نقش اگزوم در تشخیص سرطان های کودکان و نوجوانان

سرطان زمانی شروع می شود که سلول های بدن خارج از کنترل شروع به رشد می کنند. این بیماری در افراد مختلف و در هر سنی رخ می دهد و می تواند هر قسمتی از بدن را درگیر کند. این بیماری با تغییر ژنتیکی در یک سلول شروع می شود، سپس به یک توده (یا تومور) تبدیل شده و به سایر قسمت های بدن حمله می کند. این موضوع در صورت عدم درمان باعث آسیب و مرگ می گردد. سرطان در کودکان که به آن سرطان دوران کودکی یا سرطان اطفال نیز گفته می شود معمولاً به معنای سرطانی است که در کودکان و نوجوانان و گاهی اوقات در جوانان مشاهده می شود. پس از حوادث، سرطان دومین علت اصلی مرگ و میر کودکان 1 تا 14 ساله است. در کشورهای با درآمد بالا، بیش از 80٪ از کودکان مبتلا به سرطان درمان می شوند، اما در بسیاری از کشورهای کم درآمد، تنها 15-45٪ از این کودکان مبتلا به سرطان درمان می شوند که همچنان درصد بالایی است. تأخیر در تشخیص و پیشرفته شدن بیماری، عدم تشخیص دقیق، عدم وجود امکانات لازم برای درمان، عود مجدد و اجتناب ناپذیر بیماری و مرگ در اثر عوارض جانبی دارو از دلایل کاهش میزان بقای کودکان مبتلا در کشورهای کم درآمد است.  هرچند که به طور کلی پیشرفت در صنعت دارو و فناوری، شانس بقای کودکان را بهبود بخشید است.

شایع ترین سرطان در کودکان، لوسمی است که نوعی سرطان خون می باشد. سرطان همچنین می تواند در اندام ها و بافت های مختلفی رخ دهد. مثال هایی از انواع سرطان در کودکان در زیر ذکر شده است:

- سرطان خون، به عنوان مثال: سرطان خون حاد لنفوسیتی (ALL) که شایع ترین  و بدخیم ترین در اطفال می باشد؛

- سرطان در سیستم عصبی (تومورهای مغزی و نخاعی) مانند مدولوبلاستوما (تومور بدخیم مغزی کودکان)؛

- نوروبلاستوما (تومور سلول های عصبی در جنین در حال رشد)؛

- رتینوبلاستوما (سرطان شبکیه با پیشروی سریع)؛

- تومور ویلمز (سرطان کلیه)؛

- لنفوم (سرطان غدد لنفاوی).

همچنین ممکن است سرطان به صورت تومورهای جامد در ماهیچه ها، استخوان و پوست نیز رخ دهد.

وجود تورم یا توده غیر معمول، رنگ پریدگی و از دست دادن بی دلیل انرژی، کبودی یا خونریزی آسان، درد مداوم در یک ناحیه از بدن، سردردهای مکرر اغلب با استفراغ، کاهش ناگهانی و بی دلیل وزن می توانند از علائم سرطان در کودکان باشند. با این حال، تشخیص سرطان در کودکان دشوار است، زیرا علائم اولیه سرطان در کودکان اغلب مشابه با علائم بسیار شایع ناشی از بیماری ها یا جراحات عمومی است و بیشتر این علائم به احتمال زیاد ناشی از چیزی غیر از سرطان، مانند آسیب یا عفونت است. 

میزان بقای کودک مبتلا، بسته به نوع سرطان متفاوت است و بسیاری از کودکانی که از سرطان جان سالم به در می برند از عواقب طولانی مدت جراحی، شیمی درمانی و پرتودرمانی رنج می برند که شامل ناتوانی های ذهنی، درگیری سایر اندام ها و سرطان های ثانویه است.


علت ایجاد سرطان در کودکان چیست؟

برخلاف سرطان در بزرگسالان، اکثر قریب به اتفاق سرطان های دوران کودکی علت مشخصی ندارند. برخلاف سرطان های بزرگسالان که به دلایل محیطی و سبک زندگی نامناسب ایجاد می شوند، تنها تعداد کمی از سرطان ها در کودکان ناشی از قرار گرفتن در معرض عوامل محیطی یا سبک زندگی است. داده های فعلی نشان می دهد که تقریباً 10 درصد از همه کودکان مبتلا به سرطان، به دلیل عوامل ژنتیکی خود مستعد ابتلا به سرطان بوده اند. بدین ترتیب تلاش های پیشگیرانه از بروز سرطان در کودکان باید به گونه ای باشد که مانع از تولد کودک مبتلا به سرطان شود.

مؤثرترین راهکار برای کاهش بار سرطان در کودکان و بهبود نتایج، تمرکز بر تشخیص سریع و صحیح و به دنبال آن درمان مؤثر و مبتنی بر شواهد با مراقبت حمایتی مناسب است. اما به طور کلی پس از تولد کودک نمی توان از بروز سرطان در او جلوگیری کرد. بنابراین در صورتی که در خانواده و بستگان یک زوج، کودکی با سابقه ابتلا به سرطان وجود داشته باشد، می توان با ردیابی ژن عامل بیماری توسط آزمایشاتی مانند توالی یابی کل اگزوم از تولد فرزند مستعد ابتلا به سرطان جلوگیری نمود. 


آزمایش اگزوم 

 سرطان نوعی بیماری است که عمدتاً ناشی از تغییرات DNA است. در حال حاضر فناوری های جدید امکانی را فراهم کرده اند که بتوان با تجزیه و تحلیل DNA، ژن ها و تغییرات ژنتیکی که ممکن است در ایجاد سرطان نقش داشته باشند را شناسایی نمود. پیشرفت در توالی یابی نسل بعدی، به ویژه توالی کل ژنوم (WGS) و توالی یابی کل اگزوم (WES) منجر به درک عمیق تری از سرطان شده و راهکارهای امیدوار کننده ای را برای کاربردهای بالینی ارائه می دهد. با توسعه روش های توالی یابی نسل بعدی (Next Generation Sequencing یا NGS) رویکردهای ژنتیکی مختلفی برای درک بیشتر الگوی توارث این سرطان بررسی و ارائه شده است. در سرطان شناسی کودکان، از توالی یابی کل اگزوم برای ردیابی جهش های موردنظر، تشخیص جهش های نادر بیماری و در صورت تمایل به بارداری، تعیین میزان خطر برای فرزند استفاده می شود. برای مثال توالی یابی اگزوم مشخص کرده است که یک تنوع نادر ژنتیکی در ژن PAX5 می تواند دو نوع سرطان خون خانوادگی را ایجاد نماید. همچنین بروز تغییر ژنتیکی PAX5 و IKZF1 در رده سلول های جنسی، فرد را مستعد ابتلا به سرطان خون می نماید. 

در صورت داشتن سابقه خانوادگی می توان با انجام آزمایش اگزوم، خطر ابتلا به یک بیماری سرطانی را ارزیابی نمود. همچنین آزمایش توالی یابی اگزوم (WES) سه نفره والدین و فرزندان به یک استراتژی رایج برای شناسایی انواع ژنتیکی در کودکان مبتلا به بیماری های نادر تبدیل شده است. آزمایش اگزوم در آزمایشگاه های مرکز مام قابل انجام بوده و در صورت تمایل می توانید با مراجعه به این مرکز از خدمات تشخیصی بهره مند شوید.

نویسنده و مترجم : مونا درساره

منابع : cancer ascopubs stjude