×
تست‌های مختص مردان

بررسی دستگاه تناسلی برای تشخیص ناباروری مردان

همانطور که می دانید در حدود 30 درصد موارد ناباروری، مربوط به مردان می باشد. ناباروری مردان دارای علل مختلفی می باشد. برای تشخیص ناباروری مردان نیز، روش های متعددی وجود دارد. این روش ها به پزشک برای تشخیص علت ناباروری و نهایتا، انتخاب روش درمانی مناسب کمک می کنند.

پزشک ابتدا از طریق بررسی سابقه پزشکی فرد، انجام معاینات فیزیکی و بررسی وضعیت عمومی بدن اقدام به تشخیص ناباروری در مردان می کند. سپس در صورتی که علت ناباروری مشخص نشد، از تست های دیگر برای بررسی علت ناباروری استفاده می کند.

در مرحله ابتدایی تشخیص ناباروری یعنی انجام معاینات فیزیکی، درصورتی‌که احتمال اختلال در دستگاه تناسلی مرد وجود داشته باشد، پزشک تست‌‌‌های تکمیلی زیر را برای شناسایی اختلال و علت ناباروری توصیه می‌کند:

تست ‌های تصویربرداری:

  • سونوگرافی بیضه:

انجام سونوگرافی بیضه یکی از روش های تشخیص ناباروری مردان است. در سونوگرافی بیضه (scrotal ultrasound) با استفاده از امواج فراصوت، عکس‌‌‌هایی تهیه می‌شود که به شناسایی انسداد مجرای انزال، انزال پس‌رونده (ورود مایع منی به داخل مثانه به جای خروج آن از اندام تناسلی) و مشکلات دیگر در بیضه‌ها و ساختار‌‌های پشتیبان آن کمک می‌کند. 

  • سونوگرافی از طریق مقعد:

از سونوگرافی مقعدی (Transrectal ultrasound) بیشتر برای مشاهده‌ی پروستات مرد و بافت‌های احاطه‌کننده‌ی آن استفاده می گردد. پزشک سوزن نازکی را وارد مقعد می‌کند تا وضعیت پروستات را بررسی کند و وجود هرگونه انسداد در لوله‌های حمل‌کننده‌ی مایع منی (مجرای انزال و کیسه‌های منی) را شناسایی کند.

  • سیستوسکوپی:

سیستوسکوپی (Cystoscopy) روش مورد استفاده برای بررسی مثانه، پروستات و مجاری ادرار است. در این روش پزشک از لوله‌ای توخالی که مجهز به لنز است استفاده می‌کند. در صورتی که در اثر انسداد مجاری، مایع منی و اسپرم خارج نگردد، از این روش برای برطرف کردن انسداد استفاده می شود تا انتقال اسپرم به درستی صورت گیرد. 

  • وازوگرافی:

وازوگرافی (vasography)​ یک تست تهاجمی برای بررسی وجود انسداد است. در این روش برشی در کیسه‌های بیضه ایجاد شده و یک رنگ مخصوص به داخل رگ وابران و بیضه‌ها تزریق می‌شود و با استفاده از اشعه‌ی ایکس هرگونه انسداد یا تراوش اسپرم در رگ وابران مشخص می‌گردد.

بیوپسی بیضه (نمونه برداری از بیضه):

در روش بیوپسی بیضه یا نمونه برداری بیضه، نمونه ‌های بسیار کوچکی از بافت بیضه به وسیله یک سوزن جدا شده و در آزمایشگاه مورد بررسی قرار می گیرد. نتایج بیوپسی بیضه نشان می‌دهد که آیا تولید اسپرم طبیعی است یا خیر. در صورتی که نتیجه‌ی بیوپسی بیضه طبیعی باشد، احتمالاً مشکل ناباروری فرد، انسداد مسیر انتقال اسپرم و یا مشکلات دیگر است.

در صورتی که تشخیص ناباروری با روش های ذکر شده در بالا انجام نگرفت، پزشک از روش های دیگری مانند انجام آزمایش اسپرموگرام، آزمایش خون برای بررسی سطح هورمون ها، آزمایش ادرار و تست های ژنتیکی برای بررسی دقیق تر علت ناباروری استفاده می کند.

آنالیز اسپرم (مایع منی)

برای بارور بودن یک مرد، بیضه‌ها باید به تعداد کافی اسپرم سالم تولید کنند، اسپرم باید به درون واژن زن نفوذ کند و مسیر لازم برای رسیدن به تخمک را طی کرده و آن را بارور سازد. همان طور که گفتیم، در علم آندرولوژی معمولاً تشخیص مشکلات ناباروری مردان با معاینه‌ی عمومی بدن و بررسی سابقه‌ی پزشکی آن­‌ها آغاز می‌­شود. ابتدا اندام­‌‌های تناسلی مرد معاینه می‌­شوند و سؤالاتی درباره‌ی وجود هرگونه ناهنجاری وراثتی، مشکلات سلامتی حاد، بیماری، زخم و جراحی که باروری را تحت تأثیر قرار ‌‌‌‌دهد از بیمار پرسیده می شود. متخصص آندرولوژی همچنین سؤالاتی درباره‌ی وجود یا عدم وجود ناتوانی جنسی، عادات جنسی فرد و تکوین جنسی او طی بلوغ می­‌پرسد. در مرحله‌ی بعد پزشک برای تشخیص دقیق علت ناباروری درخواست تست­‌‌های بیشتری می‌کند. این تست­‌‌های اختصاصی عبارتند از:

آنالیز مایع منی و تفسیر اسپرموگرام:

ناباروری مردان، تقریباً همیشه از طریق نتایج غیرطبیعی آنالیز مایع منی و آزمایش اسپرموگرام مشخص می­‌شود. اما باید دقت کرد که حتی در صورت طبیعی بودن کیفیت مایع منی ممکن است سایر عوامل مردانه (مانند اختلال در عملکرد جنسی و ناتوانی جنسی) در این زمینه دخالت داشته باشند. ارزیابی اولیه شامل آنالیز صحیح حداقل دو نمونه‌ی مایع منی باشد. اگر نمونه غیرطبیعی باشد، باید حداقل با فاصله‌ی چهار هفته نمونه‌ی دیگری از مایع منی آنالیز شود.

طی انجام ارزيابي های اولیه ناباروری مردان، نمونه‌ اسپرم می بایست پس از دو تا هفت روز عدم مقاربت گرفته شده باشد. زمان كوتاه‌تر از اين ممكن است تأثير منفی بر حجم نمونه و غلظت اسپرم داشته باشد، با اینکه ممكن است باعث افزايش حركت اسپرم شود. نداشتن رابطه‌ی جنسی به مدت طولانی نیز حركت اسپرم را كاهش می‌دهد. به طور کلی مایع منی توسط خودارضایی یا قطع کردن نزدیکی و ریختن مایع به داخل ظرف استریل به دست می‌آید. اگر خودارضایی از نظر فرهنگی پسندیده نباشد، متخصص آندرولوژی نوعی کاندوم ویژه را در اختیار فرد قرار ‌‌‌‌می‌دهد تا طی نزدیکی نمونه را در آن جمع‌آوری کند. این کاندوم از جنس سیلیکون می‌باشد که اثرات سمی بر اسپرم ندارد.

آزمایشگاه طی آزمایش اسپرموگرام، نمونه‌ی فرد را برای سلامت اسپرم و مایع منی آنالیز می‌کند، تعداد اسپرم های موجود را اندازه می‌­گیرد و وجود هرگونه ناهنجاری در مورفولوژی (شکل) و حرکت اسپرم را شناسایی می‌کند. در اکثر مواقع چندین تست اسپرموگرام یا آنالیز مایع منی طی یک بازه‌ی زمانی انجام می‌­شود تا دقیق‌ترین نتیجه به دست آید. اگر نتیجه آنالیز اسپرم طبیعی باشد، پزشک در مرحله‌ی بعدیِ تشخیصِ علت ناباروری، قبل از درخواست هرگونه تست بیشتر برای مرد، معاینه‌ی کامل همسر وی را توصیه می‌کند. مواردی که درآزمایش اسپرموگرام مورد بررسی قرار می­‌گیرند عبارتند از:

·       مدت زمان مایع شدن:

مایع منی، هنگام انزال لخته شده و به صورت یک ژل غلیظ است و پس از انزال و در دمای 37 درجه‌ی سانتی‌گراد، در عرض 5 تا 45 دقیقه به حالت شفاف و مایع در خواهد آمد. مدت زمان مایع شدن یعنی زمانی که لازم است تا نمونه اسپرم از حالت غلیظ و لخته ای به حالت مایع تبدیل گردد. لخته شدن و ژله ای بودن مایع منی توسط فعالیت سمینال وزیکول ها ایجاد می گردد و مایع شدن نمونه منی در نتیجه ترشحات آنزيمی پروستات است.

رقیق بودن و لخته ای نبودن مایع منی ممکن است نشانه عدم وجود مجرای انزالي يا سمينال وزيكول‌ها باشد و همچنین در صورتی که نمونه منی به صورت کامل و در زمان 30 دقیقه به حالت مایع تبدیل نگردد، ممكن است بيانگر نقص آنزيم‌های پروستاتی باشد.

·       حجم مایع منی:

بعد از مایع شدن کامل مایع منی، تمام نمونه به وسیله‌ی پیپت و یا سرنگ به لوله‌ی آزمایش منتقل می­‌شود و در این زمان حجم مایع منی اندازه‌گیری میگردد. حجم طبیعی مایع منی باید بین 5/1 تا 5 میلی‌لیتر باشد.

·       ویسکوزیته مایع منی:

بعد از مایع شدن کامل می‌­توان به راحتی با مکش سرنگ میزان ویسکوزیته را مشخص نمود. ویسکوزیته مربوط به ميزان كشش نمونه‌ی مايع‌شده هنگام افتادن قطرات از نوك پيپت است. اگر اين قطرات شكل بگيرند و آزادانه پايين بريزند ويسكوزيته‌ نمونه، طبیعی است و اگر قطرات شكل نگيرند یا نمونه‌ی مایع منی ‌نتواند به راحتي درون پيپت کشیده شود، ويسكوزيته بالا است. نمونه‌ای که ويسكوزيته‌ی شديداً بالایی دارد ممکن است مانع از توزیع يكسان اسپرم گردد.

·       pH نمونه اسپرم:

pH، میزان اسیدیته یا قلیایی بودن مایع منی را اندازه می­‌گیرد. pH طبیعی بعد از مایع شدن کامل بین2/7 تا 8 است. با گذشت زمان و یا در صورت وجود التهاب در اندام­‌‌های تولیدمثلی، pH مایع منی افزایش یافته و قلیایی می­‌شود و بر عکس، در مواردی که بیماری­‌‌های مزمن غده‌ی پروستات، کیسه‌ منی و اپیدیدیم وجود داشته باشد، pH نمونه اسپرم به طرف اسیدی شدن تغییر می‌کند. غیر طبیعی بودن میزان pH مایع منی، باعث کشته شدن اسپرم ها شده و یا روی حرکت و نفوذ اسپرم به تخمک تأثیر می گذارد.

·       تعداد اسپرم:

میزان طبیعی اسپرم­‌ها، حداقل 15 میلیون در هر میلی‌لیتر مایع منی است و این میزان برای باروری کافی است. اگر در هر میلی‌لیتر از نمونه بیش از 250 میلیون اسپرم وجود داشته باشد، نمونه را پلی‌اسپرم می نامند یعنی تعداد اسپرم بیش از حد معمول است. میزان بسیار کم اسپرم، ممکن است باعث ناباروری مردان گردد.

·       تعداد کل اسپرم در نمونه:

تعداد کل اسپرم نمونه از حاصل‌ضرب تعداد اسپرم‌ها در هر میلی‌لیتر مایع منی در حجم کل مایع ‌منی به‌دست می‌آید که حد طبیعی آن 39 میلیون به بالا می‌باشد.

·       ارزیابی تحرک اسپرم:

عامل اصلی در تعیین کیفیت مایع منی، تحرک اسپرم ها است. چون اسپرم­‌‌ های غیرمتحرک قادر به عبور از مجاری تناسلی زن نبوده و نمی‌­توانند تخمک را بارور سازند. برای این ارزیابی، حداقل 50 درصد اسپرم ها باید دارای حرکت پیش‎رونده باشند، در غیر این صورت ممکن است باعث ناباروری در مردان گردد. درجات مختلف حرکت اسپرم به صورت زیر می باشند:

Class A: اسپرم­‌‌هایی که با سرعت، یک میدان میکروسکوپی را به‌طور مستقیم طی می­‌کنند (حرکت پیش‌رونده).

Class B: اسپرم­‌‌هایی که در میدان میکروسکوپی، حرکت رو به جلو دارند ولی یک میدان را به طور مستقیم طی نمی‌­کنند (حرکت پیش‌رونده).

Class C: اسپرم­‌‌هایی که حرکت رو به جلو ندارند و حرکت لرزشی، دورانی یا رفت ‌و برگشتی دارند (حرکت غیرپیش‌رونده).

Class D: اسپرم­‌‌هایی که هیچ‌گونه حرکتی ندارند.

نمونه‌ی اسپرموگرام طبیعی باید دارای حداقل 40 درصد اسپرم­‌‌های متحرک و 32 درصد اسپرم های دارای حرکت پیش‌رونده باشد.

·       مورفولوژی یا شکل اسپرم:

بعد از موارد میزان تحرک و تعداد اسپرم­‌، مورفولوژی اسپرم نیز عامل بسیار مهمی‌‌ در باروری مردان است. ارزیابی مورفولوژی به صورت کمی و کیفی بوده و شامل تشخیص اسپرم ­‌‌های طبیعی از اسپرم ­‌‌های غیرطبیعی است. اسپرم های غیر طبیعی ممکن است دارای دو سر یا دو دم باشند، دم کوتاه، سر کوچک، سر گرد و یا سر سوزنی داشته باشند. به طور طبیعی، حداقل 30 درصد اسپرم ها باید دارای موفولوژی طبیعی باشند.

·       بررسی وجود گلبول­‌‌های سفید در مایع منی:

وجود بیش از يك ميليون گلبول سفيد خون در هر یک میلی‌لیتر از مایع مني ممکن است بيانگر وجود عفونت در مجرای ادراری يا غدد جانبی باشد كه بخش بزرگي از پلاسمای مني را تشكيل مي‌دهد. چنین عفونت‌هايي مي‌تواند منجر به ناباروری مردان گردد. برای تشخیص این موضوع، نمونه اسپرم بايد كشت داده شود تا ارگانيسم ‌های مورد نظر تشخیص داده شوند و درمان مناسب انجام گیرد.

·       چسبیدن اسپرم ‌ها به یکدیگر (آگلوتیناسیون):

چسبیدن اسپرم‌­ها به یکدیگر ممکن است به ‌صورت سر به سر، سر به دم و دم به دم باشد و علت آن ترشح آنتی‌بادی ضد اسپرم می‌باشد. چسبندگی، مانع حرکت اسپرم به داخل مخاط دهانه‌ی رحم می‌شود.

·       تست فروکتوز:

این تست برای بررسی اضافه شدن مناسب فروکتوز توسط کیسه‌‌‌های منی به مایع منی به کار می‌­رود. معمولاً در مواقعی که اسپرمی‌‌ در نمونه مشاهده نشود سطح فروکتوز مایع منی را بررسی می­‌کنند.

تست‌‌‌های تخصصی عملکرد اسپرم:

متخصصین آندرولوژی توسط تعدادی از تست­‌ها توانایی زنده ماندن اسپرم بعد از انزال، توانایی نفوذ به درون تخمک و مشکلات اتصال اسپرم به تخمک را بررسی می­‌کنند. در صورتی که فرد دارای تعداد کمی اسپرم‌‌‌ باشد، در این شراط داشتن اسپرم‌‌‌ های سالم عامل مهمی برای باروری وی به شمار می‌­رود.

·       تست آنتی‌بادی ضد اسپرم: 

اگر بدن فرد ضد اسپرم ‌‌‌های تولید شده آنتی‌بادی بسازد و آن‌ها را به‌عنوان عامل بیگانه تلقی کند، منجر به ناباروری می‌گردد. این تست حضور آنتی‌بادی‌های تولید شده ضد اسپرم را تشخیص ‌‌‌‌می‌دهد.

·       تست نفوذ اسپرم:

برای تأیید توانایی نفوذ اسپرم به تخمک و بارور کردن آن، تست نفوذ اسپرم (SPA) انجام می گیرد. در این تست معمولاً از تخمک­‌‌ های موش (هَمستِر) استفاده می‌­شود تا قابلیت نفوذ اسپرم به تخمک بررسی شود. پس از جدا كردن تخمك از همستر و برداشتن پوشش آن (زونا)،‌ تخمک‌ها را به همراه اسپرم در انكوباتور به مدت 24 ساعت نگهداری مي‌کنند. پس از 24 ساعت تخمک‌ها را از نظر تعداد اسپرم‌هايي كه به داخل آن‌ها نفوذ كرده‌اند مورد ارزيابی قرار مي‌دهند. این تست به ندرت استفاده می‌شود.

·       تست ناحیه‌ی هِمی‌زونا:

در تست ناحیه‌ی هِمی‌زونا (Hemizona assay)، تخمک­‌‌های غیرقابل استفاده‌ی انسان به دو نیم تقسیم می‌شوند. هدف این روش بررسی توانایی اسپرم در نفوذ به خارجی‌ترین لایه‌ی محافظ تخمک است.

·       واکنش آکروزوم:

در تست واکنش آکروزوم مشخص می­‌شود که آیا سر اسپرم‌ها توانایی انجام تغییرات شیمیایی لازم برای حل کردن پوسته‌ی خارجی سخت تخمک را دارند یا خیر.

·       تورم هیپواسموتیک:

در تست سنجش تورم هیپواسموتیک از یک قند خاص به همراه محلول نمکی استفاده می­‌کنند تا دم اسپرم و توانایی نفوذ آن به داخل تخمک را ارزیابی کنند. دم‌‌‌ اسپرم‌‌‌های سالم برخلاف اسپرم‌‌‌های غیرطبیعی یا مرده که متورم نمی‌شوند، تمایل به متورم شدن در محلول نمکی را دارند.

·       آنالیز هورمونی:

هورمون‌‌‌هایی که توسط غدد هیپوفیز، هیپوتالاموس و بیضه‌ها تولید می‌شوند نقش مهمی‌‌ در تکوین جنسی و تولید اسپرم ایفا می‌‌کنند. اختلال در ترشح باقی هورمون‌ها  و یا ناهنجاری در اندام ‌ها نیز منجر به ناباروری مردان می‌شود. معمولاً آزمایش خون برای تعیین سطح هورمون های تستوسترون، LH، FSH، تیروئید، پرولاکتین و دیگر هورمون‌‌‌های رایج مردانه انجام می‌شود.  

·       آنالیز ادرار:

حضور گلبول‌‌‌های سفید خون در ادرار نشانه‌ی عفونت ادراری است. وجود اسپرم در ادرار فرد نیز نشانه‌ی پس‌روی اسپرم‌ها به سمت مثانه به جای خروج از آلت تناسلی مرد (انزال پس‌رونده) می‌باشد که می‌تواند یکی از علل ناباروری مردان باشد.

در صورتی که علت ناباروری با انجام تست های ذکر شده در بالا نیز مشخص نگردید، متخصص آندرولوژی درخواست انجام تست های ژنتیکی برای بررسی وجود اختلالات کروموزومی را می دهد.

انواع آزمایش ژنتیک مورد استفاده برای تشخیص ناباروری مردان

یکی دیگر از تست های مورد استفاده در آندرولوژی، آزمایش ژنتیک می باشد. پایین بودن غلظت اسپرم، گاهی دلایل ژنتیکی دارد. انجام آزمایش خون به همراه تکنیک‌‌‌های مولکولی می‌تواند تغییرات کروموزوم  Y(نشانه‌‌‌های ناهنجاری ژنتیکی) را نشان دهد. آزمایش ژنتیک ممکن است برای تشخیص سندرم‌‌‌های وراثتی یا مادرزادی مختلف نیز انجام شود. رایج ترین انواع آزمایش ژنتیک عبارتند از:


آزمایش های ژنتیک

·       تهیه‌ی کاریوتایپ و آنالیز کروموزوم ‌ها:

کاریوتایپ تصویری از کروموزوم های یک فرد در کنار یکدیگر و سپس مقایسه آن ها با نمونه سالم می باشد.

با تهیه‌ی کاریوتایپ، تعداد و مجموعه‌ی کروموزومی را بررسی می‌کنند. تست کاریوتایپ توانایی تشخیص کمبود یا ازدیاد تعداد کروموزوم‌ ها و دیگر ناهنجاری‌‌‌ های کروموزومی را دارد.

·       تست تشخیص حذف های جزئی در کروموزوم Y:

بررسی حذف‌های جزئی در کروموزوم Y مشخص می‌کند که آیا اطلاعات ژنتیکی از ناحیه‌ای از کروموزوم Y که لازمه‌ی تولید طبیعی اسپرم است حذف شده است یا خیر. سندرم حذف جزئی یا فاکتور آزواسپرمی (AZF)، کروموزوم Y را در معرض جهش قرار ‌‌‌‌می‌دهد. این اتفاق، مانع تولید اسپرم می‌شود. در نتیجه‌ آزواسپرمی یا الیگواسپرمی رخ داده که منجر به ناباروری مردان می‌گردد. بیماران مبتلا به سندرم کلاینفلتر (دارای 47 کروموزوم،XXY) نیز دارای حذفAZF  می‌باشند که رایج‌ترین تشخیص برای ناباروری مردان است.

·       تست تشخیص جهش در ژن سیستیک ‌فیبروزیس:

بیماری سیستیک ‌فیبروزیس یک بیماری وراثتی است که ریه ‌ها را تحت تأثیر قرار ‌‌‌‌می‌دهد. تحقیقات اخیر انواع گوناگونی از این بیماری را معرفی کرده‌اند که در این بین بعضی از انواع جهش‌های مرتبط با این ژن، در باروری مردان اختلال ایجاد می‌کنند و باعث ناباروری مردان می گردند. این نوع تست به دنبال جهش‌‌‌هایی در ژن سیستیک ‌فیبروزیس می‌‌گردد که منجر به ناباروری در مردان می‌شوند.

·       تست تشخیص جهش در ژن​ MTHFR:

قبل از بارداری با انجام آزمایش ژنتیک می‌توان سطح هوموسیستئین خون و وجود جهش در ژن MTHFR را تشخیص داد.

·       تست بررسی کروماتین اسپرم:

نتایج تحقیقات نشان داده است که شکست و قطعه ‌قطعه شدن DNA در اسپرم، نشانه‌ و یک پیش‌آگهی برای ناباروی می‌باشد. نتایج جدیدترین مطالعات نشان ‌‌‌‌می‌دهد که ۳۰ درصد افرادی که دارای  ژنوم قطعه‌ قطعه ‌شده هستند نابارور می‌باشند. تست بررسی پراکندگی کروماتین اسپرم، یکی از روش های اندازه گیری میزان آسیب به DNA اسپرم می باشد.

نتایج تست‌‌‌های ژنتیک به متخصص باروری و آندرولوژی کمک می‌کند تا احتمال حضور اسپرم در بیضه‌ها را حدس بزند. مشاورین ژنتیک نیز به زوج‌ها درباره‌ی نحوه‌ی انتقال بیماری‌‌‌های ژنتیکی به فرزندان مشاوره می‌دهند.

ناباروری