افتادگی رحم و خطرات آن

در حالت طبیعی، اندام‌های داخلی بدن به کمک بافت همبند و عضلات به‌طور محکم در جای خود نگه داشته می‌شوند. با این حال، بافت همبند کف لگن در زنان ممکن است به دلایل مختلف ضعیف شود و رحم آن‌قدر در لگن پایین بیاید که از دهانه واژن بیرون بزند. پزشکان به این وضعیت افتادگی واژن یا افتادگی رحم می‌گویند.

افتادگی رحم معمولاً تهدیدکننده زندگی نیست، اما می‌تواند تأثیر قابل‌توجهی بر کیفیت زندگی فرد داشته باشد. خبر خوب این است که این مشکل قابل درمان است و لازم نیست فرد با ناراحتی و علائم آن کنار بیاید. تا انتهای این مقاله همراه ما باشید که اطلاعات کاملی پیرامون افتادگی رحم و راه‌های درمان آن بدانید.  

افتادگی رحم چیست

افتادگی رحم یکی از انواع افتادگی اندام‌های لگن است که در اثر ضعیف شدن عضلات و بافت‌های اطراف رحم ایجاد می‌شود و باعث می‌شود رحم به سمت پایین حرکت کرده و وارد واژن شود.

شدت این وضعیت بسته به میزان ضعف عضلات حمایتی می‌تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد. در افتادگی ناقص، رحم ممکن است فقط بخشی از مسیر را به داخل واژن پایین بیاید و باعث ایجاد برجستگی یا توده شود. در موارد شدیدتر، رحم ممکن است آن‌قدر پایین بیاید که از واژن بیرون بزند. 

شیوع افتادگی رحم 

حدود نیمی از زنان در طول زندگی خود درجاتی از ضعف خفیف عضلات کف لگن را تجربه می‌کنند. با این حال، تقریباً ۳ درصد از زنان دچار افتادگی همراه با علائم قابل‌توجه می‌شوند.

علائم افتادگی رحم

افتادگی خفیف رحم به خصوص پس از زایمان شایع است و معمولاً علامتی ایجاد نمی‌کند. علائم افتادگی رحم ممکن است هنگام ایستادن یا راه رفتن طولانی‌مدت تشدید شوند، زیرا در این وضعیت‌ها نیروی جاذبه فشار بیش‌تری به عضلات کف لگن وارد می‌کند. سرفه و عطسه نیز می‌توانند باعث شدیدتر شدن علائم شوند. علائم افتادگی متوسط تا شدید رحم می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

• مشاهده یا احساس بیرون‌زدگی بافت از واژن
• احساس سنگینی یا کشیدگی در ناحیه لگن
• احساس تخلیه نشدن کامل مثانه هنگام ادرار
• نشت ادرار یا بی‌اختیاری ادرار
• مشکل در دفع مدفوع و نیاز به فشار دادن واژن با انگشتان برای کمک به دفع
• احساس اینکه روی یک توپ کوچک نشسته‌اید
• احساس ساییده شدن بافت واژن به لباس
• احساس فشار یا ناراحتی در لگن یا قسمت پایین کمر
• مشکلات جنسی، مانند احساس شل شدن بافت واژن.

علت افتادگی رحم

همان طور که گفته شد، علت افتادگی رحم ضعف عضلات، رباط‌ها و بافت‌هایی است که از رحم در ناحیه لگن حمایت می‌کنند. اگر این عضلات و بافت‌ها به اندازه‌ای ضعیف یا آسیب‌دیده باشند که نتوانند حمایت کافی از رحم داشته باشند، رحم ممکن است به سمت پایین حرکت کند و وارد واژن شود یا از آن بیرون بزند. عواملی که می‌توانند باعث تضعیف عضلات کف لگن شوند عبارت‌اند از:

• کاهش قدرت و تون عضلات در اثر یائسگی
• بارداری
• زایمان واژینال، به‌ویژه در افرادی که چندین زایمان داشته‌اند یا نوزاد با وزن بالا به دنیا آورده‌اند
• چاقی
• سرفه مزمن یا زور زدن مکرر
• یبوست مزمن
• بلند کردن مکرر اجسام سنگین
• سابقه جراحی‌های لگنی.

انواع افتادگی رحم 

انواع افتادگی بسته به این‌که کدام اندام لگنی به داخل واژن برجسته یا پایین آمده باشد متفاوت است. ممکن است فرد به‌طور هم‌زمان بیش از یک نوع افتادگی داشته باشد. شدت افتادگی نیز بر اساس میزان پایین آمدن اندام، به درجات یا مراحل مختلف تقسیم می‌شود. تشخیص نوع و شدت افتادگی اهمیت دارد، زیرا علائم و روش درمان در انواع مختلف می‌تواند متفاوت باشد. شایع‌ترین انواع افتادگی اندام‌های لگنی عبارت‌اند از:

افتادگی دیواره قدامی واژن

زمانی رخ می‌دهد که مثانه و یا مجرای ادرار به سمت دیواره جلویی واژن برجسته شوند. به این حالت سیستوسل یا سیستواورتروسل نیز گفته می‌شود. 

افتادگی دیواره خلفی واژن

زمانی است که راست‌روده، یعنی قسمت انتهایی روده بزرگ، به سمت دیواره پشتی واژن برجسته شود که به آن رکتوسل گفته می‌شود. گاهی روده باریک نیز به سمت دیواره پشتی واژن برجسته می‌شود که این حالت انتروسل نام دارد.

افتادگی رحم

در این حالت رحم به سمت پایین حرکت کرده و وارد واژن می‌شود. در مراحل پیشرفته ممکن است رحم از واژن بیرون بزند. اگر تمام رحم به‌طور کامل خارج از واژن قرار بگیرد، به آن پرولاپس کامل رحم یا Procidentia  گفته می‌شود.  

افتادگی واژن

در این حالت قسمت بالایی واژن به سمت پایین افتادگی پیدا می‌کند. این نوع افتادگی می‌تواند پس از برداشتن رحم (هیسترکتومی) ایجاد شود و ممکن است در حدود یک نفر از هر ۱۰ زن پس از این جراحی رخ دهد. 

روش های تشخیص افتادگی رحم

پزشک ابتدا درباره علائم شما سؤال می‌کند و سپس برای بررسی موقعیت رحم، معاینه لگنی انجام می‌دهد. در طول معاینه، پزشک با استفاده از اسپکولوم واژن و رحم را بررسی می‌کند و وجود هرگونه برجستگی را ارزیابی می‌کند. همچنین ممکن است از شما بخواهد سرفه کنید، زور بزنید یا حالتی شبیه نگه‌داشتن ادرار ایجاد کنید تا قدرت عضلات کف لگن بهتر بررسی شود.

مراحل افتادگی رحم

پس از معاینه، شدت افتادگی ممکن است در یکی از مراحل افتادگی رحم به صورت زیر طبقه‌بندی شود:

مرحله ۱: رحم به قسمت بالایی واژن پایین می‌آید.
مرحله ۲: رحم به قسمت پایین‌تر واژن می‌رسد.
مرحله ۳: رحم از دهانه واژن بیرون می‌زند.
مرحله ۴: تمام رحم از دهانه واژن خارج می‌شود.

در بیش‌تر موارد، افتادگی خفیف است. افتادگی خفیف حتی ممکن است پس از چند ماه یا چند سال تا حدی بهبود پیدا کند. با این حال، اکثر افتادگی اندام‌های لگنی به‌مرور زمان پیشرفت می‎کنند.

حدود نیمی از زنانی که افتادگی خفیف اندام‌های لگنی، یعنی مرحله ۱ یا ۲، دارند، دچار بی‌اختیاری ادراری نیز هستند. پزشکان به این نوع بی‌اختیاری، بی‌اختیاری ادراری استرسی می‌گویند. در این حالت، مثانه نمی‌تواند در برابر فشاری که هنگام سرفه، عطسه یا ورزش ایجاد می‌شود مقاومت کند و مقداری ادرار به‌صورت ناخواسته خارج می‌شود. در مقابل، افرادی که افتادگی مرحله ۳ یا ۴ دارند، معمولاً بیش‌تر با مشکل تخلیه مثانه مواجه می‌شوند. دلیل آن این است که افتادگی شدیدتر اندام‌ها می‌تواند باعث خم شدن مجرای ادرار شود.

ایا افتادگی رحم خطرناک است؟

افتادگی رحم در اغلب موارد بیماری تهدیدکننده زندگی محسوب نمی‌شود و به‌خصوص در مراحل خفیف ممکن است حتی علامت قابل‌توجهی ایجاد نکند. بنابراین صرف تشخیص افتادگی رحم به این معنا نیست که فرد در معرض یک وضعیت خطرناک یا اورژانسی قرار دارد. با این حال، شدت افتادگی و تأثیر آن بر عملکرد مثانه، روده و زندگی روزمره تعیین می‌کند که این مشکل تا چه اندازه نیازمند درمان و پیگیری است.

عوارض افتادگی رحم یا پرولاپس رحم

مهم‌ترین عوارض جسمی افتادگی رحم شامل مشکل در ادرار کردن و دفع مدفوع است. در افتادگی کامل رحم، دهانه رحم یا دیواره واژن که در معرض بیرون قرار می‌گیرند ممکن است آسیب ببینند. در موارد شدید، این وضعیت می‌تواند باعث احتباس ادرار یا خم‌شدگی حالب‌ها شود و در نتیجه بر عملکرد کلیه‌ها تأثیر بگذارد.

افتادگی رحم همچنین می‌تواند بر سلامت روان و روابط جنسی فرد تأثیر منفی بگذارد. به همین دلیل، دریافت مراقبت و پیگیری پزشکی اهمیت زیادی دارد.

درمان افتادگی رحم

اگر افتادگی رحم خفیف باشد و باعث ناراحتی نشود، معمولا نیازی به درمان نیست. اما اگر علائم باعث ناراحتی شوند یا در فعالیت‌های روزمره اختلال ایجاد کنند، درمان می‌تواند کمک‌کننده باشد. درمان افتادگی رحم شامل روش‌های غیرجراحی یا جراحی است. انتخاب روش مناسب به عواملی مانند شدت افتادگی، سن و وضعیت سلامت عمومی، وجود انواع دیگر افتادگی اندام‌های لگنی، تمایل به بارداری در آینده و تمایل به ادامه رابطه جنسی واژینال بستگی دارد.

حتما بخوانبد: افتادگی رحم در بارداری

روش‌های غیرجراحی

دو روش اصلی غیرجراحی عبارت‌اند از:

فیزیوتراپی کف لگن: تمرینات فیزیوتراپی با هدف تقویت عضلات کف لگن انجام می‌شوند و در موارد خفیف ممکن است تنها درمان مورد نیاز باشند.
پساری واژینال: پساری وسیله‌ای سیلیکونی است که در واژن قرار می‌گیرد و به حمایت از رحم و نگه داشتن آن در جای مناسب کمک می‌کند. این روش یکی از درمان‌های رایج افتادگی رحم است.
تغییرات سبک زندگی نیز می‌توانند به کنترل برخی علائم کمک کنند. برای مثال، در صورت یبوست، افزایش مصرف فیبر می‌تواند مفید باشد.

روش‌های جراحی

روش‌های جراحی افتادگی رحم شامل موارد زیر هستند:

ساکروکولپوپکسی: در این روش جراح با استفاده از مش، واژن را به سمت بالا حمایت می‌کند. این روش معمولاً دوام بالایی دارد. اگر فرد قصد بارداری در آینده نداشته باشد، ممکن است هم‌زمان هیسترکتومی نیز پیشنهاد شود.
تعلیق رباطی: جراح دهانه رحم یا بخش انتهایی واژن را به رباط‌های مشخصی در لگن متصل می‌کند. این جراحی معمولاً از طریق واژن انجام می‌شود.
کولپوکلایسیس: در این روش دیواره‌های واژن به یکدیگر بخیه زده می‌شوند تا اندام‌های لگنی در جای خود باقی بمانند. پس از این جراحی امکان رابطه جنسی واژینال وجود نخواهد داشت. این روش در بلندمدت موفقیت بالایی دارد.
هیستروپکسی: در این جراحی، رحم حفظ می‌شود و جراح با استفاده از مش، رحم و دهانه رحم را به یکی از رباط‌ها متصل می‌کند.

به‌طور کلی، درمان افتادگی رحم معمولاً یک راه‌حل سریع و کوتاه‌مدت نیست و برای حفظ نتیجه درمان، به مراقبت و پیگیری مداوم نیاز دارد. این موضوع به‌ویژه پس از جراحی اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند. مراقبت مناسب بعد از عمل و انجام تمرینات تقویت عضلات کف لگن می‌تواند به حفظ سلامت و عملکرد مناسب کف لگن کمک کند.

افتادگی رحم در دختر مجرد نیز امکان دارد؟

افتادگی رحم می‌تواند در زنانی که هرگز بارداری یا زایمان نداشته‌اند یا مجرد هستند نیز رخ دهد، اما نسبت به زنانی که سابقه زایمان واژینال دارند کمتر شایع است. ضعف مادرزادی یا خانوادگی بافت همبند، اضافه‌وزن، یبوست و زور زدن مزمن، سرفه طولانی‌مدت و افزایش مداوم فشار داخل شکم می‌توانند در ایجاد افتادگی رحم در دختر مجرد نقش داشته باشند.

راه های پیشگیری از افتادگی رحم

برای کاهش خطر افتادگی رحم می‌توانید اقدامات زیر را انجام دهید:

از یبوست پیش‌گیری کنید. مایعات کافی بنوشید و مواد غذایی پرفیبر مانند میوه‌ها، سبزیجات، حبوبات و غلات کامل مصرف کنید.
از بلند کردن اجسام سنگین خودداری کنید. اگر مجبور به بلند کردن جسم سنگینی هستید، این کار را به روش صحیح انجام دهید و به‌جای کمر و پشت، از قدرت پاها کمک بگیرید.
سرفه مزمن را کنترل کنید. برای درمان سرفه مزمن یا برونشیت اقدام کنید و از سیگار کشیدن خودداری کنید.
از افزایش وزن جلوگیری کنید. درباره وزن مناسب خود با پزشک مشورت کنید و در صورت نیاز، برای کاهش وزن از او راهنمایی بگیرید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

اگر علائمی مانند احساس فشار یا سنگینی در لگن، بیرون‌زدگی بافت از واژن، درد یا ناراحتی، مشکلات ادراری یا دفعی دارید، بهتر است برای بررسی به پزشک مراجعه کنید. همچنین اگر این علائم در فعالیت‌های روزمره، ورزش، رابطه جنسی یا کیفیت زندگی شما اختلال ایجاد می‌کنند، ارزیابی پزشکی اهمیت بیشتری دارد.

سوالات متداول

آیا افتادگی رحم درمان دارد؟

درمان افتادگی رحم به شدت علائم و میزان افتادگی بستگی دارد. در موارد خفیف ممکن است تغییر سبک زندگی، تمرینات عضلات کف لگن و فیزیوتراپی کافی باشد. استفاده از پساری واژینال نیز یکی از روش‌های غیرجراحی است و در موارد شدیدتر یا زمانی که علائم زندگی روزمره را مختل می‌کند، جراحی می‌تواند مطرح شود.

آیا افتادگی رحم ممکن است چندین مرتبه اتفاق بیفتد؟

بله. افتادگی رحم ممکن است پس از درمان دوباره ایجاد شوند، به‌خصوص اگر عواملی مانند اضافه‌وزن، یبوست مزمن، سرفه طولانی یا فعالیت‌های بدنی سنگین ادامه داشته باشند. حدود ۲۵ تا ۳۰ نفر از هر ۱۰۰ زن  که برای افتادگی تحت جراحی قرار می‌گیرند، ممکن است در آینده دوباره دچار درجاتی از افتادگی رحم شوند.

آیا افتادگی رحم موجب عفونت می‌شود؟

افتادگی رحم به‌خودی‌خود باعث عفونت نمی‎شود اما در موارد شدید می‌تواند شرایطی ایجاد کند که احتمال برخی عفونت‌ها را افزایش دهد. برای مثال، تخلیه ناقص مثانه می‌تواند زمینه‌ساز عفونت ادراری شود و در افتادگی کامل، بافتی که بیرون از واژن قرار می‌گیرد ممکن است بر اثر اصطکاک دچار زخم، التهاب یا عفونت شود.

چه کسانی بیشتر در معرض افتادگی رحم هستند؟

احتمال افتادگی رحم در افرادی که سابقه یک یا چند زایمان واژینال دارند و همچنین با افزایش سن و پس از یائسگی بیش‌تر می‌شود. اضافه‌وزن، یبوست و زور زدن مکرر هنگام دفع، سرفه مزمن، بلند کردن اجسام سنگین، سابقه جراحی لگن و زمینه خانوادگی ضعف بافت‌های حمایتی نیز می‌توانند خطر ابتلا را افزایش دهند.

آیا افتادگی رحم باعث ناباروری می‌شود؟

افتادگی رحم معمولاً به‌عنوان علت مستقیم ناباروری شناخته نمی‌شود. بااین‌حال، افتادگی شدید می‌تواند رابطه جنسی را دشوار کند و در موارد خاص بر شرایط دهانه رحم و دستگاه تناسلی تأثیر بگذارد و مانع باروری شود.

چه ورزشی از افتادگی رحم پیش‌گیری می‌کند؟

مناسب‌ترین ورزش برای تقویت عضلات لگن، تمرینات کگل (Kegel) است. انجام منظم و صحیح این تمرینات می‌تواند عضلات اطراف واژن، مجرای ادرار و راست‌روده را تقویت کند و به کاهش احتمال یا کند شدن پیشرفت افتادگی کمک کند.

خطرناک‌ترین نوع افتادگی رحم چیست؟

افتادگی کامل یا مرحله چهارم (Stage 4) شدیدترین درجه افتادگی محسوب می‌شود. در این حالت رحم یا بافت‌های لگنی به‌طور قابل‌توجهی از واژن بیرون می‌آیند. افتادگی شدید می‌تواند با زخم و آسیب بافت، مشکل در دفع ادرار و در موارد جدی‌تر احتباس ادرار یا اختلال در مسیر ادراری همراه باشد و به همین دلیل نیاز به ارزیابی پزشکی دارد. 

جمع بندی 

صرف اینکه افتادگی رحم تهدیدکننده زندگی نیست، به این معنی نیست که باید ناراحتی ناشی از آن را به‌عنوان بخشی از زندگی خود بپذیرید. شما حق دارید احساس راحتی داشته باشید و فعالیت‌هایی را که دوست دارید انجام دهید. صحبت درباره مشکلات مربوط به ناحیه تناسلی ممکن است برای بعضی افراد خجالت‌آور یا دشوار باشد، اما پزشک برای کمک به شماست، نه قضاوت کردن. پزشک می‌تواند با توجه به شرایط شما روش‌های درمانی مناسبی پیشنهاد دهد که به بهبود افتادگی رحم، کاهش علائم و افزایش کیفیت زندگی کمک کند.