نقص ایمنی مرکب شدید (Severe Combined Immunodeficiency) (SCID) یک سندرم نادر و کشنده است که ناهمگنی ژنتیکی دارد و علل مختلفی در بروز آن نقش دارند. در این بیماری عدم عملکرد لنفوسیت T، لنفوسیت B و در بسیاری از موارد لنفوسیت کشنده طبیعی(NK)  مشاهده می شود. افراد مبتلا به این بیماری در حین تولد سالم و نرمال به نظر می رسند اما شدیدا مستعد ابتلا به عفونت های حاد می باشند. این بیماری می تواند در سال اول یا دوم زندگی تهدید کننده حیات بیمار باشد و درمان هایی از قبیل پیوند سلول های بنیادی خون ساز، ژن درمانی یا آنزیم درمانی می توانند طول عمر و کیفیت زندگی بیمار را بهبود بخشند. تا کنون حداقل 13 ژن مختلف شناسایی شده که جهش در آنها منجر به ایجاد بیماری نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) می شود اما در تقریباً 15 درصد نوزادان مبتلا به SCID علت بیماری ناشناخته است. در بیش از 80 درصد مبتلایان هیچگونه سابقه خانوادگی مشاهده نمی شود. با توسعه آزمایش های غربالگری نوزادان امکان تشخیص بیماری نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) قبل از بروز علائم فراهم شده و بدین ترتیب نوزادان مبتلا می توانند درمان را به موقع آغاز کنند.


علائم

علائم بیماری نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) معمولا در سال اول زندگی بروز می یابد اما توجه داشته باشید که علائم در کودکان می تواند متفاوت باشد. عموما کودکان دچار عفونت های جدی و کشنده می شوند که به راحتی قابل درمان نیستند.  عفونت های شایع عبارتند از:
  • پنومونی
  • عفونت های مکرر گوش
  • مننژیت
  • عفونت خونی
  • عفونت های پوستی حاد
  • عفونت های مخمری در دهان و نواحی عمیق تر
  • اسهال مزمن
  • عفونت کبد (هپاتیت)
  • عفونت های مکرر تنفسی

شیوع

بیماری نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) به طور کلی از جمله اختلالات نادر است که یک نفر در هر 100000 نوزاد متولد شده در آمریکا را مبتلا می کند. این بیماری در برخی نژادها مثل ترک و آپاچی بیشتر مشاهده می شود. یکی از دلایلی که برای چنین مواردی می توان متصور بود احتمال نقش آفرینی جهش های ژنتیکی بنیان گذار به ارث رسیده از یک جد مشترک در زمان های دور در این جمعیت ها است.

نام های دیگر این بیماری

  • bubble boy syndrome
  • SCID

علت و توارث

تاکنون مشخص شده که بیش از دوازده ژن در بروز بیماری نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) نقش دارند اما بر اساس مطالعه ای که توسط NIH  انجام شده است، تقریباً در 15 درصد نوزادان مبتلا به SCID که در غربالگری نوزادان شناسایی شده اند، نقایص ژنی ناشناخته هستند. در اکثر موارد بیماری SCID به صورت اتوزوم مغلوب به ارث می رسد که در آن هر دو نسخه ژن عامل بیماری دچار نقص است، که یکی از مادر و دیگری از پدر به فرزند منتقل شده است. شناخته شده ترین فرم SCID اتوزومی مغلوب در اثر کمبود آدنوزین دی آمیناز (ADA) ایجاد می شود که در آن نوزادان فاقد آنزیم لازم برای زنده ماندن سلول T هستند. نوعی از بیماری SCID که با الگوی توارث وابسته به X به ارث می رسد ناشی از جهش در یک ژن در کروموزوم X است که در درجه اول نوزادان پسر را تحت تأثیر قرار می دهد. گلبول های سفید خون در پسران مبتلا به این نوع SCID رشدی غیر طبیعی دارند در نتیجه، آنها تعداد کمی سلول T و سلول های کشنده طبیعی (NK) دارند اما سلول های B آنها فاقد عملکرد می باشد.

تشخیص

برخی کودکان در سال اول زندگی خود علائمی نشان می دهند که پزشک معالج مشکوک به ابتلای کودک به نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) می شود که این علائم عبارتند از:

  • مبتلا شدن به عفونت گوش بیش از 8 مرتبه
  • دو یا چند مورد ذات الریه که بر کبد یا ریه اثر می گذارد
  • ابتلا به عفونت های مزمن که حتی با وجود مصرف آنتی بیوتیک تا دو ماه یا بیشتر هم درمان نمی شوند
  • عدم رشد طبیعی یا افزیش وزن عادی در کودکان
  • عفونت هایی که نیاز به دریافت آنتی بیوتیک به شکل وریدی دارند
  • برفک مداوم در دهان یا گلو
  • سابقه خانوادگی در مرگ نوزادان به دلیل ابتلا به عفونت یا نقص سیستم ایمنی

پزشک می تواند برای اطمینان بیشتر از تشخیص خود نوعی آزمایش خون درخواست کند که میزان سلول های T و آنتی بادی ها را در این بیماران که به میزان قابل توجهی پایین تر از حد نرمال است ارزیابی کند.

تشخیص زودهنگام قبل از اینکه کودک به هرگونه عفونت مبتلا شود بسیار ارزشمند است چون اگر پیوند مغز استخوان در سه ماه اول زندگی انجام شود، می تواند تا 94٪ موفقیت آمیز باشد. به دلیل پیشرفت های علمی اخیر  و با فراهم شدن انجام غربالگری نوزادان برای تشخیص سریع نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) ، این امکان فراهم شده تا بیماری پیش از بروز علائم تشخیص داده شود. تقریباً نیمی از نوزادان متولد شده در ایالات متحده اکنون تحت آزمایش SCID  قرار می گیرند.


درمان

زمانی که یک کودک مبتلا به نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) برای درمان به بیمارستان منتقل می شود در وهله اول باید در محیطی قرار گیرد که احتمال ابتلا به عفونت در آن وجود نداشته باشد، این کودک باید در محیطی ایزوله باشد و نمی تواند با کودکان دیگر بازی کرده و یا فرد دیگری در آن اتاق بستری گردد. همچنین باید بازدیدکنندگان به حداقل ممکن برسند و هر فردی که به عفونت مبتلا باشد اجازه بازدید نخواهد داشت. به والدین در مورد راه هایی که می توانند از انتقال عفونت جلوگیری کنند مانند شستن کامل دستها، توضیحات کاملی داده می شود.

برای تأیید تشخیص و تعیین نوع نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) نیاز به انجام آزمایشات بیشتری خواهد بود. برای تعیین دقیق ناهنجاری ژنتیکی آزمایشات تخصصی بیشتری توسط پزشک درخواست می شود. همچنین ممکن است برای شناسایی عفونت های ناشناخته، از روش هایی مانند اشعه ایکس قفسه سینه، اسکن و آزمایش روی نمونه های خون، ادرار، مدفوع و مخاط گلو لازم باشد. اکثر کودکان مبتلا به SCID علائم مشابهی داشته و برای SCID درمان های یکسانی دریافت می کنند.


استفاده از دارو (آنتی بیوتیک ها)

ممکن است استفاده از آنتی بیوتیک ها به عنوان داروهای ضد ویروس و قارچ برای محافظت در برابر عفونت جدی نیاز باشد. بیشتر داروها را می توان به صورت شربت تجویز کرد و یا اینکه به صورت وریدی به کودک تزریق شوند.

درمان مبتنی بر ایمنوگلوبین ها (آنتی بادی ها)

نوزادان مبتلا به نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) قادر به تولید آنتی بادی های طبیعی بدن برای مقابله با عفونت نیستند. این کمبود آنتی بادی ها با درمان مبتنی بر ایمونوگلوبولین جایگزین می شود. ایمونوگلوبولین، محلول آنتی بادی های انسانی است که از خون های اهدایی خالص شده است. این روش یک محافظت موقت در برابر عفونت ایجاد کرده و به صورت وریدی یا به صورت زیر جلدی انجام می شود. کودک از زمان تشخیص قطعی برای بیماری SCID، ایمونوگلوبولین درمانی را به طور منظم دریافت می کند. چون فرد از ایمنوگلوبین های خون اهدایی استفاده می کند احتمال بسیار کمی برای دریافت عفونت دارد.

انتقال خون

ممکن است لازم باشد تزریق خون، پلاکت یا پلاسما انجام شود.

ویروس CMV

سایتومگالو ویروس یا ویروس CMV یکی از ویروس های رایج می باشد که از طریق بزاق، ادرار و شیر مادر پخش می شود. این ویروس در اغلب موارد در بدن فرد بیمار علائمی ایجاد نمی کند اما در برخی افراد علائم آنفولانزا از جمله تب و گلو درد را بروز می دهد. هنگامی که یک نفر به CMV  مبتلا شد، ویروس در بدن او به شکل غیر فعال باقی می ماند و در فرد سالم دیگر مشکلی ایجاد نمی کند.
CMV می تواند برای نوزادان مبتلا به نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) جدی باشد. اگر مادری که دارای این ویروس است به کودک مبتلا به SCID خود شیر دهد می تواند ویروس را به فرزند خود منتقل کند.

انجام واکسیناسیون

در بسیاری از کشورها برخی از واکسن ها قبل از تشخیص نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) به نوزادان تزریق می شوند که این واکسن ها شامل واکسن فلج اطفال و واکسن سرخک/اوریون/سرخجه می باشند.

درمان قطعی SCID با کمک پیوند سلول های بنیادی خون ساز (HSCT)

در اینجا استفاده از سلول های بنیادی خون ساز برای درمان قطعی نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) استفاده می شود که هدف آن جایگزین کردن سیستم ایمنی معیوب با نوع سالم آن که از یک اهدا کننده خون بدست آمده است می باشد. سلول های بنیادی مورد استفاده برای چنین درمانی را می توان از مغز استخوان سالم یا در برخی موارد از خون بند ناف یا خون اهدا کننده به دست آورد و آن را به کودک انتقال داد. چنین سلول هایی در ادامه می توانند سلول های سیستم ایمنی را تولید کنند و به درمان بیماری کودک کمک کنند. سلول های بنیادی موجود در مغز استخوان اهدا کننده می توانند از جریان خون به مغز استخوان کودک (جایی که تولید سلول های خونی سالم آغاز می شود) راه پیدا کنند.

ژن درمانی

ژن درمانی یک روش نسبتاً ساده است که هدف آن اصلاح ناهنجاری ژنتیکی از طریق جایگزینی ژن معیوب در سلول های ایمنی با یک نسخه طبیعی است. در حال حاضر این روش در تعداد کمی از کودکان مبتلا به  نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) از نوع وابسته به X و نوع کمبود ADA موفق بوده است. همچنین ممکن است به زودی برای برخی دیگر از اشکال ژنتیکی SCID هم قابل اجرا باشد.

چشم انداز ژن درمانی های در حال انجام بسیار روشن است و امید است در آینده درمان های نوین با کارآیی بالا و کمترین اثرات جانبی به کمک بیماران نقص ایمنی مرکب شدید (SCID) بیایند. 

نویسنده و مترجم : پریسا جاوید زاده

منابع : rarediseases primaryimmune gosh rarediseases2