تشخیص بیماری سل

در این مقاله به سوالاتی از جمله بیماری سل چیست؟ و آیا بیماری سل کشنده است؟ پاسخ داده می شود.
 بیماری سل یا توبروز اسکلروزیس (TB)، یک بیماری نادر عفونی است که می تواند هر کدام از اندام ها را درگیر کند، اما عمدتا ریه ها را تحت تأثیر خود قرار می دهد. عامل ایجاد این بیماری باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس (Mycobacterium tuberculosis) است که با تنفس و از طریق قطراتی که در هوا پخش می شوند ایجاد می گردد. بیماری سل یک بیماری خطرات و کشنده است اما در بسیاری از موارد قابل تشخیص و درمان می باشد.
بر اساس گزارش منبع معتبر سازمان جهانی بهداشت (WHO)، در سال 2020، 5/1 میلیون نفر بر اثر این بیماری جان خود را از دست داده اند. همچنین این بیماری سیزدهمین علت مرگ و میر در جهان است. در حال حاضر، این بیماری دومین عامل اصلی مرگ و میر عفونی پس از COVID-19 می باشد. بیماری سل یا توبروز اسکلروزیس (TB)، بیشتر در کشورهای در حال توسعه مشاهده می شود و با توجه مقاومت های آنتی بیوتیکی ایجاد شده در بین جمعیت سراسر دنیا برخی از انواع این بیماری به گزینه های درمانی پاسخ نمی دهند. بیماری سل به دو حالت نهفته و فعال، بر اساس بروز علائم و قدرت انتقال آن به دیگران تقسیم بندی می شود.


علائم بیماری سل

-    سل نهفته: گاهی اوقات یک فرد ممکن است که باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس را در بدن خود داشته باشد اما علائمی که بتوان به کمک آن ها به تشخیص بیماری سل پرداخت را بروز ندهد که پزشکان از آن به عنوان سل نهفته یاد می کنند. بر اساس منبع معتبر CDC حدود 13 میلیون نفر از جمعیت ایالات متحده آمریکا مبتلا به سل نهفته هستند. در حالت نهفته، بیماری سل قابل انتقال به دیگران نبوده اما نیاز به درمان دارد. در این حالت تنها راه تشخیص بیماری سل آزمایش خون یا آزمایش پوستی است؛
-    سل فعال: در برخی افراد، سیستم ایمنی بدن به دلیل بیماری یا استفاده از برخی داروها ضعیف شده و قادر به مهار باکتری مایکوباکتریوم توبرکلوزیس نمی باشد. در این حالت باکتری تکثیر شده و بیماری سل فعال می شود و فرد می تواند آن را به دیگران نیز منتقل کند. نام این حالت از بیماری، سل فعال می باشد. علائمی که فرد مبتلا به این حالت از بیماری بروز می دهد عبارتند از سرفه، ایجاد خلط، تب و لرز، خستگی، کاهش وزن و اشتها. باید توجه داشته باشید که نشانه ها با گذشت زمان وخیم شده و در برخی موارد ممکن است به طور خود به خودی بهبود یابند.

علائم اولیه بیماری سل

علائم اولیه بیماری سل عبارتند از:
•    تب؛
•    احساس درد در قفسه سینه؛
•    تعریق شبانه؛
•    کاهش وزن و اشتها؛
•    احساس خستگی؛
•    سرفه های طولانی تر از سه هفته؛
•    مشاهده خلط خونی در هنگام سرفه؛
•    ورم کردن گردن.
در افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند، بیماری سل یا توبروز اسکلروزیس (TB)، بر سایر اندام ها تأثیر می گذارد و باعث بروز دیگر علائم این بیماری خواهد شد که عبارتند از:
•    احساس درد در ناحیه شکم؛
•    گیجی؛
•    تشنج؛
•    تورم مداوم غدد لنفاوی؛
•    احساس سردرد؛
•    درد در ناحیه مفاصل.


جلوگیری از سل با واکسیناسیون

امروزه به منظور جلوگیری از ابتلا به بیماری سل، از واکسنی به نام BCG (Bacillus Calmette-Guérin) برای افراد زیر 35 سال استفاده می شود که فرد را در مقابل ابتلا به این بیماری محافظت می نماید. برخی افراد بیشتر از سایرین در معرض ابتلا به این بیماری قرار دارند که این گروه خطر عبارتند از:
•    مبتلا بودن دوستان، افراد خانواده یا همکاران به نوع فعال بیماری سل؛
•    زندگی یا سفر در نواحی که نرخ شیوع سل بالاست مانند روسیه، آفریقا، آسیا، هندوستان و آمریکای لاتین؛
•    کار در بیمارستان و سایر مراکز درمانی؛
•    استعمال دخانیات.

برخی بیماری ها نیز می توانند استعداد ابتلای افراد به بیماری سل را افزایش دهند که شامل موارد زیر می باشد:
•    ابتلا به بیماری سرطان؛
•    پسوریازیس؛
•    روماتیسم مفصلی؛
•    لوپوس؛
•    بیماری کرون.


راه تشخیص بیماری سل

زمانی که یک فرد مشکوک به بیماری سل است اولین سوالی که برای او پیش می آید این است که آزمایشی که برای تشخیص بیماری سل به کار می رود چیست؟ در حال حاضر، جهت تشخیص توبروز اسکلروزیس از دو روش متداول استفاده می شود که بهترین راه تشخیص بیماری سل هستند:

1) تست پوست

تست پوست، یکی از روش های تشخیصی این بیماری است که به نام های "تست سل توبرکولین" یا "تست مانتو" نیز شناخته می شود. در این روش تکنسین مقداری کمی از یک مایع (1/0 میلی لیتر  PPD که نوعی پروتئین است) را به پوست زیر بازوی فرد تزریق کرده و بعد از 2 یا 3 روز تورم آن ناحیه را بررسی می کند. از این نوع تست سل به منظور تشخیص اینکه آیا فرد به این بیماری مبتلاست یا خیر استفاده می شود. اگر در ناحیه تزریق، جوش هایی مشاهده شد با توجه به اندازه آن ها جواب آزمایش مشخص می شود.
•    جوش با اندازه حدودا 5 میلی متر ممکن است به عنوان جواب مثبت در نظر گرفته شود؛
•    جوش های با اندازه 5 تا 15 میلی‌متر بسته به شرایط سلامتی و سابقه پزشکی می‌توانند مثبت در نظر گرفته شوند؛
•    تمام جوش های بزرگ تر از 15 میلی متر قطعا به عنوان جواب مثبت در نظر گرفته می شوند.
البته باید توجه داشته باشید که این نوع تست سل دقیق نبوده و فعال بودن آن را مشخص نمی کند به طوری که، افراد سالم نیز ممکن است با جواب مثبت این آزمایش رو به رو شوند.

2) آزمایش خون

انجام آزمایش خون یک روش تکمیلی برای اطمینان از تشخیص با استفاده از آزمایش سل پوستی است. نام دیگر این آزمایش سل، سنجش رهاسازی اینترفرون گاما (IGRAs) است. نتیجه این آزمایش سل می تواند مثبت، منفی یا میانه باشد و مانند تست پوست نمی تواند مشخص کند که آیا فرد به نوع فعال بیماری سل مبتلا است یا حالت نهفته آن.

3) اشعه X قفسه سینه

اگر برای یک نفر، نتیجه آزمایش سل با روش های تست پوست و آزمایش خون مثبت شود، پزشک درخواست انجام اشعه X را به منظور مشاهده نقاط سفید در ریه های فرد خواهد داد. این نقاط سفید از نشانه های عفونت به توبروز اسکلروزیس هستند و بدن در حال محدود نگه داشتن این باکتری هاست. از این روش تنها می توان نوع فعال بیماری سل را مشخص نمود. اگر جواب تست سل با اشعه ایکس منفی باشد، پزشک درخواست انجام سایر آزمایش ها از جمله آزمایش باسیل اسید فست (AFB) برای باکتری سل موجود در خلط فرد، را خواهد داد.


درمان بیماری سل

طول درمان بیماری سل و نوع روش درمانی آن، بستگی به نوع عفونت بیمار دارد. در بیماری سل بدون توجه به نوع آن، باید دوره درمان به طور کامل طی شود؛ حتی اگر علائمی وجود ندارد. چون می توان باعث مقاومت دارویی باکتری ها گردد.
اگر فرد مبتلا به نوع نهفته این بیماری باشد پزشک تلاش می کند تا با استفاده از برخی داروها و از بین بردن باکتری ها مانع از فعال شدن آن ها شود. از داروهایی که در طول درمان بیماری سل تجویز می گردند می توان به ایزونیازید، ریفاپنتین یا ریفامپین اشاره کرد که باید حدود 9 ماه مصرف شوند.
در صورتی که فرد به نوع فعال سل مبتلا باشد، در طول درمان بیماری سل از داروهایی نظیر اتامبوتول، ایزونیازید، پیرازینامید و ریفامپین برای مدت 6 تا 12 ماه استفاده خواهد شد. اگر نوع عفونت فرد مقاوم به دارو باشد، پزشک مجبور است ترکیبی از داروها را برای فرد بیمار تجویز کند البته به دلیل مقاومت دارویی طول درمان بیماری سل نیز افزایش یافته و ممکن است تا حدود 30 ماه نیاز به مصرف دارو باشد.

نویسنده و مترجم : پریسا جاوید زاده

منابع : Healthline Nhs webmd