انواع واکسن کووید (COVID-19)

این روزها بحث استفاده از واکسن برای جلوگیری از ابتلا یا کاهش بروز علائم بیماری کرونا بسیار جدی دنبال می شود. واکسن های متنوعی نیز به بازار آمده که هر کدام کارایی متفاوت و طرفداران خود را دارند.


اساس انواع مختلف واکسن COVID-19 چیست و چگونه کار می کنند؟ 

در سطح ویروس، زوائدی به نام پروتئین S قرار گرفته است که به ویروس COVID-19 کمک می کنند به سلول های بدن شما وارد شده و عفونت ایجاد کند. عملکرد واکسن های COVID-19 بر اساس اتصال به این زوائد پروتئینی است. انواع واکسن های COVID-19 باعث می شوند که سیستم ایمنی بدن برای مقابله با COVID-19 آنتی بادی تولید کند. در ادامه به بررسی انواع واکسن های کووید می پردازیم:


واکسن بر پایه mRNA :

در این نوع واکسن از mRNA مهندسی شده ژنتیکی استفاده شده است. همانطور که پیش تر گفته شد، پروتئین های S که در سطح ویروس کووید وجود دارند، برای شناسایی ویروس توسط بدن ضروری هستند. این نوع واکسن های مهندسی شده و مبتنی بر ماده ژنتیکی mRNA، شما را قادر می سازد تا پس از تزریق واکسن، پروتئین های S را در سطح سلول های خود بسازید. حضور پروتئین S در سطح سلول های شما باعث می شود سیستم ایمنی بدنتان علیه آن ها آنتی بادی بسازد. در نتیجه اگر بعداً شما به COVID-19 آلوده شوید، این آنتی بادی های حاضر در بدن شما با ویروس کووید مبارزه خواهند کرد.


mRNA مهندسی شده، پس از ارائه دستورالعمل ساخت پروتئین به سلول ها و انجام وظیفه خود، شکسته می شود و دیگر حضور نخواهد داشت. دو واکسن "فایزر" (Pfizer-BioNTech) و "مادرنا" (Moderna)، از mRNA مهندسی شده استفاده می کنند. این واکسن ها، در 2 دوز و به فاصله 3 هفته تزریق می شوند. واکسن فایزر برای افراد بالای 12 سال و واکسن مادرنا برای افراد بالای 18 سال قابل تزریق است. طبق گزارشات مندرج در سایت FDA، اثرگذاری این دو واکسن به ترتیب 96% و 94% می باشد. 


واکسن بر پایه وکتور (Vector) :

در این نوع واکسن ها ماده ژنتیکی ویروس COVID-19 در قالب یک ماده ژنتیکی دیگر که به آن حامل ویروسی (vector) گفته می شود به بدن ارائه می گردد. این حامل ویروسی (vector)، از ماده ژنتیکی ویروس دیگری ساخته شده است و با روش های مهندسی ژنتیک به گونه ای تغییر کرده که  غیربیماری زا باشد. این حامل ویروسی، ماده ژنتیکی ویروس COVID-19 را از طریق واکسن به بدن شما وارد می کند و در ادامه، ماده ژنتیکی ویروس COVID-19، به سلول های شما دستور می دهد که نسخه هایی از پروتئین S را در سطح خود بسازند. در نهایت، با پدیدار شدن پروتئین های S در سطح سلول های شما، سیستم ایمنی بدن آنتی بادی و گلبول های سفید بیشتری را تولید می کند که قابلیت مقابله با کووید را دارند. اگر شما بعداً به COVID-19 آلوده شوید، این آنتی بادی های حاضر در بدن با ویروس کووید مبارزه خواهند کرد.

نکته قابل توجه این است که واکسن هایی که بر پایه حامل ویروسی (vector) هستند، نمی توانند باعث آلودگی شما به ویروس COVID-19 یا ویروس حامل شوند و از این بابت خطری شما را تهدید نخواهد کرد. واکسن جانسون اند جانسون بر پایه حامل ویروسی طراحی شده است که برای افراد بالای 18 سال و در یک دوز تزریق می شود. "آسترازنیکا" و دانشگاه آکسفورد نیز واکسنی بر پایه حامل ویروسی ارائه داده اند که در دو دوز تزریق می شود. ایمنی حاصل از واکسن جانسون اند جانسون 66% و ایمنی زایی واکسن آسترازنکا 76% بعد از تزریق هر دو دوز گزارش شده است. البته واکسن آسترازنیکا تا 92% از بستری بیماران مبتلا در بیمارستان جلوگیری می کند که این رقم قابل توجهی است.


واکسن بر پایه ویروس ضعیف شده

این روش در تولید واکسن سینوفارم استفاده شده است. محققان پس از تولید ذخایر زیادی از ویروس های کرونا با استفاده از یک ماده شیمیایی بتا-پروپیولاکتون ویروس ها را خنثی کردند. این ترکیب با اتصال به ژن های ویروس کرونا آن را از کار می اندازد. ویروس غیرفعال شده کرونا دیگر نمی تواند خود را تکثیر نماید؛ اما پروتئین های آن از جمله پروتئین سطحی S دست نخورده باقی می ماند.

سپس محققان، ویروس های غیرفعال شده را با مقدار کمی از ترکیبات بر پایه آلومینیوم مخلوط کردند تا با تحریک سیستم ایمنی بدن، پاسخ آن را به واکسن افزایش دهند. از آنجا که ویروس های کرونا در این نوع واکسن بسیار ضعیف و غیرفعال شده اند، نمی توانند شما را به Covid-19 مبتلا کنند. پس از تزریق واکسن، نوعی از سلول های ایمنی ویروس های غیرفعال شده را می بلعند. این سلول ها، برخی از آنتی ژن های ویروسی را در سطح خود نشان می دهند و در نتیجه، سیستم ایمنی با شناسایی آنها آنتی بادی میسازد تا اگر در آینده به این ویروس مبتلا شدید با آن مبارزه کنند. ویروس های غیرفعال شده بیش از یک قرن است که مورد استفاده قرار گرفته اند. "جوناس سالک" از این نوع واکسن ها در طراحی و ساخت واکسن فلج اطفال در دهه 1950 استفاده کرد. واکسن های دیگری از جمله هاری و هپاتیت A نیز از این نوع هستند.

 واکسن سینوفارم موفق به دریافت مجوز استفاده اضطراری از سازمان جهانی بهداشت (WHO) شده است. اثر واکسن در مبتلایان دارای علائم و همچنین کاهش میزان بستری در بیمارستان 79% گزارش شده است. اما نتایج جدید نشان داده اند که سطح آنتی بادی در حدود 25% از افراد بالای 60 سال واکسینه شده با سینوفارم، آنتی بادی تولید شده قابل تشخیص نبوده است. این مسئله در 50% از افراد بالای 80 سال واکسینه شده با سینوفارم هم صادق بوده است. بطور کلی ایمنی زایی واکسن ها در سنین بالاتر کمتر از جوانان خواهد بود.


واکسن بر پایه زیرواحد پروتئینی

واکسن های بر پایه زیرواحد پروتئینی تنها حاوی آن بخش هایی از ویروس هستند که می توانند به بهترین وجه سیستم ایمنی شما را تحریک کنند. این نوع واکسن ها، دارای پروتئین های بی خطر S هستند. هنگامی که سیستم ایمنی بدن شما پروتئین های S را تشخیص می دهد، آنتی بادی و گلبول های سفید دفاعی را تولید می کند. اگر بعداً به ویروس COVID-19 آلوده شوید، آنتی بادی ها با ویروس مبارزه خواهند کرد. "نوواوکس" (Novavax)، در حال تحقیق بر روی این نوع واکسن است.


هیچ واکسن مورد تایید سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) وجود ندارد که به طور کامل از ابتلا به کووید-19 جلوگیری نماید. سازمان FDA، به واکسن های "فایزر" (دسامبر 2020)، "مادرنا" (دسامبر 2020) و "جانسون اند جانسون" (فوریه 2021) صرفاً مجوز استفاده اضطراری را داده است. در رابطه با واکسن "جانسون اند جانسون"، از آنجایی که فواید آن بیشتر از خطرات است، FDA و مراکز کنترل و پیشگیری از بیماری ها توصیه کرده اند که استفاده از در ایالات متحده ادامه یابد؛ اما این مراکز تاکید کرده اند که در صورت تزریق این واکسن، شما باید در مورد خطرات و علائم احتمالی مشکل لخته شدن خون آموزش ببینید.

نکته مهم و قابل ذکر این است که هیچ یک از واکسن ها، توانایی ایمنی زایی بلافاصله پس از تزریق را نخواهند داشت و ایمنی زایی واکسن حداقل 2 هفته بعد از دریافت دوز دوم آن خواهد بود. انتظار می رود در ماه های آینده انواع بیشتری از واکسن ها بتوانند از FDA مجوز استفاده را دریافت کنند.

جهش های مختلفی که در ماده ژنتیکی ویروس کرونا رخ داده باعث شده است انواع مختلفی از این ویروس ایجاد شوند. مطالعات نشان داده اند که واکسن های COVID-19 در برابر انواع جهش یافته ویروس نیز کارایی دارد؛ اما میزان ایمنی زایی آن ها کاهش داشته است. کاهش کارایی به معنی عدم کارایی نیست و واکسن ها تا حد زیادی می توانند مرگ و میر را کاهش دهند. این واکسن نیز مانند اکثر واکسن ها (مانند آبله، سرخک) ایمنی صد درصدی ایجاد نمی کند و حتی ممکن است نیاز به تزریق دوز های بیشتری نیز در آینده باشد. از طرفی، به دلیل اینکه هنوز اطلاعاتی از مدت زمان محافظت بعد از تزریق واکسن در دسترس نیست، برای اطمینان از وجود و سنجش سطح آنتی بادی ها در بدن انجام آزمایش آنتی بادی های مرتبط با ایمنی زایی در برابر کووید پیشنهاد می شود. آزمایش سنجش سطح آنتی بادی در آزمایشگاه های مرکز مام قابل انجام است و شما می توانید برای اطلاع از سطح آنتی بادی های بدن خود از این خدمت بهره ببرید.

نویسنده و مترجم : مونا درساره

منابع : FDA CDC WHO nature medrxiv