کم آبی بدن یا دهیدراسیون چیست و چه علائمی دارد؟

کم آبی یا دهیدراسیون به معنای از دست رفتن آب بدن یا فقدان آب کافی در بدن است. حتی از دست رفتن مقادیر کم آب بدن (مانند 1.5% آب بدن) نیز می تواند منجر به بروز عوارض کم آبی بدن مانند تاری دید یا سردرد خفیف شود. هرچه میزان کم آبی بدن بیشتر شود، احتمال بروز عوارض خطرناکی مانند شوک دمایی و مرگ نیز بیشتر می شود.
پاسخ طبیعی بدن هر یک از ما به کم آبی، احساس تشنگی است که باید در اسرع وقت و با نوشیدن مقدار کافی از آب برطرف شود. بین 55 تا حدود 78 درصد بدن هر یک از ما از آب تشکیل شده است. اندام هایی مانند مغز و قلب از حدود 73% آب تشکیل شده اند؛ بنابراین بیشترین آسیب را از کم آبی بدن متحمل می شوند. علاوه ب راین، آب بدن، به پاکسازی بدن از سموم و چرخش مواد مورد نیاز سلول ها در بدن نیز کمک می کند. بنابراین، توجه به میزان دهیدراسیون بدن می تواند یکی از مهم ترین مسائل در زمینه حفظ سلامت بدن باشد. در اینجا قصد داریم تا به بررسی علل و علائم کم آبی بدن و راه های درمان آن بپردازیم.


علل بروز کم آبی بدن کدامند؟

کم آبی زمانی اتفاق می افتد که به اندازه کافی آب ننوشیده باشید، یا به هر دلیل به سرعت آب از دست دهید. به عنوان مثال، عرق کردن، استفراغ ویا اسهال رایج ترین عللی هستند که ممکن است باعث از دست رفتن آب بدن در مدت کم شوند. برخی از داروها مانند داروهای ادرارآور می توانند منجر به افزایش حجم یا تعداد دفعات دفع ادرار و کم آبی بدن شوند.
با اینحال، هر فرد سالمی که مراقب میزان آب دریافتی خود نباشد نیز ممکن است که دچار دهیدراسیون بدن شود. به طور کلی، نوزادان و کودکان، به‌ویژه زمانی که بیمار هستند، در معرض خطر کم آبی بیشتری قرار دارند، زیرا ممکن است نتوانند تشنگی خود را اعلام کنند یا بر میزان مایعاتی که در طول روز دریافت می کند نظارت مناسبی داشته باشند. افراد مسن نیز از جمله افراد در معرض خطر از دست رفتن آب بدن هستند؛ چرا که ذخایر مایعات در بدن آن ها کاهش یافته است. علاوه براین، مشکلات جانبی نیز ممکن است باعث عدم بروز احساس تشگی در آن ها شود. به عنوان مثال، افرادی که مبتلا به اختلالات حافظه مانند آلزایمر هستند، درک درستی از حواس خود نداشته و بنابراین ممکن است که احساس تشنگی در آن ها به قدر کافی قوی نباشد. همچنین، افراد مسنی که در دفع ادرار یا استفاده از دستشویی دچار مشکل هستند، ممکن است که از مصرف مقدار کافی از آب خودداری کنند تا مجبور به مراجعه به دستشویی نشوند. بنابراین، افرادی که وظیفه مراقبت از این اقشار را برعهده دارند، باید مراقبت ویژه ای نسبت به حجم مصرفی آب در آن ها داشته باشند.


کم آبی بدن باعث چه مشکلاتی می شود؟

کاهش آب بدن ممکن است که در درجات مختلف باعث بروز علائم متفاوتی شود. در صورتی که کم آبی بدن به صورت اولیه بوده و میزان آن خفیف باشد، علائم ممکن است که به صورت زیر بروز پیدا کنند:
•    سردرد، هذیان، گیجی؛
•    احساس خستگی مداوم؛
•    سرگیجه، ضعف و سبکی سر؛
•    خشکی دهان ویا سرفه خشک؛
•    ضربان قلب بالا همراه با فشار خون پایین؛
•    از دست دادن اشتها و یا اشتهای مداوم نسبت به خوردن مواد قندی؛
•    پوست برافروخته (قرمز)؛
•    تورم پاها و گرفتگی عضلات
•    عدم تحمل گرما یا لرز؛
•    یبوست؛
•    تیره شدن رنگ ادرار .
بهترین راه برای غلبه بر کم آبی نوشیدن آب پیش از احساس تشنگی است. اگر بعد از تشنه شدن آب بنوشید، یعنی به میزان بیشتری آب نیاز دارید. زیرا احساس تشنگی به این معنی است که بدن شما در حال حاضر در چار کم آبی شده است.
کم آبی در درجات بالا ممکن هست، حتی بیش از آنچه که قادر به تصور آن باشید بر شما تأثیرگذار باشد. این اثرات نه تنها جسمی و فیزیکی بلکه از نظر روحی و روانی نیز بر شما اعمال می شود. اگر به صورت مزمن دچار کم آبی هستید یا بدن شما دچار کم آبی شدید باشد، ممکن است که این کمبود به صورت زیر خود را نشان دهد:
•    اثرات روحی: گیجی و فراموشی؛
•    اثرات عاطفی: بدخلقی و عصبی بودن.
این علائم ممکن است در افرادی که دچار زوال عقل هستند به صورت شدیدتری بروز پیدا کند. علاوه براین، در کنار تاثیراتی روحی و عاطفی، کم آبی ممکن است که باعث بروز عوارض فیزیکی شدیدی نیز در افراد شود. دهیدراسیون شدید رگ های خونی مغز را چروکیده می کند و با کاهش خونرسانی به مغز، حافظه و هماهنگی حرکات بدنی شما دچار اختلال می شود. وقتی آب کمتری در بدن شما وجود دارد، عملکرد قلب دشوارتر شده و فشار بیشتری به قلب وارد می شود.
یک فرد به طور متوسط حدود شش یا هفت بار در روز ادرار می کند. کم نوشیدن آب ممکن است باعث کمتر شدن حجم ادرار، باقی ماندن ادرار در مجاری ادراری و در نتیجه بالارفتن احتمال ابتلا به سنگ کلیه یا عفونت شود. علاوه براین، داروهای ادرار آور که برای درمان نارسایی قلبی و فشار خون بالا تجویز می شوند، می توانند خطر کم آبی بدن را افزایش دهند.
از دست دادن الکترولیت هایی مانند سدیم و پتاسیم که در آب آشامیدنی (یا آب معدنی) وجود دارد می تواند باعث گرفتگی عضلات شود. این ترکیبات از طریق تعریق، استفراغ یا اسهال دفع می شوند و در صورتی که با منابع جدید جایگزین نشوند، برهم خوردن تعادل بین الکترولیت ها باعث اختلال در عملکرد اعصاب می شود.

کم آبی چگونه تشخیص داده می شود؟

احساس تشنگی ساده ترین راه برای تشخیص نیاز بدن به مایعات است. برخی تست های آزمایشگاهی نیز می توانند کم آبی مزمن بدن را تشخیص دهند که شامل غلظت کم سدیم ادرار، کراتینین بالا و افزایش نیتروژن اوره خون می شوند.
درمان از دست دادن آب بدن نوشیدن مایعات بیشتر است. در مواردی که به دلیل وجود یک بیماری زمینه ای، میزان نیاز بدن به مایعات بسیار بیشتر از دریافتی آن از طریق نوشیدن مایعات است، تزریق سرم های قندی و نمکی میتواند به بازگرداندن سطح مایعات و الکترولیت های بدن به سطح نرمال کمک کند. معمولا علائم کم آبی خفیف بین 5 تا 10 دقیقه بعد از شروع درمان بهبود پیدا می کند.
اما بهتر است که پیش از بروز علائم از ابتلا به کم آبی جلوگیری کنیم. در اینجا برخی از راهکارها که ممکن است به شما در پیشگیری از کم آبی بدن کمک کنند، خواهیم پرداخت:
1.    یک بطری آب با خود حمل کنید و آن را پر نگه دارید. در بسیاری از موارد، عدم دسترسی ما به آب یا مشغله زیاد در طی روز است که باعث می شود دچار کم آبی بدن شویم؛
2.    سعی کنید به جای استفاده از نوشیدنی های قندی، از آب طعم دار استفاده کنید. یک تکه لیمو می تواند طعم آب را خوشمزه تر و دلپذیرتر کند. به همین ترتیب می توان از سبزیجات معطر مثل نعنا نیز استفاده کرد؛
3.    غذاهایی بخورید که دارای آب زیادی هستند؛ مثل سوپ ها، میوه ها و سبزیجات؛
4.    اگر دوست ندارید به یکباره مقدار زیادی آب بنوشید، نیاز بدن خود به آب را دوزهای کمتری تقسیم کرده و آن را به صورت چند وعده در طول روز مصرف کنید.
به طور کلی، یکی از موثرترین و ساده ترین راه های حفظ سلامتی، نوشیدن مقدار کافی آب در طول روز است که می تواند بسیاری از جنبه های سلامت ما را تأمین کرده و از بروز بسیاری از علائم و عوارض ناخواسته در ما جلوگیری بعمل آورد.

نویسنده و مترجم : فرزانه رامی

منابع : my.clevelandclinic