تشخیص سندرم رِت با کمک آزمایش اگزوم

سندرم رت (Rett syndrome) یک اختلال ژنتیکی است که باعث از دست دادن زبان گفتار، مهارت های حرکتی و همچنین مشکلات عصبی و رفتاری می شود. کودکان مبتلا به این بیماری ممکن است مشکلات دیگری از جمله عوارض روده ای، تنفسی، قلبی و اسکلتی نیز داشته باشند. کودکان مبتلا به سندرم رت اغلب در 6 تا 18 ماه اول زندگی خود رشد طبیعی دارند. اما به تدریج دچار ناهنجاری های حرکتی، شناختی و رفتاری شدید می شوند که تا آخر عمر ادامه می یابد. علائم سندرم رت در افراد مبتلا می تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد. این بیماری پس از سندرم داون، دومین علت شایع ناتوانی ذهنی در زنان است و با عقب ماندگی ذهنی همراه است.
به دلیل کشنده بودن سندرم رت برای جنین های پسر، بروز آن در پسران بسیار نادر بوده و با اختلال عملکردی شدید مغز (انسفالوپاتی شدید) در نوزادان پسر همراه است. این بیماری از هر 10 هزار تولد دختر زنده، یکی را تحت تأثیر قرار می دهد. از آنجایی که این بیماری در اثر نقص ژنتیکی در کروموزوم X و بصورت غالب ایجاد می شود، کودکان پسر  با داشتن تنها یک نسخه از کروموزوم X فرم شدیدتری از این بیماری را نشان می دهند. اما دختران اغلب به دلیل داشتن یک نسخه سالم از کروموزوم X علائم خفیف تری دارند. در نتیجه می توان گفت تقریباً همه کودکان مبتلا به سندرم Rett دختر هستند.
کودکان مبتلا به سندرم رت دارای انواع مختلفی از علائم و طیف وسیعی از اختلالات جسمی و روحی هستند. از جمله این علائم، می توان به این موارد اشاره کرد: اختلال در برقراری ارتباط و توانایی های شناختی (تفکر)، از دست دادن توانایی صحبت کردن، علائمی شبیه به اوتیسم، حرکت دست ها به سمت دهان و همچنین حرکات غیر ارادی دست، از دست دادن مهارت های حرکتی مانند راه رفتن یا حرکت سینه خیز، مشکلات تنفسی و گوارشی و اختلالات ریتم قلب.
حدود 90 درصد موارد سندرم رت در نتیجه جهش ژنتیکی در ژن MECP2 واقع در بازوی بلند کروموزوم X رخ می دهند و تا کنون بالغ بر 800 جهش مختلف در این ژن و در ارتباط با این بیماری شناخته شده است. این ژن پروتئینی تولید می کند که برای رشد مغز، عملکرد مناسب سلول های عصبی و ارتباط بین نورونها (سلولهای مغزی) ضروری است. اکثر افرادی که از لحاظ بالینی با سندرم رت تشخیص داده شده اند (80 تا 97 درصد)، دارای تغییراتی در ژن MECP2 هستند و این آمار می تواند در جوامع مختلف متفاوت باشد.

سندرم Rett کلاسیک، بیشتر به جهش های جدید در MECP2 نسبت داده می شود. برخی از بیماران نیز علائمی از این بیماری را نشان می دهند، اما تمام معیارهای تشخیصی Rett کلاسیک را ندارند. این موارد به عنوان "Rett غیر معمول" یا "بیماری مشابه Rett" در نظر گرفته می شوند. اگرچه جهش در MECP2 نیز عامل اصلی Rett غیر معمول است، اما جهش در ژن های دیگری از جمله CDKL5، FOXG1 و NTNG1 هم در بیمارانی با علائم بالینی مشابه دیده شده است. بنابراین جهش های متنوعی در نقاط متفاوتی از ژن ها، علائم سندرم رت را به دنبال دارد که باعث اختلال در مسیرهای عصبی می شود. به این حالت، ناهمگنی ژنتیکی گفته می شود. با توجه به گسترده تر شدن روز افزون لیست ژنهای دخیل، استفاده از روش های مطالعه مناسب نقش پر رنگی در تشخیص صحیح بیماران دارد. توالی یابی کل اگزوم به عنوان یک استراتژی بسیار مفید برای طبقه بندی دقیق تر این بیماران کارایی دارد. در این روش، تمام مناطقی از DNA که دستورالعمل تولید پروتئین (اگزون) را ارائه می دهند بررسی می شوند و در صورتیکه جهشی در اجزای سازنده DNA مرتبط با این بیماری رخ داده باشد قابل تشخیص خواهد بود.
برای تشخیص قطعی ابتلای فرد به این بیماری، وجود علائم بالینی و جهش ژنتیکی هر دو لازم هستند. به بیان دیگر، در تشخیص سندرم رت پزشک علاوه بر معاینات فیزیکی، آزمایش ژنتیک را نیز برای اطمینان از تشخیص سندرم رت انجام می دهد. از انواع آزمایشات ژنتیکی، می توان به آزمایش اگزوم اشاره کرد که قادر است عامل ایجاد کننده این بیماری یعنی تغییر در ژن MECP2 و جهش در ژن های غیرمعمول را تشخیص دهد. حتی اگر جهشی در والدین نبوده و تنها در فرد مبتلا رخ داده باشد (جهش جدید یا de novo)، آزمایش توالی یابی کل اگزوم قادر به شناسایی آن است. این آزمایش در مرکز مام قابل انجام بوده و پزشک متخصص با بررسی سابقه خانوادگی و سپس پیشنهاد انجام آزمایش توالی یابی کل اگزوم قادر است نوع جهش ایجاد کننده این بیماری را تشخیص دهد تا احتمال تکرار بیماری در سایر فرزندان و همچنین نسل بعد را مشخص نموده و در صورت نیاز راهکارهای کمک باروری مناسب را ارائه دهد.
سندرم رت نوعی بیماری است که در طول زندگی فرد مبتلا به آرامی پیشرفت می کند و اکثر افراد مبتلا به این بیماری به طور متوسط تا 40 یا 50 سالگی زنده می مانند. با این حال، سرعت پیشرفت آن از کودکی به کودک دیگر بسیار متفاوت است. در حالی که در حال حاضر هیچ درمان هدفمند یا ژن درمانی مؤثری برای این بیماری وجود ندارد. با این حال، تحقیقات در مورد داروهای جدیدی در حال انجام است که ممکن است مدیریت علائم سندرم رت را بهبود بخشد. ژن درمانی نیز به عنوان یکی از گزینه های نوین درمانی، در حال طی کردن مراحل تحقیقاتی خود است و انتظار می رود آینده ای روشن را برای این بیماران رقم بزند.

نویسنده و مترجم : مونا درساره

منابع : childrenshospital ncbi rettsyndromenews researchgate