×
ناسازگاری خونی مادر و جنین

ناسازگاری خونی مادر و جنین به چه معناست؟

این مطلب از نظر علمی به تأیید دکتر فاطمه فرج زاده فلوشیپ ناباروری و IVF، از پزشکان متخصص مرکز مام رسیده است.


"گروه خونی" اصطلاحی است برای توصیف وجود یا عدم وجود انواعی از پروتئین ها بر روی سلول های قرمز خون.

هنگامی که یک مادر و جنین در حال رشد او، دارای گروه های خونی ناسازگار باشند، این مساله می تواند منجر به بروز مشکلاتی در کودک مانند زردی شدید شود که ممکن است باعث آسیب مغزی و در نتیجه فلج مغزی گردد.

به راحتی می توان گروه خونی جنین و مادر و احتمال ناسازگاری Rh در بارداری را بررسی نمود. درمان های پیشگیرانه می توانند خطر آسیب ناسازگاری خونی مادر و جنین یا نوزاد را کاهش دهند. 


انواع گروه خونی:

گروه خونی، خصوصیات سلول های خونی در یک فرد مانند وجود یا عدم وجود پروتئین خاصی (آنتی ژن) در گلبول های قرمز خون را توصیف می کند. گروه های خونی انسان به عنوان ABO شناخته می شوند. فاکتور Rh نیز یکی دیگر از پروتئین های موجود در سطح گلبول قرمز است که در تعیین گروه خونی مورد استفاده قرار می گیرد. بر اساس این تقسیم بندی، گروه خونی انسان ممکن استA ،B ، AB یا O باشد. 

این تقسیم بندی گروه خونی بر اساس وجود یا عدم وجود دو آنتی ژن A و B بر سطح گلبول های قرمز خون انجام می گیرد. در صورتی که فردی آنتی ژن A را در سلول های قرمز خون خود داشته باشد، دارای گروه خونی نوع A است؛ و اگر دارای آنتی ژن B باشد، گروه خونی او نوع B است. گروه خونی AB به این معنی است که سلول های خونی فرد، هر دو نوع آنتی ژن A و B را دارند و گروه خونی O به این معنی است که هیچ آنتی ژنی در سلول های قرمز خون فرد وجود ندارد.

شیوه نمایش گروه خونی Rh، به صورت مثبت یا منفی است (Rh+ یا Rh-). گروه خونی مثبت به این معنی است که خون فرد دارای پروتئین Rh می باشد و گروه خونی منفی به معنای عدم وجود این پروتئین است. هنگامیکه ABO و Rh با هم شرح داده شوند، هشت گروه خونی مختلف را تشکیل می دهند: A+ ،A- ،B+ ، B- ،AB+ ،AB- ،O+ وO- .

گروه خونی جنین از والدینش به ارث می رسد. جنین یک ژن از مادر و یک ژن از پدر برای ABO و Rh دریافت می کند و این ترکیب، گروه خونی جنین را تعیین می کند. در حالی که چهار گزینه برای ABO وجود دارد، فقط دو گزینه برای Rh وجود دارد و معمولا ژن مثبت، غالب است. به این معنی که اگر از یکی از والدین، یک ژن Rh مثبت و از والد دیگر ژن منفی دریافت شود، بدن پروتئین Rh تولید می کند و فرد Rh+ محسوب می شود. فراوانیRh+  بیشتر می باشد.


ناسازگاری خونی به چه معنی است؟

ناسازگاری A-B-0 و Rh هنگامی اتفاق می افتد که گروه خونی مادر با گروه خونی جنین یا کودک متولد شده خود، مغایرت داشته باشد. این امکان وجود دارد که گلبول های قرمز یک مادر در دوران بارداری به جفت یا جنین منتقل شوند. هنگامی که این اتفاق می افتد، سلول های خونی مادر آنتی بادی هایی ایجاد می کنند که می توانند به سلول های خونی نوزاد حمله کنند و باعث زردی شوند. خطر این امر نزدیک یا هنگام زایمان، در بیشترین حالت ممکن است.


ناسازگاری A-B-O چه زمانی رخ می دهد؟

ناسازگاری A-B-O هنگامی رخ می دهد که:

گروه خونی مادر از نوع O و نوزاد B ، A یا AB باشد؛

گروه خونی مادر از نوع A و نوزاد او B یا AB باشد؛

گروه خونی مادر از نوع B و نوزاد او A یا AB باشد؛


ناسازگاری خونی Rh چه زمانی رخ می دهد؟

ناسازگاری Rh هنگامی رخ می دهد که مادر، دارای گره خونی Rh منفی باشد و کودک، خون Rh مثبت داشته باشد؛ در این هنگام بدن مادر در پی ایجاد پاسخ ایمنی، به جنین یا سلول های خونی او حمله می کند، زیرا بدن مادر پروتئین Rh را تشخیص نمی دهد و با آن به عنوان یک عامل خارجی رفتار می کند؛ مشابه زمانی که مهاجمی مانند باکتری یا ویروس وارد بدن می شود. این پاسخ ایمنی نسبتاً کند است و به ندرت در بارداری های اول مسئله جدی ایجاد می کند زیرا کودک اغلب قبل از اینکه میزان آنتی بادی به سطح بالایی برسد، متولد می شود. با این حال، آنتی بادی ها پس از تشکیل در بدن مادر باقی می مانند. بنابراین، ناسازگاری Rh خون به احتمال زیاد در بارداری های دوم یا پس از آن (اگر کودک Rh مثبت باشد)، باعث ایجاد مشکلات و خطرات قابل توجه بیشتری می گردد.

پروتئین های گروه خونی، آنتی ژن هایی هستند که آنتی بادی های سیستم ایمنی بدن را جذب می کنند. بنابراین با هر بار بارداری، بدن مادر همچنان به تولید آنتی بادی Rh ادامه می دهد. در نتیجه، هر نوزاد Rh مثبت حاصل از بارداری های بعدی، بیشتر در معرض خطرات و مشکلات جدی مانند کم خونی همولیتیک شدید قرار دارد.

آنتی بادی های مادر در دوران بارداری به جنین منتقل می شوند تا در هنگام تولد و رشد، به سیستم ایمنی جنین برای زنده ماندنش کمک کنند. اما در صورت عدم سازگاری گروه خونی، آنتی بادی های بدن مادر همچون آنتی بادی های Rh می توانند از جفت عبور کرده و به گلبول های قرمز نوزاد حمله کنند. این مساله می تواند منجر به کم خونی همولیتیک در نوزاد شود. سلول های خونی جنین نیز ممکن است به داخل گردش خون مادر راه یابند و همین امر باعث حمله به سلول های خونی مذکور شود.

این مسئله چندان رایج نیست زیرا بیشتر جمعیت انسان ها  Rh+هستند. با این حال، در حدود 13 درصد بارداری ها، این خطر وجود دارد که بارداری منجر به ناسازگاری خونی Rh شود. این موارد، بارداری هایی هستند که در آن مادرRh-  است و پدر یا Rh+ است یا وضعیت Rh وی ناشناخته می باشد.

علاوه بر احتمال ناسازگاری خونی در دوران بارداری، اگر مادر Rh منفی باشد و قبل از بارداری در معرض Rh مثبت قرار گرفته باشد، خطر بروز مشکلات ناشی از ناسازگاری Rh خون وجود خواهد داشت. این اتفاق ممکن است در طی موارد زیر اتفاق افتاده باشد:

مشکلات مربوط به بارداری مانند: زایمان زودرس (معمولاً در حین زایمان)، سابقه خونریزی یا ضربه شکمی در دوران بارداری (مثل یک حادثه رانندگی)، حاملگی خارج رحمی و سقط جنین؛

انتقال خون یا پیوند سلول های بنیادی خون و مغز استخوان با گروه خونی مغایر؛

تزریق یا آلوده شدن با سوزن یا جسم دیگری که آغشته به خون Rh مثبت باشد؛

برخی از آزمایش ها نیز می توانند مادر را در معرض خون Rh مثبت قرار دهند. به عنوان مثال آمنیوسنتز یا نمونه برداری از پرزهای کوریونی (CVS).


درمان ناسازگاری Rh خون مادر و جنین:

اگر ناسازگاری Rh خون در دوران بارداری تشخیص داده شود، در هفتمین ماه بارداری (هفته ۲۸) و مجددا طی 72 ساعت پس از زایمان، ایمونوگلوبولین Rh یا آمپول رگام به مادر تزریق می گردد.

اما اگر ناسازگاری خونی تشخیص داده نشود، می تواند زردی شدیدی در نوزاد ایجاد کند که منجر به آسیب مغزی شود. در حالی که این مساله می تواند عواقب جدی داشته باشد اما زردی در نوزادان قابل پیشگیری و درمان است. در صورت مشاهده اولین نشانه تغییر رنگ زرد در پوست یا چشم نوزاد، مراجعه به پزشک ضروری است.

ایمونوگلوبولین Rh (آمپول رگام) حاوی آنتی بادی Rh است که به سلول های خونی Rh مثبت در خون مادر متصل می شود. وقتی این اتفاق می افتد، بدن مادر دیگر به سلول های Rh مثبت جنین به عنوان یک ماده خارجی واکنش نشان نمی دهد. در نتیجه، بدن مادر آنتی بادی Rh نمی سازد. ایمونوگلوبولین Rh (آمپول رگام) باید در زمان صحیح تجویز شود تا به درستی عمل نماید. زیرا وقتی آنتی بادی Rh تشکیل گردد، دارو دیگر کمکی نخواهد کرد. به همین دلیل خانمی که دارای خون Rh منفی است، باید با هر بار بارداری یا هر اتفاق دیگری که باعث مخلوط شدن خون وی با خون Rh مثبت می گردد، آمپول رگام دریافت کند.

آمپول رگام به عضله بازو یا باسن تزریق می شود، البته امکان تزریق این دارو به داخل ورید نیز وجود دارد. عوارض جانبی این دارو ممکن است شامل درد در محل تزریق و تب خفیف باشد.

اگر خطر انتقال خون بین مادر و کودک زیاد باشد (به عنوان مثال، اگر در دوران بارداری سقط جنین، حاملگی خارج رحمی یا خونریزی وجود داشته باشد) نیز ممکن است ایمونوگلوبولین Rh (آمپول رگام) دریافت شود.

ناسازگاری Rh و ABO در نوزاد منجر به زردی می شود که از طریق هیدراتاسیون و فتوتراپی قابل درمان می باشد. بیلی بلانکت و سایر تجهیزات فتوتراپی به بدن نوزاد کمک می کند تا بیلی روبین (که علت زردی است) را دفع کند.


ناسازگاری با گروه خونی ABO:

یک مادر و کودک همچنین ممکن است دارای ناسازگاری گروه خونی ABO باشند که این امر نیز می تواند باعث ایجاد بیماری همولیتیک در نوزاد شود. با این حال، این ناسازگاری خونی معمولاً عواقب جدی تری ندارد. این حالت زمانی رخ می دهد که گروه خونی مادر از نوع O و گروه خونی جنین از نوعA ، B یا AB باشد.

همانند ناسازگاری Rh، سیستم ایمنی بدن مادر آنتی ژن های A یا B را تشخیص نمی دهد و آن ها را به عنوان مواد خارجی می بیند، در نتیجه باعث ایجاد پاسخ ایمنی و حمله به سلول های خونی می شود.


بیماری همولیتیک نوزاد:

بیماری همولیتیک نوزاد یا HDN، با تخریب سلول های قرمز خون جنین یا نوزاد مشخص می شود. ناسازگاری Rh خون می تواند باعث ایجاد HDN بسیار جدی شود، در حالی که این مساله در ناسازگاری ABO معمولاً بسیار کمتر است. 

هنگامی که جنین یا نوزاد توسط پروتئین های Rh تحریک شود، این بیماری می تواند تهدید کننده زندگی کودک باشد، زیرا کم خونی همولیتیک بیماری است که در آن سلول های قرمز خون سریعتر از آنکه بدن بتواند آن ها را جایگزین کند، از بین می روند. گلبول های قرمز، خون اکسیژن دار را به تمام قسمت های بدن منتقل می کنند. در صورت کم بودن تعداد گلبول های قرمز خون، کودک اکسیژن کافی دریافت نمی کند. این مساله می تواند منجر به بروز مشکلات جدی شود. کم خونی همولیتیک شدید حتی ممکن است برای کودک کشنده باشد.

کم خونی همولیتیک می تواند علائم و نشانه های خفیف تا شدید را در نوزاد ایجاد کند، مانند زردی و تجمع مایعات در قسمت های مختلف بدن.

در بیماری زردی، پوست بدن و سفیدی چشم به رنگ زرد تغییر می یابد. وقتی گلبول های قرمز می میرند، هموگلوبین را در خون آزاد می کنند. هموگلوبین به ترکیبی به نام بیلی روبین تجزیه می شود. این ترکیب باعث زرد شدن رنگ پوست و سفیدی چشم می شود. شایع ترین علامت HDN در نوزاد تازه متولد شده، زردی در 24 ساعت اول تولد است.

زردی می تواند شدید باشد، به ویژه هنگامی که در اثر ناسازگاری Rh ایجاد شده باشد و همچنین ممکن است باعث نوع خاصی از آسیب مغزی شود که می تواند منجر به فلج مغزی گردد.

تجمع مایعات در قسمت های مختلف بدن، در نتیجه نارسایی قلبی ایجاد می شود. بدون وجود گلبول های قرمز حامل هموگلوبین، قلب کودک باید بیشتر کار کند تا خون غنی از اکسیژن را در بدن منتقل کند. این استرس می تواند منجر به نارسایی قلبی شود. نارسایی قلبی می تواند باعث تجمع مایعات در بسیاری از قسمت های بدن گردد. وقتی این اتفاق در جنین یا نوزاد تازه متولد شده رخ دهد، بیماری هیدروپس فتالیس نامیده می شود.

کم خونی همولیتیک شدید می تواند برای نوزاد، در هنگام تولد یا اندکی بعد از آن کشنده باشد.


درمان کم خونی همولیتیک

گزینه های مختلفی برای درمان کم خونی همولیتیک در نوزاد وجود دارد. در موارد خفیف، ممکن است نیازی به هیچ درمانی نباشد. در صورت نیاز به درمان، ممکن است دارویی به نام اریتروپویتین و مکمل های آهن به کودک داده شود. این روش های درمانی می توانند بدن را به سمت ساختن گلبول های قرمز خون سوق دهند.

اگر کم خونی همولیتیک شدید باشد، ممکن است نیاز باشد جنین از طریق بند ناف انتقال خون داشته باشد. اگر کم خونی همولیتیک شدید باشد و جنین تقریباً رسیده باشد، پزشک ممکن است به القای زایمان زودتر از موعد اقدام نماید. این مساله اجازه می دهد تا پزشک بتواند فوراً درمان کودک را شروع کند.

یک نوزاد تازه متولد شده که کم خونی شدید دارد، ممکن است نیاز به تزریق خون داشته باشد. این روش شامل برداشتن آرام خون نوزاد و جایگزینی آن با خون تازه یا پلاسما از طرف اهدا کننده است.

نوزادان تازه متولد شده نیز ممکن است با لامپ های مخصوص تحت درمان قرار گیرند تا میزان بیلی روبین موجود در خونشان کاهش یابد.

کاهش سطح بیلی روبین خون، امری بسیار مهم است زیرا مقادیر زیاد این ترکیب می تواند باعث ایجاد آسیب مغزی شود. در نوزادانی که کم خونی همولیتیک دارند، اغلب سطح بالایی از بیلی روبین، دیده می شود. این مساله به این دلیل است که این ترکیب در هنگام تجزیه گلبول های قرمز تشکیل می شود.


زردی چگونه باعث آسیب مغزی و در موارد شدیدتر، فلج مغزی می گردد؟

همانطور که گفته شد، بیلی روبین که محصول تجزیه سلول های قرمز خون است می تواند باعث ایجاد زردی در نوزاد شود. به طور معمول، کبد بیلی روبین را پردازش می کند و آن را به روده ها می فرستد. در نوزاد مبتلا به HDN، کبد ممکن است قادر به ادامه تصفیه نباشد، در نتیجه بیلی روبین تجمع یافته و سبب ایجاد زردی شدید می شود. عواقب این عارضه می تواند جدی بوده و شامل نوعی آسیب مغزی به نام "کرن ایکتروس" باشد.

کرن ایکتروس هنگامی رخ می دهد که سطح بیلی روبین به حدی زیاد است که به مغز منتقل شود. نوزاد مبتلا به زردی شدید ممکن است بی حال شده و به سختی بیدار شود، که هر دوی این علائم، نشانه آسیب احتمالی به مغز است. علائم دیگر این عارضه شامل شلی عضلات یا سفتی عضلات پشت و گردن، گریه شدید، تب و تشنج است. 

کرن ایکتروس یک وضعیت اورژانس پزشکی محسوب می شود و برای درمان آن معمولاً از نور درمانی استفاده می شود. نور آبی به پوست نفوذ کرده و بیلی روبین را تجزیه می کند. بسته به مقدار صدمه وارد شده به مغز در اثر زردی، امکان ایجاد فلج مغزی نیز وجود دارد.


پیشگیری از کم خونی همولیتیک، زردی و آسیب مغزی:

ناسازگاری Rh با آمپول رگام قابل پیشگیری است، به شرطی که دارو در زمان درست تجویز شود. بنابراین، زنی که دارای خون Rh منفی است، باید در طول بارداری و بعد از آن یا بعد از هر رویداد دیگری که باعث می شود خون وی با خون Rh مثبت مخلوط شود، با ایمونوگلوبولین  Rh(آمپول رگام) تحت درمان قرار گیرد.

مراقبت های اولیه قبل از تولد (مراقبت های دوران بارداری) نیز می تواند به جلوگیری از بروز برخی مشکلات مرتبط با ناسازگاری Rh کمک کند. به عنوان مثال، به پزشک این امکان را می دهد که به صورت زودهنگام تشخیص دهد که آیا مادر در معرض ابتلا به این بیماری است یا خیر. اگر فرد در معرض خطر باشد، پزشک می تواند بارداری را زود به زود کنترل کند. او مراقب علائم کم خونی همولیتیک در جنین و کودک خواهد بود و در صورت لزوم درمان را انجام می دهد.

در صورت مشاهده ناسازگاری گروه خونی، می توان اقدامات پیشگیرانه ای برای جلوگیری از HDN انجام داد. به طور مثال می توان پروتئین هایی را به مادر تزریق کرد که مانع از تولید آنتی بادی توسط سیستم ایمنی او شود که به گلبول های قرمز کودک حمله می کند.

در صورتی که تشخیص خیلی دیر انجام گردد و مادر قبلاً آنتی بادی علیه کودکش تولید کرده باشد، برای کمک به ایمن نگه داشتن کودک، باید مرتباً ویزیت انجام شود. اگر کودک در خطر باشد، پزشک می تواند برای اطمینان از داشتن سلول های قرمز خون کافی، انتقال خون انجام دهد، اگرچه امروزه با وجود مراقبت های خوب قبل از تولد، به ندرت نیاز به انجام این کار می باشد.

اگر نوزادی با زردی شدید متولد شود، معمولاً برای درمان او از نور درمانی (فتوتراپی) استفاده می شود. برخی از نوزادان به انتقال خون ویژه ای به نام تعویض خون یا انتقال ایمونوگلوبولین وریدی نیاز دارند.

HDN و سایر عوارض ناسازگاری Rh، از جمله فلج مغزی، کاملا قابل پیشگیری هستندو با مراقبت های پزشکی مناسب و غربال کردن گروه های خونی، هیچ دلیلی وجود ندارد که کودک در معرض زردی شدید و آسیب مغزی قرار گیرد.


bayad bedanid هر آنچه که باید بدانید