×
تغییرات دستگاه تناسلی در بارداری

تغییرات فیزیولوژیک دستگاه تناسلی در دوران بارداری

این مطلب از نظر علمی به تأیید دکتر فاطمه فرج زاده فلوشیپ ناباروری و IVF، از پزشکان متخصص مرکز مام رسیده است.

از همان هفته های اول بارداری در بدن مادر باردار تغییراتی پدیدار می شود. این تغییرات در دستگاه تناسلی خانم، از همان سه ماه اول بارداری بسیار چشمگیر و محسوس است. دستگاه تناسلی شامل رحم، تخمدان، لوله های فالوپ، واژن، ولو و پرینه است.
تغییرات دستگاه تناسلی بیشتر در اثر تغییرات هورمونی و اثرات فشاری محصولات حاملگی ایجاد می شود. از تغییرات دستگاه تناسلی می توان به تغییر رنگ واژن، بزرگ شدن رحم، بزرگی و کبود شدن سرویکس، تیرگی واژن و دستگاه تناسلی خارجی و افزایش ابتلا به عفونت واژن اشاره کرد. در ادامه به بررسی دقیق‎تر این تغییرات می پردازیم.

تغییرات رحم در بارداری

رحم در زنان غیر حامله ۷۰ گرم وزن دارد، اما وزن آن در پایان بارداری به ۱۱۰۰ گرم می رسد. حجم حفره رحم نیز قبل بارداری، ۱۰ میلی لیتر بوده و در اواخر بارداری به حجم ۵ لیتر می رسد. گاهی حجم رحم تا ۲۰ لیتر یا بیشتر نیز ممکن است افزایش یابد. بزرگ شدن رحم در بارداری در اثر بزرگ شدن سلول های عضلانی است و سلول عضلانی جدیدی تشکیل نمی شود یا به صورت محدود تولید می شود. در اوایل بارداری دیواره های رحم به طور قابل توجهی ضخیم‌تر می شود اما با پیشرفت بارداری، به تدریج از ضخامت آن کاسته می شود. در زمان ترم (بعد از ۳۷ هفته بارداری) ضخامت میومتر رحم فقط ۱ الی ۲ سانتی‌متر است.
در اوایل بارداری احتمالا در اثر افزایش استروژن و شاید پروژسترون، اندازه رحم افزایش می یابد‌. افزایش اندازه رحم در اوایل بارداری، صرفا در پاسخ به اتساع مکانیکیِ حاصل از محصولات بارداری ایجاد نمی گردد، چون در حاملگی های خارج رحمی نیز تغییرات رحمی مشابه دیده می شود؛ اما تقریبا بعد از هفته دوازدهم، افزایش اندازه رحم عمدتا به علت اعمال فشار از طرف محصولات در حال رشدِ حاملگی رخ می دهد. بخشی از رحم که جایگاه قرار گیری جفت را احاطه می کند، سریع تر از بخش های دیگر رحم بزرگ می شود.
در طی چند هفته اول، رحم شکل اصلی گلابی مانند خود را حفظ می کند، اما با پیشرفت بارداری، جسم و قله رحم شکل کروی تری به خود می گیرند و در هفته 13 حاملگی تقریبا به طور کامل کروی شکل می شوند. سپس اندازه رحم در طول بیشتر از عرض افزایش یافته و بدین ترتیب، رحم شکل بیضی به خود می گیرد. در پایان هفته 12 (سه ماه اول بارداری) رحم به قدری بزرگ شده است که دیگر نمی تواند به طور کامل در حفره لگن قرار گیرد و با ادامه رشد جنین، رحم با دیواره قدامی شکم تماس پیدا می کند، روده ها را به طرف بالا جا به جا کرده و در نهایت تقریبا به مجاورت کبد می رسد. با ورود رحم از حفره لگنی به حفره شکمی، رحم به علت قرار گیری قسمتی از روده (سیگموئید) در طرف چپ لگن، معمولا دستخوش چرخش به راست می شود.
از همان اوایل بارداری، رحم متحمل انقباضات نامنظمی می شود که به طور طبیعی فاقد درد هستند. این انقباضات، انقباض های براکستون هیکس نام دارند. انقباض های براکستون هیکس غیر قابل پیش بینی، تک گیر و بدون ریتم هستند. در اواخر بارداری تعداد این انقباضات افزایش می یابد و ممکن است هر ۱۰ الی ۲۰ دقیقه یک بار پدیدار شوند و احساس لیبر کاذب (احساس زایمان غیر واقعی) را به وجود آورند.
جریان خون بین رحم و جفت نیز در دوران بارداری افزایش یافته و ورید های رحم دچار اتساع و افزایش قطر داخلی می شوند.

تغییرات دهانه رحم یا سرویکس در بارداری

در همان ماه های اول بعد از لقاح، نرم شدگی و سیانوز (حالت کبودی) به صورت چشمگیر در سرویکس مشاهده می شود. این تغییرات ناشی از افزایش خونرسانی و اِدم سرویکس می باشد. سرویکس از میزان کمی عضله صاف و بیشتر از بافت همبند تشکیل شده است. تغییرات سرویکس شامل تغییر شکل بافت همبند به علت تغییر در سطح هورمون های استروژن و پروژسترون است و به شکل کاهش غلظت کلاژن و پروتئوگلیکان و افزایش محتوای آب پدیدار می شود.
غدد سرویکس در پایان حاملگی تقریبا نصف کل توده سرویکس را اشغال می کنند، در حالی که در وضعیت غیر بارداری، این غدد بخش کوچکی از توده سرویس را به خود اختصاص می دهند. این تغییرات طبیعی القا شده در اثر بارداری، انعکاسی از گسترش غدد سرویکس هستند. بافت دهانه رحم معمولا قرمز رنگ و مخملی است و حتی در اثر فشار های کوچک دچار خونریزی می شود.
سلول های مخاطی اندوسرویکس (قسمت های داخلی تر سرویکس به سمت داخل رحم)، مقدار زیادی موکوس (ماده ترشحی از سلول های مخاطی) غليظ تولید می کنند که مدت کمی بعد از لقاح، مجرای سرویکس را مسدود می کند. در هنگام شروع فرآیند زایمان و شاید قبل از آن، این توپ موکوسی از مجرای سرویکس بیرون انداخته می شود و در نتیجه، نمایش خونی ظاهر می گردد.
قوام بافت سرویکس در دوران بارداری تغییر پیدا می کند. در اکثر زنان حامله در صورتی که موکوس سرویکس، بر روی لام شیشه ای گسترده و خشک گردد و سپس زیر میکروسکوپ بررسی شود، کمی بلوری شده یا حالت دانه تسبیحی دارد که از تاثیرات هورمون پروژسترون است. نمای شاخه درختی بلور ها به پدیده فرنینگ دیده معروف است که ناشی از نشست مایع آمنیون است. در بعضی از زنان باردار، هنگامی که به پارگی کیسه آب شک شود، از این تست استفاده می شود.
در دوران حاملگی، سلول هایی که در مجاورت پیوستگاه مخاط سنگفرشی و مخاط استوانه ای قرار دارند، ممکن است از نظر اندازه، شکل و کیفیت رنگ پذیری، برجسته و مشخص باشند. این تغییرات به عنوان آثار القایی استروژن در نظر گرفته می شوند. در دوران حاملگی، هم بزرگ شدن غدد اندوسرویکس و هم پیدایش نمای به شدت ترشحی باعث می شود شناسایی سلول های غده‌ای آتیپیک(غیر طبیعی) در پاپ اسمیر بسیار دشوار باشد.

پرولاپس احشای لگن

در اثر پرولاپس رأسی (افتادگی قله رحم)، ممکن است در اوایل حاملگی، سرویکس و گاهی اوقات بخشی از جسم رحم از واژن به بیرون بر آمده شوند. با افزایش رشد، رحم معمولا در لگن بالاتر می رود و ممکن است سرویکس را با خود به طرف بالا بکشد. اگر رحم در وضعیت پرولاپس باقی بماند، ممکن است در عرض 10 الی 14 هفته، علائم اختناق پدیدار شود.
ضعیف بودن بافت بین واژن و مثانه نیز ممکن است سبب پرولاپس مثانه بر واژن و ایجاد سیستوسل (افتادگی مثانه بر روی واژن) شود. گیر کردن ادرار بر اثر سیستوسل، بیمار را مستعد عفونت می کند. بارداری ممکن است باعث تشدید بی اختیاری استرسی ادرار گردد. تضعیف بافت بین رکتوم (راست روده) و واژن نیز سبب بروز رکتوسل (افتادگی و فشار رکتوم بر واژن) می شود.

تغییرات تخمدان‌ها در بارداری

در دوران بارداری، تخمک گذاری قطع شده و بلوغ فولیکول های جدید به حالت تعلیق در می آید. جسم زرد بافتی است که در زنان باردار وجود دارد و در 7-6 هفته اول حاملگی (5-4 هفته بعد از تخمک گذاری) با حداکثر توان کار می کند و بعد از آن، سهم نسبتا اندکی در تولید پروژسترون دارد. اگر جسم زرد قبل از هفته هفتم (5 هفته بعد از تخمک گذاری) با عمل جراحی خارج شود، افت سریع پروژسترون در خون مادر سبب سقط خود به خودی می شود. بعد از این زمان، برداشتن جسم زرد معمولا منجر به سقط جنین نشده و حتی در صورت خارج کردن هر دو تخمدان در هفته شانزدهم بارداری، سقط جنین رخ نمی دهد و تقریبا تا هفته پنجم بعد از زایمان میزان FSH طبیعی بوده و افزایش آن مانند یک فرد یائسه نخواهد بود.
گاهی ممکن است واکنش دسیدوایی (واکنش های بافتی مربوط به بارداری که در محل اتصال جنین به رحم رخ می دهند)، به صورت خارج رحمی و در سطح و زیر سطح تخمدان‌ها رخ دهند. این عارضه در حاملگی شایع است و معمولا در هنگام زایمان سزارین دیده می شود. قطر وریدهای تخمدانی نیز در بارداری افزایش چشمگیری می یابند.
-    تغییرات ناشی از هورمون ریلاکسین:
هورمون ریلاکسین ترشح شده از جسم زرد موجود در تخمدان ها در طی بارداری، مشابه هورمون گنادوتروپین کوریونی انسان (HCG) است. این هورمون در تعداد زیادی از بافت های غیر تولید مثلی از جمله مغز، قلب و کلیه نیز دیده می شود. یکی از اعمال بیولوژیک اصلی‌ این هورمون، تغییر شکل دادن و تعدیل بافت همبند دستگاه تناسلی برای تطابق با روند زایمان است.
-    ایجاد کیست های تکا-لوتئینی در تخمدان:
این ضایعات خوش خیم تخمدان، در اثر تحریک فیزیولوژیک شدید فولیکول ها که واکنش شدید لوتئینی نامیده می‌شود، به وجود می آیند. در این عارضه، تخمدان ها به علت وجود تعداد زیادی کیست، بزرگ می شوند. این واکنش، معمولا با افزایش چشمگیر میزان سرمی HCG همراه است. کیست های تکا-لوتئینی به طور شایع در حاملگی های مولار دیده می شوند. همچنین احتمال بروز این کیست ها در بارداری هایی که با جفت بزرگ همراه هستند (مانند بارداری با وجود دیابت، موارد ناسازگاری RH گروه خونی مادر و جنین و حاملگي های چند قلویی)، به دلیل ترشح HCG بیشتر، افزایش می یابد. کیست های تکا-لوتئینی در موارد نارسایی مزمن کلیه و پرکاری تیروئید نیز گزارش شده اند.
گرچه این کیست ها معمولا بدون علامت هستند، اما گاهی ایجاد خونریزی در داخل کیست ها، ممکن است سبب درد شکم شود. بروز صفات مردانه در مادران (مثل رویش موهای زائد، ریزش موی سر، پوست چرب و جوش)، تقریبا در 30% درصد زنان مبتلا به این عارضه دیده می‌شود، اما بروز این صفات در جنین گزارش نشده است. این حالت خود به خود محدود شده و پس از زایمان برطرف می گردد.

تغییرات لوله های فالوپ در بارداری

ساختار عضلانی لوله های فالوپ، در دوران حاملگی اندکی بزرگ می شود. سلول‌های دسیدوایی ممکن است از سلول های داخلی لوله های فالوپ به وجود آیند، اما غشای دسیدوایی ممتدی تشکیل نمی شود.

تغییرات واژن و ناحیه پرینه در بارداری

در دوران بارداری، خونرسانی به پوست، عضلات پرینه و ولو افزایش می یابد و بافت همبند زمينه ای و حجیم این نواحی، نرم می شوند. همچنین در بارداری، ایجاد کیست های مجرای غده بارتولن با اندازه حدود یک سانتی‌ متر، شایع است.
در بارداری رنگ واژن تغییر می کند. این تغییر رنگ واژن به دلیل افزایش خونرسانی به این ناحیه می باشد. تغییر رنگ واژن به بنفش، یکی از ویژگی های نشانه چادویک است.
تیرگی واژن یکی دیگر از تغییرات دستگاه تناسلی در بارداری است. بسیاری از مادران باردار از همان سه ماه اول بارداری با شکایت تیرگی واژن به پزشک مراجعه می کنند. در طول بارداری رنگ واژن به بنفش-آبی تغییر می کند، اما گاهی تغییر رنگ دستگاه تناسلی خارجی شامل ولو و پرینه نیز اتفاق می افتد. پوست این نواحی در اثر تغییرات هورمونی ناشی از بارداری تیره می شود و در واقع تعبیر تیرگی واژن اشتباه است.
تغییرات دیواره واژن شامل افزایش شدید ضخامت مخاط، شل شدن بافت همبند و بزرگ شدن سلول هاي عضله صاف است. پاپیلاهای (بافت های انگشتی شکل) بافت پوششی واژن نیز بزرگ شده و نمایی ظریف به شکل (میخ سرپهن) را به وجود می آورند.
در دوران بارداری، افزایش قابل توجهی در حجم ترشحات سرویکس در داخل واژن رخ می دهد و ترشحات نسبتا غليظ و سفید رنگ هستند و نباید این ترشحات طبیعی را با عفونت واژن اشتباه گرفت. PH این ترشحات از 5/3 تا 6 متغیر است. این حالت اسیدی، در نتیجه تولید اسید لاکتیک از گلیکوژن در اپی تلیوم واژن و در اثر عملکرد لاکتوباسیلوس اسیدوفیلوس، به وجود می آید. با این حال در دوران بارداری، شیوع عفونت واژن به خصوص عفونت کاندیدیاز ولوواژینال، 10 تا 20 برابر افزایش می یابد.

bayad bedanid هر آنچه که باید بدانید