; هایپرکپلکسیای ارثی (Hereditary hyperekplexia) | آزمایشگاه مرکز مام

هایپرکپلکسیای ارثی

هایپرکپلکسیای ارثی (HPX) یا سندرم مادرزادی کودک سفت ناهنجاری‌‌‌ عصبی ارثی نادری بوده که معمولاً در مدت کوتاهی بعد از تولد شناسایی می‌شود. جهش در ژن‌های متعدد علت بروز هایپرکپلکسیای ارثی می‌باشد. بیشتر این ژن‌ها دستورالعمل‌های لازم را برای تولید پروتئین‌های موجود در سلول‌های عصبی (نورون) فراهم می‌کنند. این پروتئین‌ها در پاسخ سلول‌های عصبی به گلایسین مشارکت دارند. گلایسین به‌عنوان انتقال‌دهنده‌ی عصبی فعالیت می‌کند. جهش‌های ژنی که باعث بروز هایپرکپلکسیای ارثی شده پیام‌رسانی طبیعی گلایسین در نورون‌های ستون فقرات و ساقه‌ی مغز را مختل می‌کند. پیام‌رسانی غیرطبیعی در سلول‌های عصبی مغز و سلول‌های عصبی که به عضلات پیام می‌برند منجر به اختلال‌های حرکتی، واکنش‌های اغراق‌آمیز و سایر علائم بیماری می‌شود.

علائم بالینی هایپرکپلکسیای ارثی

علائم و نشانه‌های هایپرکپلکسیای ارثی در نوزادان مبتلا عبارتند از:

  • افزایش تونوس عضلانی (هیپرتونی) در همه‌ی زمان‌ها به‌جز مواقع خواب
  • واکنش هیجانی (وحشت‌زدگی) اغراق‌آمیز به محرک‌های غیرمنتظره به‌ویژه صدای بلند که با یک دوره‌ی کوتاه بی‌تحرکی، سفتی و انعطاف‌ناپذیری بدن همراه است. در این دوره برخی نوزادان قطع شدن تنفس را تجربه می‌کنند که در صورت ادامه‌دار بودن کشنده خواهد بود.
  • حرکت یا کشش ناگهانی ماهیچه هنگام خواب (حس سقوط حین خواب) (hypnagogic myoclonus)
  • حرکت دست و پا هنگام خواب
  • کشیده شدن سر به جلو و اسپاسم عضلات اندام‌های حرکتی و گردن زمانی که به بینی برخی نوزادان ضربه وارد می‌شود.
  • تشنج مکرر (صرع) (به‌ندرت مشاهده می‌شود)
 هایپرکپلکسیای ارثی
علائم هایپرکپلکسیای ارثی

علائم و نشانه‌های هایپرکپلکسیای ارثی اغلب تا یک سالگی محو می‌شود. گرچه افراد بزرگ‌تر همچنان به‌راحتی وحشت‌زده شده و دوره‌های سفت و خشک شدن بدن را که سبب افتادنشان شده تجربه می‌کنند. حرکت و کشش‌های ناگهانی حین خواب نیز احتمالاً ادامه خواهد داشت. با افزایش سن، تحمل افراد بیمار نسبت به مکان‌های پرجمعیت و پر صدا کم می‌شود. افراد مبتلا به هایپرکپلکسیای ارثی مبتلا به صرع در طی زندگی ناهنجاری تشنج خواهند داشت. هایپرکپلکسیای ارثی علت برخی موارد سندرم مرگ ناگهانی نوزاد (SIDS) نیز می‌باشد. این سندرم دلیل اصلی مرگ‌‌های بدون توضیح در نوزادان زیر یک سال است.

شیوع هایپرکپلکسیای ارثی

فراوانی دقیق بیماری هایپرکپلکسیای ارثی مشخص نیست. این بیماری در بیش از 150 نفر در سراسر دنیا گزارش شده است.

نام‌های دیگر هایپرکپلکسیای ارثی

congenital stiff-man syndrome

congenital stiff-person syndrome

familial hyperekplexia

hyperekplexia

startle syndrome

STHE

stiff-baby syndrome

علت هایپرکپلکسیای ارثی

جهش در ژن‌‌‌‌ زیر علت بروز هایپرکپلکسیای ارثی می‌باشد:

GLRA1: موقعیت سیتوژنتیکی این ژن 5q33.1 می‌باشد.

GLRB: موقعیت سیتوژنتیکی این ژن 4q32.1 می‌باشد.

SLC6A5: موقعیت سیتوژنتیکی این ژن 11p15.1 می‌باشد.

ATAD1: موقعیت سیتوژنتیکی این ژن 10q23.31 می‌باشد.

GPHN: موقعیت سیتوژنتیکی این ژن 14q23.3 می‌باشد.

ARHGEF9: موقعیت سیتوژنتیکی این ژن Xq11.1 می‌باشد.

بیشتر موارد هایپرکپلکسیای ارثی در اثر جهش در ژن GLRA1 ایجاد می‌شود. ژن‌ GLRA1 دستورالعمل‌های لازم را برای تولید زیرواحد آلفا‌ـ‌۱ پروتئین گیرنده‌ی گلایسین فراهم می‌‌کند که هنگام اتصال به گلایسین باعث توقف پیام‌رسانی بین سلول‌ها می‌شود. جهش در این ژن گیرنده‌ای را تولید می‌کند که به‌خوبی به گلایسین پاسخ نداده و باعث افزایش پیام‌رسانی‌های سلولی و بروز علائم بیماری می‌شود. باقی موارد بیماری نیز به‌دلیل جهش در سایر ژن‌ها رخ می‌دهد.

نحوه‌ی توارث هایپرکپلکسیای ارثی

الگوی توارث بیماری هایپرکپلکسیای ارثی به‌صورت اتوزومی بارز و اتوزومی نهفته است. البته از آن‌جایی که ژن ARHGEF9 روی کروموزوم ایکس قرار دارد، جهش در این ژن با الگوی وابسته به ایکس نهفته به نسل بعد منتقل می‌شود.

برای ابتلا به بیماری اتوزومی نهفته فرد باید دو نسخه از ژن جهش‌یافته را از هر کدام از والدین ناقل ژن معیوب دریافت کند. والدین ناقل، یک ژن جهش‌یافته و یک ژن سالم داشته و بیماری را نشان نمی‌دهد.

برای ابتلا به بیماری اتوزومی بارز فرد باید یک نسخه از ژن جهش‌یافته را از یکی از والدین دارای ژن معیوب دریافت کند. والد ناقل، یک ژن جهش‌یافته و یک ژن سالم داشته و بیماری را نشان می‌دهد.

در بیماری وابسته به کروموزوم ایکس نهفته، ژن نهفته روی کروموزوم X قرار داشته و افراد مذکر با دریافت کروموزوم ایکس جهش‌یافته از مادر و دختران با دریافت دو کروموزوم ایکس دارای ژن معیوب از هر یک از والدین بیمار خواهند شد. پدر دارای ژن جهش‌یافته بیماری را نشان می‌دهند. مادر ناقل، یک ژن جهش‌یافته و یک ژن سالم داشته و بیماری را نشان نمی‌دهد.


مشاوره‌ی ژنتیک فرآیندی است که در آن افراد و خانواده‌ها از اطلاعات لازم و مرتبط با بیماری‌های مختلف اعم از توارث، تشخیص، درمان، نحوه‌ی مواجهه و جلوگیری از انتقال به نسل بعد مطلع می‌شوند و به آن‌ها یاری رسانده می‌شود تا بتوانند تصمیم مناسبی را برای مواجهه با بیماری اتخاذ نمایند.

غربالگری و تشخیص قبل از بارداری

زوج‌های در معرض خطر داشتن فرزند بیمار، باید برای بررسی شرایطشان و گزینه‌های پیش رو، به مشاور ژنتیک رجوع کنند. تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGD) نیز یکی از روش‌های تشخیص قبل از بارداری است که با استفاده از روش‌های کمک‌باروری مانند IVF سلامت جنین لقاح‌یافته را قبل از انتقال به رحم ارزیابی می‌کند.

غربالگری و تشخیص در دوران بارداری

تست‌های تشخیصی ژنتیکی پیش از تولد (PND) روی نمونه‌‌‌ی پرزهای کوریونی جنین یا مایع آمنیوتیک دور جنین انجام می‌شود. اگر این تست‌ها، بیماری را در جنین نشان دهند، می‌توان تصمیم به ادامه‌ی بارداری یا سقط گرفت. 

غربالگری و تشخیص بعد از تولد

آزمایش ژنتیک 

تشخیص قطعی هایپرکپلکسیای ارثی با بررسی جهش‌های شناخته‌شده در ژن‌های‌‌‌ مرتبط با بیماری امکان‌پذیر است:

GLRA1, GLRB, SLC6A5, ATAD1, GPHN, ARHGEF9

به طور کلی برای تشخیص مولکولی ناهنجاری‌هایی که ژنی برای آن¬ها شناسایی نشده و یا چندین ژن را در بر می‌گیرند و یا ژن¬هایی که اندازه‌های بزرگی دارند، می‌توان از پنل‌های نسل جدید توالی‌یابی (NGS) استفاده نمود که تمام این موارد تشخیصی را هم‌زمان انجام و زمان بررسی ژن را کاهش می‌دهد. استفاده از توالی‌یابی نسل جدید باعث می‌شود تا کل ژنوم به سرعت توالی‌یابی شود و امکان توالی‌یابی دقیق‌تر نواحی هدف را فراهم می‌کند. امروزه تشخیص در تمام نقاط دنیا به سمت استفاده از این تکنیک سوق یافته است.

پیشگیری و مدیریت هایپرکپلکسیای ارثی

از آنجایی که این بیماری وراثتی است، مشاوره‌ی ژنتیک برای پی بردن به سابقه‌ی خانوادگی و پیشگیری از بروز بیماری پیشنهاد می‌شود. اغلب درصورتی که فرد ناقل ژن معیوب باشد بدون آنکه علائمی بروز دهد آن را به فرزندان خود منتقل می‌کند. بنابراین افراد باید نسبت به این قضیه آگاه باشند و از فرآیندهای مشاوره‌ی ژنتیک و تست‌های تشخیصی مختص شناسایی افراد ناقل در هر مرحله از زندگی، به خصوص قبل از ازدواج بهره جویند.

درمان قطعی برای بیماری هایپرکپلکسیای ارثی تاکنون معرفی نشده و موارد زیر اغلب برای مدیریت بیماری پیشنهاد می‌شود:

  • مصرف داروهایی مانند کلونازپام، کاربامازپین، کلوبازام، فنی‌توئین، دیازپام، والپروات، 5‌ـ‌هیدروکسی‌تریپتوفان، پیراستام و فنوباربیتال طبق نظر پزشک
  • درمان‌های فیزیکی و شناختی برای کاهش ترس از افتادن و بهبود حرکت

نویسنده و مترجم : هنگامه کاظم‌درویش

منابع : ghr omim ncbi