معرفی بیماری سندرم آنجلمن (Angelman syndrome)

سندرم آنجلمن چیست؟ سندرم آنجلمن (AS) یک بیماری عصبی و ژنتیکی نادر است که از طریق تاخیر شدید در رشد و تکامل، اختلالات یادگیری، مشکل در صحبت کردن و تعادل در زمان راه رفتن شناخته می شود. این بیماری برای اولین بار در سال 1965 توسط یک پزشک انگلیسی به نام هری آنجلمن توصیف شد. این بیماری در درجه اول بر سیستم عصبی تاثیر می گذارد و افراد مبتلا به آن دارای چهره ای خندان و خنده های ناگهانی بوده و اغلب رفتارهای هیجان زده ای از خود بروز می دهند. کودکانی که دچار تاخیر در رشد هستند علائم آن را در سن 6 تا 12 ماهگی بروز می دهند که از جمله اولین نشانه های سندرم آنجلمن می باشد. افراد مبتلا به این بیماری معمولا دارای یک عمر نرمال هستند اما بیماری آنها قابل درمان نیست به این معنی که درمان سندرم آنجلمن در دسترس نبوده و تنها با کمک دارو می توان از شدت بروز علائم کاست. چنین افرادی معمولا عقب ماندگی ذهنی متوسط تا شدید داشته و امکان ازدواج ندارند. 

علائم 

نشانه های سندرم آنجلمن چیست؟ سندرم آنجلمن (AS) دارای طیف وسیعی از علائم است که هر بیمار می تواند تعدادی از آنها را بروز دهد. علائمی از قبیل عقب ماندگی ذهنی شدید، تشنج، چانه بیرون زده، مشکلات تغذیه در کودکی، سر کوچک، عکس العمل های بیش از اندازه شدید و چهره خاص معمولا در بسیاری از بیماران مبتلا دیده می شود و برخی از این علائم سندرم آنجلمن هم می توانند در تعدادی از بیماران دیده نشوند. حملات تشنج اغلب در سنین یک تا 5 سالگی آغاز شده و در نوجوانی بهبود می یابند. از علائم سندرم آنجلمن این است که اکثر مبتلایان به AS قادر به صحبت کردن واضح نیستند اما در تعداد کمی از آنها توانایی صحبت کردن با محدودیت هایی دیده می شود. از دیگر نشانه های این بیماری می توان به موارد زیر اشاره نمود:
تاخیر در رشد
ناتوانی های شدید در یادگیری
مشکل در برقراری ارتباط با دیگران
عدم هماهنگی حرکات و نداشتن تعادل (آتاکسی)
کوچک بودن سر (میکروسفالی)
مشکل در خوابیدن
داشتن مو، چشم و پوست روشن
تعدادی از کودکان مبتلا به سندرم آنجلمن (AS) ممکن است دچار لرزش های جزئی در دست یا پاهای خود در سنین 6 تا 12 ماهگی شوند که این نیز یکی دیگر از علائم سندرم آنجلمن در آنهاست. 


شیوع

میزان شیوع این بیماری 1 نفر در هر 12000 تا 20000 تولد می باشد.


نام های دیگر این بیماری

AS

علت

سندرم آنجلمن به دلیل از دست رفتن عملکرد ژنی به نام UBE3A که بر کروموزوم 15 واقع شده است، ایجاد می شود. مکانیسی که باعث از دست رفتن عملکرد این ژن می شود پیچیده است. انسان ها در حالت نرمال یک کپی از ژن UBE3A را از مادر خود و کپی دیگر را از پدر دریافت می کنند. در اکثر بافت های بدن کودک، هر دو نسخه این ژن فعال بوده و بیان می شوند اما در برخی مناطق خاص مغز، تنها نسخه مادری فعال می باشد. به این پدیده که نسخه ای از ژن پدری یا مادری فعال شود، نشانه گذاری ژنومی یا Genomic Imprinting گفته می شود.
ژن UBE3A کد کننده پروتئین یوبی کوئیتین لیگاز E3A است. این پروتئین، آنزیمی است که پروتئین های دیگر را تجزیه می کند. این آنزیم ملکول کوچکی به نام یوبی کوئیتین را به پروتئین هایی که باید تجزیه شوند، متصل کرده و باعث نشانه گذاری آنها می شوند. ساختارهای سلولی به نام پروتئوزوم ها، وظیفه هضم و تجزیه این پروتئین های نشان دار شده را بر عهده دارند. تخریب پروتئین یک فرآیند عادی است که پروتئین های آسیب دیده یا غیر ضروری را از سلول ها حذف کرده و به حفظ عملکرد طبیعی سلول ها کمک می کند. مطالعات نشان می دهد که پروتئین یوبی کوئیتین لیگاز E3A نقش مهمی در رشد و عملکرد طبیعی سیستم عصبی دارد. 
در صورتی که نسخه مادری ژن UBE3A دچار اختلال یا جهش شود، فرد هیچ UBE3A فعالی در مغز خود نخواهد داشت. برخی مکانیسم های ژنتیکی می توانند منجر به غیر فعال سازی یا حذف نسخه مادری ژن UBE3A شوند. حدود 70% افراد مبتلا به سندرم آنجلمن دچار حذف در ناحیه ای از کروموزوم مادری خود هستند که ژن UBE3A در آن ناحیه واقع شده است. حدود 11% از موارد سندرم آنجلمن به دلیل جهش های غیر حذفی در نسخه مادری ژن UBE3A ایجاد می شود. 
در تعداد کمی از موارد مبتلا به این بیماری مشاهده شده است که فرد هر دو نسخه از کروموزوم 15 خود را از یکی از پدر دریافت کرده است که به این پدیده دیزومی تک والدی (Uniparental Disomy) گفته می شود. عواملی از جمله بازآرایی کروموزومی (ترانسلوکاسیون)، جهش و سایر نقص ها در نواحی کنترل کننده فعالیت ژن UBE3A می توانند از دیگر علل نادر سندرم آنجلمن باشند. با وجود همه پیشرفت های علمی، باز هم در 10 تا 15 درصد مبتلایان سندرم آنجلمن علت بیماری مشخص نمی باشد.

توارث

اکثر موارد سندرم آنجلمن توراثی نیستند و از نسلی به نسل دیگر منتقل نمی شوند چون این بیماران به علت توانایی ذهنی پایین امکان ازدواج ندارند. این تغییرات ژنتیکی به شکل تصادفی در حین تشکیل سلول های جنسی (اسپرم و تخمک) یا در مراحل اولیه تکوین جنینی رخ می دهند. 

تشخیص

بهترین راه برای تشخیص سندرم آنجلمن به شکل قطعی، انجام آزمایش ژنتیک از طریق گرفتن نمونه خون می باشد. آزمایش ژنتیک قادر به تشخیص ناهنجاری های ژنتیکی است که می توانند عامل سندرم آنجلمن باشند. در این آزمایش ها موارد زیر بررسی می شوند:

الگوی DNA پدری: این آزمایش که به عنوان روشی جهت بررسی متیلاسیون DNA شناخته شده است، سه مورد از چهار مورد ناهنجاری ژنتیکی که عامل ایجاد سندرم آنجلمن هستند را بررسی می کند.

کروموزوم های از دست رفته: روش میکرواری کروموزومی (ریزآرایه کروموزومی) (CMA) می تواند از دست رفتن قسمتی از کروموزوم را جهت تشخیص سندرم آنجلمن شناسایی کند.

جهش های ژنی


درمان

در حال حاضر درمانی برای سندرم آنجلمن در دسترس نیست و تنها می توان شدت بروز علائم را کاهش داد که این روش ها جهت درمان سندرم آنجلمن عبارتند از:

برای افرادی که دچار تشنج می شوند استفاده داروهای ضد تشنج می تواند مفید باشد. 

استفاده از داروهای آرام بخش و خواب آور در درمان افرادی که دچار اختلالات خواب و بی خوابی هستند می تواند موثر باشد. 

برای افرادی که دچار مشکلاتی در راه رفتن و تعادل هستند، یکی از روش های موثر در درمان این اختلالات انجام فیزیوتراپی و استفاده از آتل می باشد.  

کاردرمانی، گفتار درمانی و رفتار درمانی برای چنین بیمارانی می تواند مفید فایده واقع شود.


نویسنده و مترجم : پریسا جاوید زاده

منابع : mayoclinic rarediseases