×
ناباروری بدون علت

آیا ناباروری بدون علت قابل درمان است؟

این مطلب از نظر علمی به تأیید دکتر فاطمه فرج زاده (متخصص زنان و فلوشیپ ناباروری)، از پزشکان متخصص مرکز مام رسیده است.

عوامل مختلفی ممکن است علت ناباروری باشند، اما ممکن است برای 1 زوج از هر 4 زوج، علت مشخصی برای ناباروری وجود نداشته باشد. در صورتی که زوجین کلیه آزمایش های مربوط به ناباروری را به طور کامل انجام داده باشند اما هنوز دلیل مشخصی برای ناباروری وجود نداشته باشد، ناباروری بدون علت یا ناباروری با علت ناشناخته تشخیص داده می شود.

ناباروری در زنان و مردان معمولا دارای علل مختلفی می باشد. از جمله علل شایع ناباروری می توان به موارد زیر اشاره کرد:

علل مربوط به زنان:

مشکلات تخمک گذاری

سندرم تخمدان پلی کیستیک (PCOS)

مشکلات تیروئید

نارسایی زودرس تخمدان

وجود زخم در دهانه رحم یا لوله های فالوپ

مشکلات مخاط دهانه رحم

فیبروم

آندومتریوز

بیماری التهابی لگن

عقیم سازی

عوارض جانبی داروها و برخی از درمان ها (مانند شیمی درمانی، داروهای نورولپتیک، اسپیرونولاکتون، مواد مخدر و ...)

علل مربوط به مردان:

مشکلات مربوط به مایع منی و اسپرم (اختلال در تعداد، شکل و تحرک اسپرم)

مشکلات مربوط به بیضه (مانند عفونت بیضه ها، سرطان بیضه، جراحی بیضه، وجود مشکلات مادرزادی در بیضه، بیضه های نزول نکرده و آسیب به بیضه ها) 

عمل وازکتومی

اختلال انزال 

هیپوگنادیسم؛

عوارض جانبی داروها و برخی از درمان ها (مانند شیمی درمانی، استروئیدهای آنابولیک، سولفاسالازین، بعضی از داروهای گیاهی، مواد مخدر و ...)

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

در صورت یک سال تلاش برای باردار شدن و عدم وقوع بارداری و وجود موارد زیر، باید هرچه سریعتر به پزشک مراجعه نمایید: 

سن خانم 36 سال یا بالاتر باشد؛ در اواسط دهه 30، کاهش قدرت باروری سرعت می یابد. تست های باروری می توانند زمان بر باشند و از آنجایی که باروری زنان با افزایش سن کاهش می یابد، بنابراین بهتر است هرچه زودتر با پزشک ملاقات کنید؛ 

در صورت وجود دلیل دیگری برای نگرانی در مورد باروری؛ به عنوان مثال اگر فرد درمان سرطان را انجام داده است یا فکر می کند ممکن است دچار عفونت مقاربتی شده باشد (STI)؛

پزشک زنان قادر خواهد بود ارزیابی اولیه را برای بررسی مواردی که ممکن است باعث مشکلات باروری شوند، انجام دهد و سپس به شما توصیه می کند که در آینده چه کاری انجام دهید. هميشه بهتر است كه هر دو شریک جنسی (زن و مرد) به متخصص ناباروری مراجعه كنند، زيرا مشكلات باروری مي تواند بر هر دو زوج تأثير بگذارد. تلاش برای بارداری می تواند یک فرایند عاطفی باشد، بنابراین مهم است که تا جای ممکن از یکدیگر حمایت کنید. استرس، خود به تنهایی یکی از عوامل مؤثر در قدرت باروری است.

سوالاتی که ممکن است پزشک از شما بپرسد:

پس از مراجعه به متخصص، پزشک از شما در مورد تاریخچه پزشکی و روابط جنسی تان سؤال می کند. به طور مثال ممکن است پزشک در مورد حاملگی های قبلی، عوارض بارداری های گذشته، داشتن فرزند از روابط قبلی، مدت زمانی که برای بارداری تلاش می کنید، تعداد و کیفیت رابطه جنسی، روش جلوگیری از بارداری که از آن استفاده می کردید و زمان توقف آن، شرایط پزشکی گذشته مانند عفونت های مقاربتی (STI)، سیکل های قاعدگی، داروهایی که استفاده می کنید، سبک زندگی تان و عوامل مؤثر بر آن مانند مصرف الکل، سیگار و مواد مخدر، وزن شما و وجود استرس و اضطراب در زندگی تان از شما سوال کند. 

در صورت داشتن رابطه جنسی منظم بدون محافظت (هر 2 تا 3 روز) حدود 84٪ از افراد در طی 1 سال اول باردار خواهند شد. از كساني كه در سال اول باردار نمي شوند، حدود نیمی از آن ها در سال دوم باردار خواهند شد. اگر کمتر از 40 سال دارید و مدت زیادی است که برای بارداری تلاش می کنید، ممکن است به شما توصیه شود که کمی بیشتر تلاش کنید.

بهتر است برای گرفتن نتیجه بهتر، به تمام سوالات شفاف و با صداقت پاسخ دهید.

روش های تشخیص ناباروری:

پس از پرسیدن سؤالات ضروری، پزشک معالج ممکن است معاینه فیزیکی انجام دهد یا شما را برای انجام آزمایشات تخصصی ارجاع دهد. در ادامه به بررسی روش های مختلف تشخیص ناباروری در زنان و مردان می پردازیم:

انجام معاینه فیزیکی؛

اگر زن هستید، پزشک زنان ممکن است شما را وزن کند تا ببینید آیا شاخص توده بدنی (BMI) سالم دارید یا خیر. همچنین پزشک ناحیه لگن را بررسی می کند تا وجود عفونت، توده ها یا درد را بررسی کند که همگی می توانند نشانه ای از فیبروم، تومورهای تخمدان، آندومتریوز یا بیماری التهابی لگن (PID) و در نهایت، علت ناباوری باشند. 

اگر مرد هستید، پزشک متخصص اورولوژی ممکن است بیضه ها برای جستجوی هرگونه توده یا ناهنجاری در شکل و ساختار آلت تناسلی مردانه بررسی می کند. پس از معاینه جسمی، ممکن است برای انجام تست های بیشتر، به تیم متخصصین ناباروری در کلینیک های باروری و درمان ‌ناباروری ارجاع شوید.

تست های تخصصی تشخیص ناباروری در زنان: 

1) آزمایش خون: آزمایش خون برای بررسی سطح هورمون پروژسترون در صورت وجود سیکل های قاعدگی منظم و بررسی سطح هورمون های گنادوتروپین در صورت داشتن دوره های قاعدگی نامنظم، انجام می گیرد. تمام این بررسی ها برای اطمینان از تخمک گذاری می باشد. 

2) تست کلامیدیا: کلامیدیا نوعی عفونت مقاربتی است که می تواند روی باروری تأثیر بگذارد. برای انجام این آزمایش، از یک سواپ (وسیله ای شبیه به گوش پاک کن) جهت جمع آوری تعدادی از سلول های دهانه رحم استفاده می شود. آزمایش ادرار نیز ممکن است به عنوان یک گزینه جایگزین استفاده گردد. در صورت ابتلا به کلامیدیا، آنتی بیوتیک برایتان تجویز می شود.

3) سونوگرافی: از سونوگرافی می توان برای بررسی تخمدان ها، رحم و لوله های رحمی (مانند وجود انسداد در لوله های فالوپ) و نیز بررسی بیماری های خاصی مانند اندومتریوز و فیبروم ها که می توانند بر رحم و میزان باروری تأثیر بگذارند، استفاده کرد. اگر سونوگرافی احتمال وجود انسداد را مطرح کند، پزشک شما را برای انجام بررسی های بیشتر، مانند لاپاراسکوپی، به یک متخصص ارجاع می دهد.

4) سونوهیستروگرافی: نوع خاصی از سونوگرافی است که گاهی برای بررسی لوله های فالوپ استفاده می شود. در این سونوگرافی مقداری از یک محلول خاص به رحم و لوله های رحمی تزریق می شود و در این حین، پزشک از مبدل سونوگرافی برای بررسی حرکت مایع در هنگام عبور از لوله های فالوپ استفاده می کند تا وجود هرگونه انسداد یا ناهنجاری را مشاهده کند.

5) هیستروسالپنگوگرام: در هیستروسالپنگوگرام یا عکس رنگی رحم، پس از تزریق یک ماده رنگی خاص، با کمک اشعه ایکس از رحم و لوله های رحم عکس گرفته می شود. عکس رنگی رحم برای یافتن انسداد در لوله های فالوپ (که ممکن است باعث متوقف شدن سفر تخم در امتداد لوله ها و رحم گردد) استفاده می گردد.

6) لاپاراسکوپی: لاپاراسکوپی شامل ایجاد یک برش کوچک در پایین شکم و وارد کردن یک لوله نازک با یک دوربین در انتهای آن (لاپاروسکوپ) برای معاینه رحم، لوله های فالوپ و تخمدان ها می باشد.

تست های تخصصی تشخیص ناباروری در مردان: 

1) آنالیز مایع منی: از این آزمایش برای بررسی پارامتر های مختلف مربوط به اسپرم مانند تعداد اسپرم، شکل اسپرم و یا حرکت اسپرم می باشد.

2) تست کلامیدیا: این آزمایش برای بررسی وجود عفونت کلامیدیا و بر روی نمونه ادرار مرد انجام می گیرد. وجود عفونت کلامیدیا می تواند روی باروری تأثیر بگذارد. پزشک معالج در صورت ابتلا به کلامیدیا، آنتی بیوتیک تجویز می کند.

در صورتی که طی ارزیابی های فوق علت ناباروری یافت نشد، ناباروری بدون علت شناخته شده توسط متخصصین مطرح می گردد.

ناباروری بدون علت: 

30٪ از زوج های نابارور در سراسر جهان به ناباروری بدون علت یا ایدیوپاتیک مبتلا می شوند. ناباروری با علت ناشناخته به فقدان دلیل بارز برای ناباروری زوجین و عدم توانایی زنان در باردار شدن بعد از حداقل 12 چرخه قاعدگی و رابطه جنسی محافظت نشده یا بعد از شش چرخه قاعدگی در زنان بالای 35 سال که ارزیابی های استاندارد برای آنها عادی است، اطلاق می شود. مطابق دستورالعمل انجمن باروری انسان و رویان شناسی اروپا (ESHRE)، آزمایش های لازم برای ناباروری بدون علت عبارتند از:

تجزیه و تحلیل مایع منی، ارزیابی فرآیند تخمک گذاری و فاز لوتئال و ارزیابی میزان باز بودن لوله های رحمی توسط روش های هیستروسالپنگوگرافی یا لاپاراسکوپی.

در مورد ارزش تست هایی مانند بیوپسی آندومتر، آزمایش ذخیره تخمدان (AMH)، تست پس از نزدیکی و سطح هورمون پرولاکتین سرم، نظرات جنجالی وجود دارد. ناتوانی ما در یافتن علت ناباروری زوجین به معنای عدم وجود اختلال نیست. باید تحقیقات گسترده ای در مورد سایر علل احتمالی ناباروری مانند اختلال عملکرد تخمدان و بیضه، کیفیت اسپرم و تخمک، نقص حمل و نقل در لوله های فالوپ، پذیرش آندومتر، عدم لانه گزینی و اندومتریوز انجام شود.

درمان ناباروری بدون علت:

مدیریت زوج های نابارور با علت ایدیوپاتیک (علت نامشخص)، نیاز به درمان فردی دارد. چندین متغیر اصلی از جمله سن، مدت ناباروری، مدت زمان اقدام به درمان، هزینه ها و خطرات باید در انتخاب برنامه درمان ناباروری مناسب در نظر گرفته شوند.

مدیریت انتظار:

میزان بارداری خود به خود در زوجین مبتلا به ناباروری بدون علت بیشتر از زوجینی است که دلایل مشخصی از ناباروری دارند. چندین مطالعه گزارش کرده اند که میزان بارداری خود به خود در زوج هایی با ناباروری بدون علت، طی سال اول 13-15 درصد بوده که این میزان در دو سال آینده به 35 درصد افزایش یافته است. علاوه بر این، این میزان می تواند در زوج های جوان تر در طی سه سال رابطه جنسی محافظت نشده و بدون انجام هیچ گونه درمان کمکی، به 80٪ برسد. میزان بارداری خودبخودی در موارد ناباروری بیش از 3 سال و در زنان بالای 30 سال به شدت کاهش می یابد. بنابراین، هنگامی که احتمال بارداری خود به خود برای یک زوج بسیار زیاد است، دیگر نیازی به درمان ناباروری نیست و بهترین برنامه برای آن ها مدیریت انتظار است. با این حال، مشکل اصلی برای درمان در این زوج ها عدم توافق پزشکان در زمینه مدیریت ناباروری بدون علت است. چند عامل دیگر از جمله عدم وجود شواهد قوی در مورد نتیجه مدیریت انتظار و بی تاب بودن زوج ها منجر به تنوع عمل بالینی در مورد ناباروری با علت ناشناخته می شود.

عدم اجرای روش استاندارد برای درمان ناباروری با علت ناشناخته، در بیشتر موارد منجر به درمان های مازاد می شود. برای بسیاری از زوجین، روش های کمک باروری یا ART (مانند ای وی اف)، احتمال بارداری را افزایش نمی دهند. برای زوجین بهتر خواهد بود که درمان خط اول، ساده، کم هزینه و غیر تهاجمی باشد.

دستورالعمل مؤسسه ملی سلامت و مراقبتهای ویژه (NICE) گزینه های درمانی برای مدیریت ناباروری بدون علت ارائه داده است. سن زنان و مدت ناباروری عوامل مهمی در ارائه درمان مناسب به زوجین است. مدیریت انتظار برای 2 سال بهترین انتخاب برای زوجینی است که سن خانم کمتر از 30 سال می باشد. در زمان مدیریت انتظار نیاز است خانم ها از زمان تخمک گذاری خود آگاه باشند زیرا بهترین زمان برای رابطه جنسی محافظت نشده است. مهمترین مزیت مدیریت انتظار، پرهیز از حاملگی های متعدد است که با عوارض بارداری و زایمان، ناتوانی بعد از تولد و بار قابل توجهی بر روی سیستم مراقبت های بهداشتی همراه است.

روش های کمک باروری:

اگر مدت طولانی مدیریت انتظار نتواند منجر به بارداری شود، القای تخمک گذاری توسط داروهای کلومیفن و لتروزول برای این زوج ها مؤثر نیست. همچنین چرخه لقاح بدون تحریک تخمدان (COH) فواید کمی برای آن ها خواهد داشت. بهترین درمان برای زوجین با ناباروی بدون علت، استفاده از روش های کمک باروری (مانند ای وی اف) است. این روش ها زمان بارداری را کوتاه می کنند و خطر بارداری های متعدد را کاهش می دهند.

انواع روش های کمک باروری عبارتند از:

1) تلقیح داخل رحمی (IUI): این روش شامل قرار دادن اسپرم ها در رحم از طریق یک لوله پلاستیکی نازک است که از دهانه رحم عبور می کند. اسپرم ابتدا در یک ظرف جمع آوری و شسته می شوند و سپس بهترین و با کیفیت ترین نمونه های اسپرم (سریعترین اسپرم ها) انتخاب می شوند.  

2) لقاح آزمایشگاهی (IVF یا ICSI): در روش لقاح آزمایشگاهی (IVF یا ICSI)، تخمک در خارج از بدن بارور می شود. جهت تحریک تخمدان ها برای تولید تخمک بیشتر از حد معمول، از داروهای باروری استفاده می شود. تخمک ها از تخمدان ها خارج شده و در آزمایشگاه با اسپرم بارور می شوند. سپس تخم بارور شده (جنین) برای رشد و نمو به داخل رحم بازگردانده می شود.

3) تخمک و اسپرم اهدایی: در صورت مناسب نبودن روش های کمک باروری ذکر شده، ممکن است استفاده از تخمک یا اسپرم اهدایی در درمان ناباروری مؤثر باشد. بارداری با تخمک اهدایی معمولاً با استفاده از روش های کمک باروری (IVF و ICSI) انجام می شود. 

لازم به ذکر است که از طریق انجام تحقیقات بیشتر در مورد بیولوژی تولید مثل و افزایش دانش ما در مورد سلول های جنسی، لقاح، رشد جنین و لانه گزینی، قطعا گزینه های درمانی مؤثرتری در آینده برای زوج های نابارور به ویژه آن هایی که ناباروری با علت ناشناخته دارند، ارائه خواهد شد


ناباروری