پیشرفت های اخیر در زمینه سلول های بنیادی

 سلول های بنیادی، سلول هایی تمایز نیافته هستند که قدرت بالایی در خود تجدید پذیری دارند که آن ها را قادر می سازد تا به انواع مختلفی از سلول های تخصصی تمایز یابند. امروزه با دستکاری سلول های بنیادی می توان از آن ها برای درمان بیماری های مختلف استفاده کرد. 


دستکاری سلول های بنیادی برای درمان

سلول بنیادی (SCs) با تمرکز بالایی در زمینه درمان مورد مطالعه قرار گرفته اند. در چند دهه اخیر، دستاورد های بزرگی در این زمینه بدست آمده است. دستکاری انواع خاصی از SCs امکان تحقیق و درمان بیماری را فراهم کرد که این سلول ها عبارتند از:

سلول های بنیادی جنینی (ESCs)؛

سلولهای بنیادی مزانشیمی (MSCs)؛

سلول های بنیادی عصبی (NSCs)؛

سلول های بنیادی پرتوان القایی (iPSCs).

سلول های سوماتیک مانند فیبروبلاست ها را می توان با استفاده از تغییرات ژنتیکی یا درمان های شیمیایی به iPSC ها برنامه ریزی مجدد (reprograming) کرد. این فرایند اولین بار توسط Yamanaka با استفاده از 4 ژن دخیل در حفظ توانایی های سلول های بنیادی جنینی  ECS (Oct4, Sox2, c-Myc, Klf4) انجام گرفت، سپس این سلول iPSC را می توان به سلول های که مد نظر است تبدیل کرد. 

پیشرفت های اخیر در درمان بیماری آلزایمر با استفاده از سلول های بنیادی

در پنج سال گذشته پیشرفت های عمده بسیاری در زمینه درمان بیماری ها با استفاده از سلول های بنیادی ایجاد شده است. بیماری آلزایمر (AD) یکی از بیماری های تخریب عصبی است که مشخصه آن اختلال در درک یا استفاده از کلمات، مشکل در برنامه ریزی، تصمیم گیری و قضاوت می باشد. دو نوع بیماری آلزایمر وجود دارد:

آلزایمر خانوادگی: ناشی از بروز جهش در پروتئین های پیش ساز آمیلوئید (APP)، preseniline-1 (PS-1) و preseniline-2 (PS-2)؛

آلزایمر تک گیر یا اسپورادیک: ایجاد به علت فاکتورهای محیطی و ژن های پرخطر مانند ژن آپولیپوپروتئین (ApoE).

در یک مطالعه، سلول های بنیادی جنینی (ESCs) به سلول های پیش ساز نورون در شرایط آزمایشگاهی تبدیل شدند و در مرحله بعد به موش هایی که مبتلا به آلزایمر بودند پیوند زده شدند. مشاهده شد که موش ها دارای عملکردهای شناختی بهتری شدند. همچنین نشان داده شد که سلول های بنیادی مزانشیمی مغز استخوان (BMMSCs) منجر به کاهش میزان رسوبات Aβ در مغز می گردد که عامل بیماری آلزایمر است، از سوی دیگر این امر منجر به بالارفتن بقای نورون ها در مدل های حیوانی شد. 


سلول های بنیادی برای درمان بیماری های چشمی، سکته مغزی و آنژین

بیماری های تخریب شونده چشمی به علت از بین رفتن نورون های شبکیه، ارتباطات آن ها و گلیاها ایجاد می شوند. گیرنده های نوری و سلول های گانگلیون شبکیه (RGCs) قابلیت تولید دوباره را ندارند، از این رو این امر می تواند منجر به نابینایی گردد. درمان با استفاده از سلول های بنیادی برای بیماری های نورودژنراتیو چشمی به دو دسته اصلی تقسیم می شود، منشأ سلول های بنیادی اپیتلیال عبارتند از:

منابع خارج از شبکیه، شامل NSC ها، ESC ها و iPSC ها؛

سلول های بنیادی شبکیه درون زا مانند مولر گلیا ، سلول بنیادی مشتق شده از اپیتلیال مژگانی و سلولهای بنیادی اپیتلیال رنگدانه شبکیه.

در بسیار از مطالعات اخیر نشان داده شده است که ESCs و iPSCs ها توانایی جایگزینی سلول های شبکیه از دست رفته را دارند و MSC ممکن است قادر به محافظت از RGCs و القای تولید دوباره آکسون های RGC باشند. NSC ها این پتانسیل را دارند که جایگزین سلول های از دست رفته شبکیه شوند و بازسازی سلول های آسیب دیده شبکیه را تحریک کنند.

به تازگی در یک مطالعه از سلول های NSC برای پیوند به بیمارانی که سکته کرده بودند، استفاده شد. سلول های NSCs در بافت مغز ماندگار نبوده و تنها بر عملکرد مغز اثر دارند. در فاز I و II آزمایشات بالینی از سلول های پیش ساز NSC جنین برای بیمارانی که مبتلا به ضایعات نخاعی T2-T11 بودند استفاده گردید که در بالا و پایین محل آسیب تزریق شد. در این بیماران هیچ عوارض جانبی منفی مشاهده نگردید و پاسخ های حسی و الکتروفیزیولوژیکی با گذشت زمان به دست آمد.

علاوه بر این، سلول های بنیادی پیش ساز اندوتلیال در آزمایشات بالینی فاز I و II برای ارزیابی اثربخشی آن ها در درمان آنژین مقاوم استفاده شده است. در این آزمایشات از سلول بنیادی جهت تحریک رگ زایی استفاده گردید. در این آزمایشات هیچگونه عارضه جانبی مرتبط با این سلول ها مشاده نشد و تعداد موارد آنژین در ماه که این روش درمانی را استفاده کرده بودند کاهش یافت.

به طور کلی، در تحقیقات مختلف نشان داده شد که با پیوند سلول های بنیادی امکان درمان بسیاری از بیماری ها وجود خواهد داشت. انواع مختلفی از سلول های بنیادی وجود دارد که هریک دارای مزایای منحصر به فردی هستند که استفاده از آن ها را در سلول درمانی توجیه می کند. امیدواریم که با تحقیقات بیشتر در این زمینه، امکان درمان بسیاری از مشکلات و بیماری ها فراهم گردد و روش های درمانی بیشتری در دسترس مردم قرار گیرند.

نویسنده و مترجم : پریسا جاوید زاده

منابع : news-medical