آزمایش اگزوم و تشخیص نقایص بدو تولد

نقایص بدو تولد (در اصطلاح ناهنجاری های مادرزادی) نقایص و بدشکلی هایی هستند که در لحظه تولد در نوزاد وجود دارند و ریشه در دوران جنینی و احتمالا برخی مشکلات ژنتیکی دارند. ناهنجاری های مادرزادی یکی از مهم ترین عوامل مرگ و میر نوزادان هستند و تخمین زده می شود که سالانه 295000 نوزاد طی 28 روز اول زندگی و در اثر ناهنجاری های مادرزادی جان خود را از دست می دهند. بسیاری از این ناهنجاری ها باعث ناتوانی های مادام العمر در نوزاد شده و تاثیرات عمیقی بر زندگی فردی، خانوادگی و پذیرش اجتماعی وی می گذارند. بسیاری از این مشکلات در مراحل غربالگری پیش از تولد و بلافاصله پس از تولد قابل شناسایی هستند، اما برخی دیگر تنها در سنین بالاتر و در دوران کودکی (مانند نقایص شنوایی) و یا در دوران بلوغ (مانند نقایص دستگاه تناسلی) بروز می کنند. شایع ترین ناهنجاری های مادرزادی نقایص قلبی و نقایص عصبی هستند. بنابراین تشخیص به موقع نقایص بدو تولد از اهمیت بالایی برخوردار است.
اگرچه علت حدود نیمی از ناهنجاری های مادرزادی مشخص نیست اما فاکتورهای ژنتیکی نقش بسیار پررنگی را در بروز چنین مشکلاتی بازی می کنند. ممکن است دخالت فاکتورهای ژنتیکی در بروز این بیماری ها به شکل نقص تک ژنی و یا نقایص کروموزومی باشد. این تغییرات ژنتیکی می توانند توارثی باشند یا به صورت جدید در جنین رخ داده باشند. ازدواج خویشاوندی نیز می تواند یکی از فاکتورهای افزایش خطر بروز ناهنجاری های مادرزادی در جنین یا نقایص بدو تولد باشد. بنابراین، بررسی های ژنتیکی پیش از اقدام به ازدواج فامیلی و نیز انجام تشخیص پیش از تولد نقش بسزایی در جلوگیری بروز این ناهنجاری ها دارد.
به طور کلی، اختلال در هر ژنی که در تکوین جنین دخالت دارد می تواند باعث بروز ناهنجاری های مادرزادی در وی شود. بسیاری از ژن ها ممکن است موجب ناهنجاری های مادرزادی در چندین اندام مختلف شوند. به طور مثال، ژن HOXA13 می تواند باعث ناهنجاری در انگشتان دست، ساختار پاها، و نیز دستگاه تناسلی شود. اما برخی ژن ها تنها یک اندام منفرد را درگیر می کنند. نمونه چنین مواردی ژن HOXD13 است که با وجود اینکه هم خانواده HOXA13 است، اما تنها باعث ایجاد ناهنجاری های تعدادی و ساختاری در انگشتان می شود و عارضه دیگری در نوزاد مبتلا دیده نمی شود. بنابراین، دانستن اینکه کدام ژن در جنین درگیر جهش شده است و اینکه پیامدهای این جهش چیست مهمترین نکته در تصمیم گیری والدین برای ختم بارداری یا اقدام به بارداری مجدد (در موارد وراثتی بیماری) است.

با توجه به ناهمگنی ژنتیکی بسیار زیادی که در نقایص بدو تولد دیده می شود و نیز دشوار بودن بررسی همه ژنهای دخیل پیشنهاد روش توالی یابی اگزوم (WES) برای بررسی ژن های جهش یافته دخیل در بیماری می تواند گزینه مناسبی باشد. این روش با اتکا بر توالی یابی نواحی کد کننده ژنوم به بررسی جهش های ژنتیکی دخیل می پردازد. این تکنیک در تشخیص اختلالات ژنتیکی ناشناخته نیز بسیار کارآمد می باشد و پتانسیل بالایی برای شناسایی علل بروز بیماری های ناشناخته دارد. این مساله به خصوص در مواردی که بیماری برای اولین بار در جنین بروز پیدا کرده و هیچ سابقه خانوادگی وجود ندارد، اهمیت دارد. در چنین مواردی، روش قدرتمند WES قادر به شناسایی ژن جهش یافته از میان انبوه ژنهایی است که جهش در آنها می تواند در بروز بیماری دخالت داشته باشد. علاوه براین، با استفاده از توالی یابی اگزوم می توان طیف گسترده جهش های دخیل در این گروه بیماری ها را مورد بررسی قرار داد و حتی حذف های بسیار کوچک ناشناخته را نیز در موارد خاصی شناسایی نمود. در نهایت و با شناسایی جهش ژنی عامل بیماری می توان در راستای تشخیص پیش از تولد و پیشگیری از بروز بیماری در فرزندان بعدی گام برداشت. همچنین شناسایی جهش و عامل ژنتیکی در برخی موارد می تواند اهمیت بالاتری نیز به لحاظ حفظ جان بیمار پیدا کند. در صورت تمایل به انجام آزمایش اگزوم می توانید به مرکز مام مراجعه کرده و از خدمات آزمایشگاه های این مرکز بهره مند شوید.

نویسنده و مترجم : فرزانه رامی

منابع : who