخشند و به طور کلی کیفیت رحم را با افزایش خون‌رسانی به اندام‌‌‌های تناسلی ارتقا می‌بخشند.

سلنیوم

سلنیوم آنتی‌اکسیدانی است که محافظ تخمک در برابر رادیکال‌‌‌های آزاد می‌باشد. رادیکال‌‌‌های آزاد باعث آسیب‌‌‌های کروموزومی می‌شوند که سبب سقط و نقایص مادرزادی می‌شوند.

کوآنزیم Q10

کوآنزیم Q10 باعث بهبود کیفیت سلول‌‌‌های تخمک می‌شود و احتمالاً برخی از نشانه‌‌‌های کاهش باروری مرتبط با سن را برطرف می‌کند.

لیپوئیک اسید

لیپوئیک‌اسید آنتی‌اکسیدانی مهم برای حفظ اندام‌‌‌های تناسلی زن می‌باشد.

ویتامین B12

ویتامین B12 به افزایش اندومتر، لانه‌گزینی بهتر تخمک لقاح‌یافته و کاهش احتمال سقط کمک می‌کند.

آهن 

زنانی که به میزان کافی آهن دریافت نمی‌کنند ممکن است تخمک‌گذاری نداشته باشند یا تخمک آن‌ها از سلامت کمی برخوردار باشد و مانع بارداری شود.

بتا‌کاروتن 

بتا‌ کاروتن یک ماده‌ی مغذی گیاهی می‌باشد که هورمون‌ها را تنظیم می‌کند و احتمالاً مانع سقط در اوایل بارداری می‌شود.

بروملین

کمپلکس آنزیمی بروملین کمک به لانه‌گزینی تخمک لقاح‌یافته می‌کند.

ناباروری به دلیل ابتلا به بیماری‌های خاص

بیماری‌‌‌هایی مانند بیماری سلیاک (celiac) که مرتبط با شکم است، سندرم کوشینگ (Cushing)، بیماری سلول داسی‌شکل، بیماری کلیوی یا دیابت که در به تأخیر انداختن بلوغ یا عدم قاعدگی غیرطبیعی (amenorrhea) دخالت دارند می­‌توانند برناباروری زنان اثر بگذارند. بیماری­‌‌های شایع دیگر که باعث ناباروری می‌شوند عبارتند از:

  • اندومتریوز   

اندومتریوز (Endometriosis)زمانی ایجاد می‌شود که بافت داخلی رحم در جایی بیرون از رحم رشد کند. لگن شایع‌ترین محل بروز اندومتریوز است. این بیماری اغلب ارثی و پیش‌رونده است. بافت اندومتریال رحم در داخل و خارج رحم به یک شکل به چرخه­‌‌های قاعدگی پاسخ ‌‌می‌دهد؛ یعنی متورم و ضخیم شده و بعد ریزش می­‌کند تا چرخه‌ی بعدی شروع شود. برخلاف خون قاعدگی که از طریق رحم خارج می‌­شود، خونریزی در بافت اندومتریال داخل شکم جایی برای خارج شدن ندارد و باعث بروز التهاب در این نواحی که خون جمع شده می‌شود. بافت اندومتر رحم می‌­تواند در تمام بافت‌‌‌های بدن به جز طحال رشد کند ولی رایج‌ترین محل رشد آن، لگن است که در این قسمت، تخمدان‌ها نیز بیشتر گرفتار اندومتریوز می‌شوند. این بیماری معمولاً در عملکرد تخمدان‌­ها، رحم و لوله­‌‌های فالوپ اثر می­‌گذارد و با بستن لوله­‌های فالوپ در عمل تخمک‌گذاری اختلال ایجاد می‌کند. بسته به وخامت بیماری، اندومتریوز با جراحی، دارو یا هردو درمان می­‌شود. 

  • فیبروئید

فیبروم ها (Uterine fibroids, uterine leiomyoma, myoma, fibromyoma, fibroleiomyoma) رشد خوش‌خیم دیواره ماهیچه‌ای رحم هستند. رشدی که میتواند از سایز کوچک تا بزرگ را در برگیرد. رشد ممکن است محدود به دیواره‌ی رحم باشد یا فراتر رود. فیبروئید ممکن است هیچ علائمی نداشته باشد مگر اینکه به اندازه‌ی کافی رشد کند و در سایر اندام‌ها درد ایجاد کند یا شکل شکم را تغییر دهد. در زنان بین سنین 30 تا 45 سال رایج است. فیبروئید بزرگ ممکن است حفره‌ی رحم را باریک کند و منجر به سقط یا ناباروری شود. فیبروئید در صورتی که درون رحم رشد کند باعث ناباروری میشود زیرا محیط درون رحم به نحوی تغییر می‌کند که با لانه‌گزینی تداخل ایجاد می‌کند و سقط اتفاق می‌افتد. فیبروئید تمایل به رشد در طی بارداری دارد و ممکن است با وارد کردن فشار به جنین، باعث تغییر شکل دست و پای کودک شود.

  • سرطان و درمان‌های آن

سرطان­‌‌های خاص به خصوص سرطان­‌‌های مربوط به اندام­‌‌های تولیدمثلی زنان به میزان شدیدی در بارداری زنان اختلال ایجاد می‌کند. شیمی‌‌درمانی و اشعه‌درمانی بر توانایی تولیدمثلی زنان اثر می‌­گذارد.


سن

​ازجمله عوامل بسیار مهم در بارداری، سن زن می‌باشد. پژوهش‌­ها نشان داده‌­اند که با افزایش سن احتمال باروری کاهش می‌­یابد. به‌طوری‌ که باروری در زنان 29-27 ساله، هفت تا هشت درصد ؛ در زنان 34-30 ساله، 15 تا 19 درصد؛ در زنان 39-35 ساله، 29 تا 46 درصد و در زنان 45-40 ساله، 95 درصد کاهش می­‌یابد. میزان باروری در زنان مسن‌تر به علت کاهش تعداد و کیفیت تخمک­‌ها و همچنین به علت مشکلات جسمانی مختل‌کننده‌ی باروری کاهش می­‌یابد.