×
تست‌های مختص مردان

آنالیز اسپرم

برای بارور بودن یک مرد، بیضه‌های وی باید به تعداد کافی اسپرم سالم تولید کنند ؛ اسپرم باید به درون واژن زن نفوذ کند و مسیر لازم برای رسیدن به تخمک را طی کرده و آن را بارور سازد. معمولاً تشخیص مشکلات ناباروری درمردان با معاینه‌ی عمومی بدن و بررسی سابقه‌ی پزشکی آن­‌ها آغاز می‌­شود. ابتدا اندام­‌‌های تناسلی مرد معاینه می‌­شود و سؤالاتی درباره‌ی هرگونه ناهنجاری وراثتی، مشکلات سلامتی حاد، بیماری، زخم و جراحی که باروری را تحت تأثیر قرار ‌‌‌‌دهد پرسیده می‌­شود. پزشک سؤالاتی درباره‌ی عادات جنسی فرد و تکوین جنسی او طی بلوغ می­‌پرسد. در مرحله‌ی بعد پزشک برای تشخیص علت ناباروری درخواست تست­‌‌های بیشتری می‌کند. این تست­‌‌های اختصاصی عبارتند از:

آنالیز مایع منی و تفسیر اسپرموگرام

ناباروری با علت مردانه، تقریباً همیشه از طریق نتایج غیرطبیعی آنالیز مایع منی آشکار می­‌شود. اما باید دقت کرد که حتی در صورت طبیعی بودن کیفیت مایع منی ممکن است سایر عوامل مردانه (مانند اختلال در عملکرد جنسی) در این زمینه دخالت داشته باشند. ارزیابی اولیه شامل آنالیز صحیح حداقل دو نمونه‌ی مایع منی باشد. اگر نمونه غیرطبیعی باشد، باید حداقل با فاصله‌ی چهار هفته نمونه‌ی دیگری از مایع منی آنالیز شود. در طی ارزيابي ناباروری اوليه، نمونه‌ی مني بایستی پس از دو تا هفت روز عدم مقاربت گرفته شده باشد. زمان كوتاه‌تر از اين ممكن است تأثير منفی بر حجم نمونه و غلظت اسپرم داشته باشد با اینکه ممكن است باعث افزايش حركت اسپرم شود. نداشتن رابطه‌ی جنسی به مدت طولانی نیز حركت اسپرم را كاهش می‌دهد. به طور کلی مایع منی توسط خودارضایی یا قطع کردن نزدیکی و ریختن مایع به داخل ظرف استریل به دست می‌آید. اگر خودارضایی از نظر فرهنگی پسندیده نباشد، پزشک نوعی کاندوم ویژه را در اختیار فرد قرار ‌‌‌‌می‌دهد تا طی نزدیکی نمونه را در آن جمع‌آوری کند. این کاندوم از جنس سیلیکون می‌باشد که اثرات سمی بر اسپرم ندارد. آزمایشگاه نمونه‌ی فرد را برای سلامت اسپرم و مایع منی آنالیز می‌کند و تعداد اسپرم­‌‌های موجود را اندازه می‌­گیرد و هرگونه ناهنجاری در مورفولوژی (شکل) و حرکت اسپرم را شناسایی می‌کند. در اکثر مواقع چندین تست آنالیز مایع منی طی یک بازه‌ی زمانی انجام می‌­شود تا دقیق‌ترین نتیجه به دست آید. اگر آنالیز اسپرم طبیعی باشد، پزشک در مرحله‌ی بعدیِ تشخیصِ علت ناباروری، قبل از درخواست هرگونه تست بیشتر برای مرد، معاینه‌ی کامل همسر وی را توصیه می‌کند. مواردی که در آنالیز مایع منی مورد بررسی قرار می­‌گیرند عبارتند از:

  • مایع شدن

مایع منی، بلافاصله بعد از انزال لخته می­‌شود و در دمای 37 درجه‌ی سانتی‌گراد در عرض پنج تا 45 دقیقه به حالت شفاف و مایع در خواهد آمد. در یک نمونه‌ی طبیعی، مایع شدن ظرف 30 دقیقه کامل می‌­شود. لخته كه مشخصه‌ی مني تازه انزال‌يافته است توسط سمينال‌وزيكول‌ها ترشح می­‌شود كه مايع شدن آن نتيجه‌ی ترشحات آنزيمی پروستات است. حضور مایع مني رقيق در غياب لخته ممكن است بيانگر عدم وجود مجرای انزالي يا سمينال وزيكول‌ها باشد. مايع شدن ناقص در حضور لخته ممكن است بيانگر نقص آنزيم‌های پروستاتی باشد.

  • حجم

بعد از مایع شدن کامل مایع منی، تمام نمونه به وسیله‌ی پیپت و یا سرنگ به لوله‌ی آزمایش منتقل می­‌شود و در این زمان حجم مایع منی اندازه‌گیری می‌­شود. حجم طبیعی مایع منی بین 1.5 تا پنج میلی‌لیتر است.

  • ویسکوزیته

بعد از مایع شدن کامل می‌­توان به راحتی با مکش سرنگ میزان ویسکوزیته را مشخص نمود. ویسکوزیته مربوط به ميزان كشش نمونه‌ی مايع‌شده جهت افتادن قطرات از نوك پيپت است. اگر اين قطرات شكل بگيرند و آزادانه پايين بريزند ويسكوزيته‌ی نمونه، طبیعی است و اگر قطرات شكل نگيرند یا نمونه‌ی مایع منی ‌نتواند به راحتي درون پيپت کشیده شود، ويسكوزيته بالا است. نمونه‌ای که ويسكوزيته‌ی شديداً بالایی دارد ممکن است مانع از توزیع يكسان اسپرم گردد.

  • pH

pH میزان اسیدیته یا قلیایی بودن مایع منی را اندازه می­‌گیرد. pH طبیعی بعد از مایع شدن کامل بین 7.2 تا 8 است. با گذشت زمان یا وجود التهاب در اندام­‌‌های تولیدمثلی، pH مایع منی افزایش یافته و قلیایی می­‌شود. بر عکس در مواردی که بیماری­‌‌های مزمن غده‌ی پروستات، کیسه‌ی منی و اپیدیدیم وجود داشته باشد، نمونه به طرف اسیدی شدن تغییر می‌کند.

  • تعداد اسپرم در هر میلی‌لیتر مایع منی

حد طبیعی برای تعداد اسپرم­‌ها حداقل 15 میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر مایع منی است و این میزان برای باروری کافی است. اگر در هر میلی‌لیتر از نمونه بیش از 250 میلیون اسپرم وجود داشته باشد، نمونه را پلی‌اسپرمی یعنی تعداد اسپرم بیش از حد معمول می­‌نامند.

  • تعداد کل اسپرم در نمونه 

تعداد کل اسپرم نمونه از حاصل‌ضرب تعداد اسپرم‌ها در هر میلی‌لیتر مایع منی در حجم کل مایع‌منی به‌دست می‌آید که حد طبیعی آن 39 میلیون به بالا می‌باشد.

  • ارزیابی تحرک اسپرم

عامل اصلی در تعیین کیفیت مایع منی، تحرک اسپرم­‌ها است. چون اسپرم­‌‌های غیرمتحرک قادر به عبور از مجاری تناسلی زن نبوده و نمی‌­توانند تخمک را بارور سازند.

  • درجات تحرک اسپرم

Class A: اسپرم­‌‌هایی که با سرعت یک میدان میکروسکوپی را به‌طور مستقیم طی می­‌کنند (حرکت پیش‌رونده).

Class B: اسپرم­‌‌هایی که در میدان میکروسکوپی حرکت رو به جلو دارند ولی یک میدان را به طور مستقیم طی نمی‌­کنند (حرکت پیش‌رونده).

Class C: اسپرم­‌‌هایی که حرکت رو به جلو ندارند و حرکت لرزشی، دورانی یا رفت‌وبرگشتی دارند (حرکت غیرپیش‌رونده).

Class D: اسپرم­‌‌هایی که هیچ‌گونه حرکتی ندارند.

نمونه‌ی اسپرموگرام طبیعی باید دارای حداقل 40 درصد اسپرم­‌‌های متحرک و 32 درصد حرکت پیش‌رونده  باشد.

  • مورفولوژی

بعد از ارزیابی تحرک و تعداد اسپرم­‌ها، مورفولوژی اسپرم عامل مهمی‌‌ در باروری مردان است. ارزیابی مورفولوژی به صورت کمی و کیفی بوده و شامل تشخیص اسپرم­‌‌های طبیعی از اسپرم­‌‌های غیرطبیعی است. مورفولوژی طبیعی چهار درصد می‌باشد (بر اساس آخرین ویرایش سازمان بهداشت جهانی).

بررسی گلبول­‌‌های سفید خون

وجود بیش از يك ميليون گلبول سفيد خون در هر یک میلی‌لیتر از مني ممکن است بيانگر وجود عفونت در مجرای ادراری يا غدد جانبی باشد كه بخش بزرگي از پلاسمای مني را تشكيل مي‌دهد. چنین عفونت‌هايي مي‌تواند منجر به ناباروری گردد. به این ترتیب اين نمونه‌ها بايد كشت داده شوند تا ارگانيسم‌های مورد نظر تشخیص داده شوند و درمان مناسب انجام شود.

چسبیدن اسپرم‌ها به یکدیگر (آگلوتیناسیون)

چسبیدن اسپرم‌­ها به همدیگر ممکن است به ‌صورت سر به سر، سر به دم و دم به دم باشد و علت آن ترشح آنتی‌بادی ضد اسپرم می‌باشد. چسبندگی، مانع حرکت اسپرم به داخل مخاط دهانه‌ی رحم می‌شود.

تست فروکتوز

این تست برای بررسی اضافه شدن مناسب فروکتوز توسط کیسه‌‌‌های منی به مایع منی به کار می‌­رود. معمولاً در مواقعی که اسپرمی‌‌ در نمونه مشاهده نشود سطح فروکتوز مایع منی را بررسی می­‌کنند.

تست‌‌‌های تخصصی عملکرد اسپرم 

تعدادی از تست­‌ها توانایی زنده ماندن اسپرم بعد از انزال، توانایی نفوذ به درون تخمک و مشکلات اتصال اسپرم به تخمک را بررسی می­‌کنند. اگر فرد تعداد اسپرم‌‌‌هایش کم باشد، داشتن اسپرم‌‌‌های سالم عامل مهمی برای باروری وی به شمار می‌­رود.

تست آنتی‌بادی ضد اسپرم 

اگر بدن فرد ضد اسپرم‌‌‌های تولید شده آنتی‌بادی بسازد و آن‌ها را به‌عنوان عامل بیگانه تلقی کند، منجر به ناباروری می‌شود. این تست حضور آنتی‌بادی‌های تولیدشده ضد اسپرم را تشخیص ‌‌‌‌می‌دهد.

در بعضی موارد سایر آزمایش‌های خون یا مایع منی لازم است تا مشخص شود که چرا اسپرم قادر به بارورکردن مؤثر تخمک نیست. این تست‌ها و آزمایش‌ها عبارتند از:

تست نفوذ اسپرم 

برای تأیید توانایی نفوذ اسپرم به تخمک و بارور کردن آن تست نفوذ اسپرم (SPA) به کار می‌رود. در این تست معمولاً از تخمک­‌‌های موش (هَمستِر) استفاده می‌­شود تا قابلیت نفوذ اسپرم به تخمک بررسی شود. پس از جدا كردن تخمك از همستر و برداشتن پوشش آن (زونا)،‌ تخمک‌ها را به همراه اسپرم در انكوباتور به مدت 24 ساعت نگهداری مي‌کنند. پس از 24 ساعت تخمک‌ها را از نظر تعداد اسپرم‌هايي كه به داخل آن‌ها نفوذ كرده‌اند مورد ارزيابی قرار مي‌دهند. این تست به ندرت استفاده می‌شود.

تست ناحیه‌ی هِمی‌زونا

در تست ناحیه‌ی هِمی‌زونا (Hemizona assay)، تخمک­‌‌های غیرقابل استفاده‌ی انسان به دو نیم تقسیم می­‌شود. هدف این روش بررسی توانایی اسپرم در نفوذ به خارجی‌ترین لایه‌ی محافظ تخمک است.

واکنش آکروزوم

در تست واکنش آکروزوم مشخص می­‌شود که آیا سر اسپرم‌ها توانایی انجام تغییرات شیمیایی لازم برای حل کردن پوسته‌ی خارجی سخت تخمک را دارند یا خیر.

تورم هیپواسموتیک

در تست سنجش تورم هیپواسموتیک از یک قند خاص به همراه محلول نمکی استفاده می­‌کنند تا دم اسپرم و توانایی نفوذ آن به داخل تخمک را ارزیابی کنند. دم‌‌‌های اسپرم‌‌‌های سالم برخلاف اسپرم‌‌‌های غیرطبیعی یا مرده که دم‌‌‌هایشان متورم نمی‌شود تمایل به متورم شدن در محلول نمکی دارند.

آنالیز هورمونی

هورمون‌‌‌هایی که توسط هیپوفیز، هیپوتالاموس و بیضه‌ها تولید می‌شوند نقش مهمی‌‌ در تکوین جنسی و تولید اسپرم ایفا می‌‌کنند. ناهنجاری در باقی هورمون‌ها یا اندام‌ها نیز منجر به ناباروری می‌شود. معمولاً آزمایش خون برای تعیین سطح تستوسترون، LH، FSH، تیروئید، پرولاکتین و دیگر هورمون‌‌‌های رایج مردانه انجام می‌شود.  

آنالیز ادرار

حضور گلبول‌‌‌های سفید خون در ادرار نشانه‌ی عفونت ادراری است. وجود اسپرم در ادرار فرد نیز نشانه‌ی پس‌روی اسپرم‌ها به سمت مثانه به جای خروج از آلت تناسلی مرد (انزال پس‌رونده) می‌باشد که می‌تواند علت ناباروری باشد.

بررسی دستگاه تناسلی مردان

درصورتی‌که احتمال اختلال در دستگاه تناسلی مرد وجود داشته باشد پزشک تست‌‌‌های تکمیلی زیر را برای شناسایی اختلال و علت ناباروری توصیه می‌کند:

تست‌های تصویربرداری:

  • سونوگرافی کیسه‌ی بیضه

در سونوگرافی کیسه‌ی بیضه (scrotal ultrasound) با استفاده از امواج فراصوتعکس‌‌‌هایی تهیه می‌شود که کمک به شناسایی انسداد مجرای انزال، انزال پس‌رونده و مشکلات دیگر در بیضه‌ها و ساختار‌‌های پشتیبان آن می‌کند. 

  • سونوگرافی از طریق مقعد  

(Transrectal ultrasound) بیشتر برای مشاهده‌ی پروستات مرد و بافت‌های احاطه‌کننده‌ی آن به کار می‌رود. پزشک سوزن نازکی را وارد مقعد می‌کند تا وضعیت پروستات را بررسی کند و هرگونه انسداد در لوله‌های حمل‌کننده‌ی مایع منی (مجرای انزال و کیسه‌های منی) را شناسایی کند.

  • سیستوسکوپی

سیستوسکوپی (Cystoscopy) روش مورد استفاده برای بررسی مثانه، پروستات و مجاری ادرار است. در این روش پزشک از لوله‌ای توخالی مجهز به لنز استفاده می‌کند. این روش می‌تواند در مواردی که به دلیل انسداد مجاری، اسپرمی خارج نمی‌شود عوامل انسداد را برطرف سازد تا انتقال اسپرم درست صورت گیرد.

  • وازوگرافی

وازوگرافی (vasography) یک تست تهاجمی است که در آن برشی در کیسه‌های بیضه ایجاد می‌شود و یک رنگ مخصوص به داخل رگ وابران و بیضه‌ها تزریق می‌شود و با استفاده از اشعه‌ی ایکس هرگونه انسداد یا تراوش اسپرم در رگ وابران مشخص می‌شود.

  • نمونه‌برداری از بیضه

در این تست، نمونه‌هایی را با سوزن از بیضه جدا می‌کنند. نتایج نمونه‌برداری بیضه نشان می‌دهد که آیا تولید اسپرم طبیعی است یا خیر. اگر نتیجه‌ی نمونه‌برداری طبیعی باشد، احتمالاً مشکل فرد بسته شدن مسیر انتقال اسپرم یا مشکلات دیگر است.

تست‌های ژنتیکی

غلظت خیلی کم اسپرم گاهی دلایل ژنتیکی دارد. آزمایش خون به همراه تکنیک‌‌‌های مولکولی می‌تواند تغییرات کروموزوم Y(نشانه‌‌‌های ناهنجاری ژنتیکی) را نشان دهد. تست‌‌‌های ژنتیکی ممکن است برای تشخیص سندرم‌‌‌های وراثتی یا مادرزادی مختلف نیز انجام شود. تست‌‌‌های ژنتیکی رایج عبارتند از:

تهیه‌ی کاریوتایپ و آنالیز کروموزوم‌ها

با تهیه‌ی کاریوتایپ، تعداد و مجموعه‌ی کروموزومی را بررسی می‌کنند. این تکنیک توانایی تشخیص کمبود یا ازدیاد کروموزوم‌ها و دیگر ناهنجاری‌‌‌های کروموزومی را دارد.

کاریوتایپ و آنالیز کروموزوم

تست تشخیص حذف جزئی در کروموزوم Y

بررسی حذف‌های جزئی در کروموزوم Y مشخص می‌کند که آیا اطلاعات ژنتیکی از ناحیه‌ای از کروموزوم Y که لازمه‌ی تولید طبیعی اسپرم است حذف شده است یا خیر. سندرم حذف جزئی یا فاکتور آزواسپرمی ((AZF، کروموزوم Y را در معرض جهش قرار ‌‌‌‌می‌دهد. این اتفاق، مانع تولید اسپرم می‌شود. در نتیجه‌ آزواسپرمی یا الیگواسپرمی منجر به ناباروری مرد می‌شود. بیماران مبتلا به سندرم کلاینفلتر (دارای 47 کروموزوم، XXY) نیز دارای حذفAZF  می‌باشند که رایج‌ترین تشخیص برای ناباروری مردان است.

تست تشخیص جهش در ژن سیستیک‌فیبروزیس

بیماری سیستیک‌فیبروزیس یک بیماری وراثتی است که شش‌ها را تحت تأثیر قرار ‌‌‌‌می‌دهد. تحقیقات اخیر انواع گوناگونی از این بیماری را معرفی کرده‌اند که در این بین بعضی از انواع جهش‌های مرتبط با این ژن در باروری مردان اختلال ایجاد می‌کند. این نوع تست به دنبال جهش‌‌‌هایی در ژن سیستیک‌فیبروزیس می‌‌گردد که منجر به ناباروری در مردان می‌شوند.

تست تشخیص جهش در ژن​ MTHFR

قبل از بارداری با انجام تست ژنتیکی می‌توان سطح هوموسیستئین خون و وجود جهش در ژن MTHFR را تشخیص داد.

تست بررسی کروماتین اسپرم

نتایج تحقیقات نشان داده است که شکست و قطعه‌قطعه شدن DNA در اسپرم، نشانه‌ و یک پیش‌آگهی برای ناباروی می‌باشد. نتایج جدیدترین مطالعات نشان ‌‌‌‌می‌دهد که ۳۰ درصد افرادی که دارای  ژنوم قطعه‌قطعه‌شده هستند نابارور می‌باشند.

نتایج تست‌‌‌های ژنتیک به متخصص باروری کمک می‌کند تا احتمال حضور اسپرم در بیضه‌ها را حدس بزنند. مشاورین ژنتیک نیز به زوج‌ها درباره‌ی نحوه‌ی انتقال بیماری‌‌‌های ژنتیکی به فرزندان مشاوره می‌دهند.