شرایط اهدای سلول های بنیادی

افرادی که از لحاظ پزشکی شرایط خاصی دارند یا تحت شیمی درمانی یا پرتودرمانی قرار گرفته اند، ممکن است به پیوند سلول های بنیادی نیاز داشته باشند. سلول های بنیادی که برای درمان این بیماران استفاده می شود، می تواند از یکی از اعضای خانواده، دوست یا یک اهدا کننده ناشناس و یا از سلول های بنیادی خود فرد که قبل از درمان برداشت شده اند، باشد.

بسیاری از افراد مبتلا به بیماری هایی مانند بیماری سرطان خون، به سلول های بنیادی اهدایی نیاز دارند. از طرفی در خانواده آن ها نیز شخص واجد شرایطی برای اهدای سلول های بنیادی وجود ندارد. بنابراین برای یافتن اهدا کننده مناسب باید به بانک خون عمومی مراجعه نمایند. پس از انجام آزمایشات، در صورتی که بیمار واجد شرایط دریافت سلول های بنیادی باشد، طی یک یا چند تزریق سلول های بنیادی دریافت می کند. بهبودی شرایط بیمار ممکن است چندین ماه طول بکشد و حتی ممکن است فرد به مدت یک یا دو سال مستعد ابتلا به عفونت باشد.

مغز استخوان منبع غنی برای سلول های بنیادی است، اما می توان این سلول ها را از خون در گردش (خون محیطی) و خون بند ناف نوزاد نیز بدست آورد. مغز استخوان، بافتی نرم و اسفنجی در داخل استخوان ها است و اکثرا سلول های خونی در این محل و توسط سلول های بنیادی مغز استخوان تولید می شوند.

خون بند ناف، همزمان با زایمان، پس از تولد نوزاد سالم و به روش خارج رحمی انجام می شود. این فرآیند بدون درد است و هیچ خطری برای مادر یا نوزاد ندارد. پس از زایمان مقداری خون درون جفت و بندناف نوزاد باقی می ماند. در صورتی که از این خون استفاده نشود، همراه با جفت و بندناف به عنوان زباله پزشکی دور انداخته می شود. اما از آن جایی که خون بندناف غنی از سلول های بنیادی است، می توان برای درمان بیش از 80 نوع بیماری آن را ذخیره و در آینده استفاده نمود.

خون بند ناف حاوی سلول های خاصی به نام سلول های بنیادی خون ساز است. سلول های بنیادی خون ساز سلول های نابالغی هستند که می توانند به انواع سلول های خونی مانند گلبول های قرمز (حامل اکسیژن)، گلبول های سفید (مبارزه با عفونت) و پلاکت ها (ایجاد لخته و کمک به توقف خونریزی) تبدیل شوند.

سلول های بنیادی سازنده خون، همان نوع از سلول های بنیادی خون ساز هستند که در پیوند مغز استخوان کارایی دارند. 

برای اهدای سلول های بنیادی باید به کجا مراجعه کنیم؟

اهدای سلول بنیادی به بانک های عمومی رایگان است و از شما هزینه ای بابت نمونه گیری، پردازش نمونه، فریز سلول بنیادی و و ذخیره آن دریافت نمی گردد. همچنین برخی از افراد ممکن است تصمیم بگیرند که برای استفاده شخصی از سلول های بنیادی در آینده، خون بند ناف نوزاد خود را در بانک خصوصی ذخیره کنند که در این صورت از افراد برای جمع آوری و نگهداری سالانه نمونه، هزینه دریافت می شود. اولویت استفاده از سلول های بنیادی که در بانک های خصوصی ذخیره می شود، برای خود شخص و بستگان درجه یک وی می باشد. 
برای اهدای سلول های بنیادی مغز استخوان، اهدا کننده پس از دریافت دوره ای دارو، تحت عمل جراحی قرار می گیرد. از اصلی ترین عوارض اهدای مغز استخوان، عوارض ناشی از داروی بیهوشی و همچنین دارویی است که شخص اهدا کننده باید یک دوره پیش از اهدا مصرف کند. عوارض پیوند مغز استخوان می تواند فرد گیرنده را نیز تهدید کند. شکست در پیوند، ناراحتی تنفسی، افت پلاکت، کم خونی و... از این موارد هستند.

والدینی که قصد فرزندآوری دارند، برای اهدا و ذخیره سلول های بنیادی لازم است در هفته های آخر بارداری، تصمیم خود را با پزشک معالجتان مطرح کنند و سپس درخواست ذخیره خون بندناف نوزاد خود را در بانک خون بندناف عمومی یا خصوصی ثبت نمایند تا در هنگام زایمان، خون بندناف جمع آوری و به آزمایشگاه انتقال داده شود. اگر مقدار خون باقی مانده دارای سلول های کافی و با کیفیت برای پیوند سلول‌های بنیادی باشد، خون بند ناف اهدایی پردازش می شود و آزمایش های میکروبی، عفونی و بررسی شاخص های ژنتیکی (HLA) انجام می گیرد. بانک های خون بند ناف، در مرحله آخر، سلول های بنیادی نمونه خون شما را جداسازی، منجمد و ذخیره می کنند تا در صورت نیاز در آینده بتوان از آن ها استفاده نمود.


شرایط اهداکنندگان سلول های بنیادی

در حال حاضر، به 3 طریق می توان سلول های بنیادی را بدست آورد:

مغز استخوان، خون بندناف و خون محیطی افراد بزرگسال. شرایط عمومی اهدا در هر کدام از روش ها متفاوت و به صورت زیر می باشد:

خون بندناف نوزاد

مادر بارداری که قصد اهدا و ذخیره سلول بنیادی خون بندناف را دارد، باید شرایط زیر را داشته باشد:

- سن مادر در زمان بارداری، 18 سال یا بیشتر بوده و از سلامت عمومی خوبی برخوردار باشد؛

- حاملگی تک قلویی باشد؛

- سابقه ابتلا به سرطان در مادر یا پدر نوزاد وجود نداشته باشد؛

- به بیماری های عفونی مانند HIV/AIDS یا هپاتیت مبتلا نباشد؛

- بیماری های ارثی یا شرایط پزشکی که می تواند به بیمار منتقل شود، در مادر وجود نداشته باشد؛

- در صورتی که والدین قصد اهدای سلول بنیادی به بانک عمومی را دارند، برای اهدای سلول ها به سایر افراد نیازمند رضایت کامل داشته باشند.


مغز استخوان و خون محیطی

افراد بزرگسالی که قصد اخد سلول بنیادی را دارند باید شرایط زیر را داشته باشند:

- شرایط سنی سن بین 17 تا 35 سال و برخورداری از سلامت عمومی خوب؛

- مبتلا نبودن به بیماری های عفونی مانند HIV/AIDS یا هپاتیت B یا C؛

- نداشتن مشکلات سلامت از جمله سرطان، بیماری های خونی، دیابت وابسته به انسولین، بیماری های خاص قلبی و..


برخی دیگر از مواردی که می تواند مانع از اهدای سلول های بنیادی شود عبارتند از:

- سن و وزن؛

- بیماری های قلبی عروقی و اختلالات عروق خونی؛

- دریافت فاکتورهای انعقادی و هورمون رشد؛

- اختلالات تنفسی؛

- اختلالات سیستم عصبی مرکزی یا اختلالات روانی؛

- اختلالات کلیوی شدید؛

- بیماری های عفونی؛

- آلرژی های شدید و درمان های دارویی خاص؛

- بیماری های بدخیم و اختلالات خود ایمنی؛

- اختلالات غدد درون ریز؛

- سابقه جراحی مغز یا نخاع؛

- اعتیاد.

یک از اصلی ترین مواردی که پیش از انجام پیوند سلول بنیادی انجام می شود، بررسی نشانگرهای ژنتیکی ارثی است. در پیوند سلول های بنیادی از شخص اهدا کننده به بیمار، ضروری است که نشانگرهای ژنتیکی ارثی به نام آنتی ژن های لکوسیت انسانی (HLA) مطابقت داده شوند تا میزان سازگاری آنتی ژن های دو فرد با هم بررسی گردد. هر چه تشابه نوع آنتی ژن های بیمار و اهدا کننده بیشتر باشد، پیوند نتیجه بهتری خواهد داشت. 

نویسنده و مترجم : مونا درساره

منابع : medicalnewstoday blood.ca