کم خونی چیست؟

آنمی یا کم خونی وضعیتی است که در آن بدن به اندازه کافی  گلبول قرمز سالم یا هموگلوبین ندارد تا اکسیژن را به بافت‌های بدن برساند. هموگلوبین پروتئینی است که در گلبول‌های قرمز وجود دارد و اکسیژن را از ریه‌ها به سایر اندام‌های بدن منتقل می‌کند. کم خونی شدید می‌تواند باعث خستگی، ضعف و تنگی نفس شود.

انواع مختلفی از کم‌خونی وجود دارد و هر نوع می‌تواند علت متفاوتی داشته باشد. کم‌خونی ممکن است کوتاه‌مدت یا طولانی‌مدت باشد و شدت آن از خفیف تا شدید متغیر است. همچنین در برخی موارد، کم‌خونی می‌تواند نشانه هشداردهنده‌ای از یک بیماری جدی‌تر باشد. در ادامه این متن به بررسی انواع و عوارض کم خونی و روش‌های درمان آن‌ها خواهیم پرداخت.

انواع کم خونی

عوامل مختلفی می‌توانند باعث کم‌خونی شوند. برای مثال، کم‌خونی فقر آهن شایع‌ترین نوع کم‌خونی است. این نوع کم‌خونی زمانی ایجاد می‌شود که بدن آهن کافی از رژیم غذایی دریافت نکند یا به دلیل آسیب، بیماری یا شرایط دیگر خون از دست بدهد. به‌طور کلی، انواع کم خونی به دو گروه اصلی اکتسابی (ایجادشده در طول زندگی) و ارثی(مادرزادی) تقسیم می‌شوند.

کم‌خونی‌های اکتسابی

این نوع کم‌خونی‌ها در طول زندگی و به دلیل یک عامل یا بیماری ایجاد می‌شوند، از جمله:

• کم‌خونی ناشی از بیماری‌های مزمن

در بیماری‌هایی که باعث التهاب طولانی‌مدت در بدن می‌شوند، استفاده بدن از آهن برای ساخت گلبول‌های قرمز دچار مشکل می‌شود. از جمله این بیماری‌ها می‌توان به سرطان، HIV/AIDS، آرتریت روماتوئید (روماتیسم مفصلی)، بیماری‌های کلیوی و بیماری کرون اشاره کرد. در این شرایط، التهاب طولانی‌مدت می‌تواند روند طبیعی تولید گلبول‌های قرمز را مختل کند.

• کم‌خونی همولیتیک خودایمنی

در این نوع کم‌خونی، سیستم ایمنی بدن به اشتباه به گلبول‌های قرمز حمله کرده و باعث تخریب آن‌ها می‌شود.

• کم‌خونی ماکروسیتیک و مگالوبلاستیک

در این انواع، مغز استخوان گلبول‌های قرمز بزرگ‌تر از حد معمول تولید می‌کند. برخی بیماری‌ها و کمبود ویتامین‌ها می‌توانند باعث این نوع کم‌خونی شوند.

• کم‌خونی نورموسیتیک

در این نوع، تعداد گلبول‌های قرمز کمتر از مقدار طبیعی است و علت‌های مختلفی می‌تواند داشته باشد.

• کم‌خونی پرنیشیوز

علاوه بر آهن، بدن برای تولید مقدار کافی گلبول قرمز سالم به فولات (ویتامین B9) و ویتامین B12 نیز نیاز دارد. رژیم غذایی که فاقد این ویتامین‌ها و سایر مواد مغذی ضروری باشد، می‌تواند باعث کاهش تولید گلبول‌های قرمز در بدن شود. همچنین برخی افراد قادر به جذب مناسب ویتامین B12 نیستند که این مشکل می‌تواند به کم‌خونی ناشی از کمبود ویتامین B12 منجر شود که به آن کم‌خونی پرنیشیوز (Pernicious anemia) نیز گفته می‌شود.

همچنین برخی بیماری‌های مزمن می‌توانند باعث ایجاد کم‌خونی شوند، از جمله:

• بیماری‌های خودایمنی
• سرطان
• بیماری‌های التهابی روده (IBD)
• بیماری‌های کلیوی
• بیماری‌های کبدی
• بیماری‌های تیروئید

کم خونی ارثی

کم‌خونی ارثی نوعی از کم‌خونی است که فرد با آن متولد می‌شود. برخی انواع آن عبارت‌اند از:

• کم‌خونی دیاموند-بلکفن

یک اختلال ارثی که باعث می‌شود مغز استخوان گلبول قرمز کافی تولید نکند.

• کم‌خونی فانکونی

یک بیماری خونی نادر که خطر ابتلا به برخی اختلالات خونی، از جمله کم‌خونی، را افزایش می‌دهد.

• کم‌خونی داسی‌شکل

در این بیماری شکل گلبول‌های قرمز تغییر می‌کند و به جای حالت گرد و انعطاف‌پذیر، شکل داسی پیدا می‌کنند؛ این سلول‌ها می‌توانند جریان خون را مسدود کنند.

• تالاسمی

در این بیماری، بدن هموگلوبین کمتری تولید می‌کند که باعث ایجاد گلبول‌های قرمز کوچک‌تر و کم‌خونی می‌شود.

انواع دیگر کم‌خونی

برخی انواع کم‌خونی ممکن است هم ارثی باشند و هم در طول زندگی ایجاد شوند:

• کم‌خونی آپلاستیک

زمانی ایجاد می‌شود که سلول‌های بنیادی موجود در مغز استخوان نتوانند به اندازه کافی سلول‌های خونی تولید کنند.

• کم‌خونی همولیتیک

در این حالت، گلبول‌های قرمز سریع‌تر از حالت طبیعی تخریب یا از بین می‌روند.

• کم‌خونی میکروسیتیک

زمانی رخ می‌دهد که گلبول‌های قرمز هموگلوبین کافی ندارند و کوچک‌تر از حد طبیعی هستند. این نوع در کمبود آهن، تالاسمی و کم‌خونی سیدروبلاستیک دیده می‌شود.

• کم‌خونی سیدروبلاستیک

به دلیل اختلال در استفاده صحیح بدن از آهن هنگام ساخته شدن گلبول‌های قرمز ایجاد می‌شود.

حتما بخوانید: برای کم خونی چی بخوریم

نشانه های کم خونی

علائم و نشانه‌های کم‌خونی بسته به علت آن و شدت کم‌خونی متفاوت است. کم‌خونی ممکن است در ابتدا آن‌قدر خفیف باشد که هیچ علامتی ایجاد نکند. اما معمولاً با شدیدتر شدن کم‌خونی، علائم ظاهر می‌شوند و به‌تدریج شدت پیدا می‌کنند.

حتما مقاله علائم کم خونی را بخوانید تا با تمامی علائم مربوط به این مشکل آشنا شوید.

اگر بیماری دیگری باعث کم‌خونی شده باشد، ممکن است علائم همان بیماری باعث شوند نشانه‌های کم‌خونی کمتر به چشم بیایند. در چنین شرایطی، ممکن است کم‌خونی به‌طور اتفاقی هنگام انجام آزمایش برای بررسی یک مشکل دیگر تشخیص داده شود. بعضی از انواع کم خونی نیز علائم خاصی دارند که می‌توانند سرنخی درباره علت آن باشند. علائم احتمالی کم‌خونی عبارتند از: 

خستگی
ضعف
تنگی نفس
رنگ‌پریدگی یا زرد شدن پوست
ضربان قلب نامنظم
سرگیجه یا احساس سبکی سر
درد قفسه سینه
سردی دست‌ها و پاها
سردرد.

حتما بخوانید: علائم کم خونی در کودکان

دلیل اینکه کم خونی رخ می دهد چیست؟

آنمی زمانی رخ می‌دهد که خون هموگلوبین یا گلبول قرمز کافی نداشته باشد. این وضعیت ممکن است در موارد زیر اتفاق بیفتد:

بدن به اندازه کافی هموگلوبین یا گلبول قرمز تولید نکند.
خونریزی باعث شود گلبول‌های قرمز و هموگلوبین سریع‌تر از آن‌که بدن بتواند جایگزینشان کند، از دست بروند.
بدن گلبول‌های قرمز و هموگلوبین موجود در آن‌ها را تخریب کند.

عوامل خطر کم‌خونی

عوامل زیر می‌توانند احتمال ابتلا به کم خونی را افزایش دهند:

رژیم غذایی فاقد بعضی ویتامین‌ها و مواد معدنی: دریافت ناکافی آهن، ویتامین B12 و فولات می‌تواند خطر ابتلا به کم‌خونی را افزایش دهد.

مشکلات روده باریک: بیماری‌هایی که جذب مواد مغذی در روده باریک را مختل می‌کنند، مانند بیماری کرون و سلیاک، می‌توانند احتمال کم‌خونی را بیشتر کنند.

قاعدگی: به‌طور کلی، قاعدگی‌های سنگین و خونریزی زیاد می‌توانند خطر کم‌خونی را افزایش دهند؛ زیرا در این شرایط بخشی از گلبول‌های قرمز بدن از دست می‌روند.

بارداری: افرادی که در دوران بارداری مکمل حاوی اسیدفولیک و آهن دریافت نمی‌کنند، بیش‌تر در معرض کم‌خونی قرار دارند.

بیماری‌های مزمن: بیماری‌هایی مانند سرطان، نارسایی کلیه، دیابت و سایر بیماری‌های مزمن می‌توانند خطر کم‌خونی ناشی از بیماری مزمن را افزایش دهند. همچنین خونریزی آهسته و طولانی‌مدت، برای مثال از زخم گوارشی، می‌تواند ذخایر آهن بدن را کاهش داده و به کم‌خونی فقر آهن منجر شود.

سابقه خانوادگی: وجود سابقه خانوادگی برخی انواع ارثی کم‌خونی می‌تواند احتمال ابتلا را افزایش دهد؛ برای مثال در بیماری‌هایی مانند کم‌خونی داسی‌شکل.

عوامل دیگر: سابقه بعضی عفونت‌ها، بیماری‌های خونی و اختلالات خودایمنی می‌تواند خطر کم‌خونی را بیشتر کند. مصرف زیاد الکل، تماس با مواد شیمیایی سمی و مصرف برخی داروها نیز ممکن است بر تولید گلبول‌های قرمز اثر بگذارد و باعث کم‌خونی شود.

سن: افراد بالای ۶۵ سال بیشتر در معرض ابتلا به کم‌خونی قرار دارند.

عوارض کم خونی

اگر کم‌خونی درمان نشود، می‌تواند باعث بروز مشکلات مختلفی برای سلامتی شود، از جمله: عوارض کم خونی می‎توان به موارد زیر اشاره کرد: 

خستگی شدید: کم‌خونی شدید ممکن است انجام فعالیت‌های روزمره را بسیار دشوار یا حتی غیرممکن کند.
عوارض بارداری: افرادی که در دوران بارداری به کم‌خونی ناشی از کمبود فولات مبتلا هستند، ممکن است بیشتر در معرض عوارضی مانند زایمان زودرس قرار بگیرند.
مشکلات قلبی: کم‌خونی می‌تواند باعث تند یا نامنظم شدن ضربان قلب شود که به آن آریتمی گفته می‌شود. در کم‌خونی، قلب مجبور است برای جبران کمبود اکسیژن خون، مقدار بیش‌تری خون پمپاژ کند. این وضعیت ممکن است در نهایت به بزرگ شدن قلب یا نارسایی قلبی منجر شود.
عوارض جدی: برخی انواع ارثی کم‌خونی، مانند کم‌خونی داسی‌شکل، می‌توانند عوارض تهدیدکننده زندگی ایجاد کنند. همچنین از دست دادن سریع مقدار زیادی خون می‌تواند باعث کم‌خونی شدید شود و در مواردی کشنده باشد.

روش های تشخیص کم خونی

برای تشخیص کم خونی، پزشک ابتدا درباره علائم شما سؤال می‌پرسد. از آنجا که کم‌خونی زمانی ایجاد می‌شود که بدن به اندازه کافی گلبول قرمز سالم ندارد، برای تشخیص آن آزمایش‌های خونی مختلفی انجام می‌شود، از جمله:

شمارش کامل خون (CBC) 

این آزمایش برای بررسی انواع سلول‌های خونی، به‌ویژه گلبول‌های قرمز، انجام می‌شود. در این آزمایش تعداد گلبول‌های قرمز، اندازه و شکل آن‌ها بررسی می‌شود. همچنین ممکن است برای بررسی سطح ویتامین B12 و B9 (فولات) نیز استفاده شود.

آزمایش هموگلوبین

هموگلوبین بخش اصلی گلبول‌های قرمز است و وظیفه حمل اکسیژن را بر عهده دارد. اندازه‌گیری سطح هموگلوبین یکی از آزمایش‌های اصلی برای تشخیص کم‌خونی است.

آزمایش هماتوکریت

این آزمایش درصد گلبول‌های قرمز موجود در حجم مشخصی از خون را اندازه‌گیری می‌کند.

اسمیر خون محیطی  (Peripheral blood smear)

در این آزمایش، نمونه خون زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا اندازه و شکل گلبول‌های قرمز ارزیابی شود.

شمارش رتیکولوسیت‌ها

رتیکولوسیت‌ها گلبول‌های قرمز نابالغ هستند. این آزمایش بررسی می‌کند که آیا مغز استخوان به اندازه کافی گلبول قرمز سالم تولید می‌کند یا خیر.

اقدامات لازم برای درمان کم خونی

روش درمان کم خونی به علت ایجاد آن بستگی دارد. اگر کم‌خونی ناشی از یک بیماری زمینه‌ای باشد، پزشک ابتدا آن بیماری را درمان می‌کند. علاوه بر آن، ممکن است درمان‌های اختصاصی برای خود کم‌خونی نیز انجام شود که شامل مکمل‌های غذایی، داروها یا برخی اقدامات پزشکی است.

مکمل‌های غذایی

پزشک ممکن است مکمل‌های زیر را برای درمان کم‌خونی توصیه کند:

مکمل آهن: این مکمل معمولاً به شکل قرص یا کپسول مصرفی ارائه می‌شود و برای درمان کم‌خونی ناشی از کمبود آهن استفاده می‌شود.
مکمل اسیدفولیک: ویتامین B9 (فولات) یک ویتامین ضروری است که به بدن در ساخت گلبول‌های قرمز و تولید DNA، یعنی ماده اصلی سازنده سلول‌های بدن، کمک می‌کند.
مکمل ویتامین  B12: مکمل ویتامین B12 به تولید گلبول‌های قرمز سالم در بدن کمک می‌کند.

داروها

پزشک ممکن است برخی داروها را برای درمان کم‌خونی تجویز کند، از جمله:

اریتروپویتین (Erythropoietin): این دارو به مغز استخوان کمک می‌کند تا سلول‌های بنیادی خون بیش‌تری تولید کند.
داروهای سرکوب‌کننده سیستم ایمنی: اگر کم‌خونی به دلیل یک بیماری خودایمنی ایجاد شده باشد، ممکن است داروهایی تجویز شوند که از حمله سیستم ایمنی به گلبول‌های قرمز جلوگیری کنند.
روش‌های درمانی و اقدامات پزشکی: در برخی موارد، پزشک ممکن است روش‌های زیر را پیشنهاد کند:
انتقال خون: برای جایگزینی گلبول‌های قرمز از دست‌رفته.
پیوند سلول‌های بنیادی (مغز استخوان): برای جایگزینی سلول‌های بنیادی خونی ناسالم با سلول‌های سالم.

راه های پیشگیری از کم خونی

بسیاری از انواع کم‌خونی قابل پیشگیری نیستند. با این حال، داشتن یک رژیم غذایی سالم می‌تواند به پیشگیری از کم‌خونی فقر آهن و برخی کم‌خونی‌های ناشی از کمبود ویتامین‌ها کمک کند.

آهن:منابع غذایی غنی از آهن شامل گوشت قرمز و سایر گوشت‌ها، حبوبات، عدس، غلات غنی‌شده با آهن، سبزیجات برگ سبز تیره و میوه‌های خشک هستند.

فولات: فولات و شکل مصنوعی آن یعنی اسیدفولیک، در میوه‌ها و آبمیوه‌ها، سبزیجات برگ سبز تیره، نخود سبز، لوبیا قرمز، بادام‌زمینی و محصولات غلات غنی‌شده مانند نان، غلات صبحانه، پاستا و برنج یافت می‌شوند.

ویتامین B12: مواد غذایی غنی از ویتامین B12 شامل گوشت، لبنیات، غلات غنی‌شده و برخی محصولات سویای غنی‌شده هستند.

ویتامین  C: مرکبات و آب مرکبات، فلفل، بروکلی، گوجه‌فرنگی، انواع ملون و توت‌فرنگی منابع خوبی از ویتامین C هستند. این ویتامین همچنین به افزایش جذب آهن در بدن کمک می‌کند. اگر نگران هستید که از طریق رژیم غذایی، ویتامین‌ها و مواد معدنی کافی دریافت نمی‌کنید، بهتر است درباره نیاز به مصرف مولتی‌ویتامین یا مکمل با پزشک یا متخصص مراقبت‌های سلامت مشورت کنید.

آیا با کم‌خونی می‌توان زندگی طبیعی داشت؟

این موضوع به شرایط هر فرد و علت کم‌خونی بستگی دارد. درمان مناسب می‌تواند به کنترل علائم کم‌خونی کمک کند، اما عوامل مختلفی می‌توانند باعث آن شوند؛ از جمله اختلالات ارثی غیرقابل درمان و بیماری‌های مزمن. کم‌خونی مزمن، به‌خصوص اگر درمان نشود، ممکن است باعث عوارض جدی مانند آسیب به اندام‌های بدن شود.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

اگر دچار خستگی یا تنگی نفس هستید و علت آن را نمی‌دانید، بهتر است برای بررسی بیش‎تر به پزشک یا متخصص مراقبت‌های سلامت مراجعه کنید. 
اگر به کم‌خونی مبتلا هستید، در صورت بدتر شدن علائم با وجود درمان یا مشاهده تغییرات جدید و غیرمعمول در بدن، باید با پزشک یا متخصص مراقبت‌های سلامت خود مشورت کنید. کم‌خونی می‌تواند خطر بروز مشکلات قلبی، از جمله حمله قلبی، را افزایش دهد. اگر علائم زیر را دارید، با اورژانس تماس بگیرید:

درد قفسه سینه
تنگی نفس یا مشکل در تنفس
خستگی شدید
اختلال در خواب (بی‌خوابی)
تهوع یا ناراحتی معده (گاهی علائم حمله قلبی ممکن است با سوءهاضمه یا سوزش سر دل اشتباه گرفته شود)
تپش قلب
اضطراب شدید یا احساس وقوع یک اتفاق بد
تعریق
احساس سبکی سر، سرگیجه یا غش کردن.

سوالات متداول

تفاوت کم‌خونی و تالاسمی در چیست؟

کم خونی به کاهش تعداد گلبول‌های قرمز سالم یا میزان هموگلوبین خون گفته می‌شود و می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد. تالاسمی یک اختلال ژنتیکی و ارثی در ساخت هموگلوبین است که خود می‌تواند باعث کم‌خونی شود.

آیا کم‌خونی خطرناک است؟

کم‌خونی خفیف معمولاً قابل درمان است، اما نوع شدید یا درمان‌نشده آن می‌تواند اکسیژن‌رسانی به اندام‌ها را مختل کند و با مشکلاتی مانند اختلالات قلبی، عوارض بارداری و در موارد بسیار شدید عوارض تهدیدکننده زندگی همراه باشد.

کم‌خونی در مردان بیش‌تر است یا زنان؟

به‌طور کلی کم‌خونی در زنان، به‌ویژه زنان در سن باروری و دوران بارداری، شایع‌تر است. خونریزی قاعدگی، افزایش نیاز بدن به آهن در بارداری و کمبودهای تغذیه‌ای از عوامل مهم این تفاوت هستند.

عوامل مؤثر بر کم‌خونی چیست؟

کمبود آهن، ویتامین B12 و فولات، خونریزی، بیماری‌های مزمن و التهابی، برخی عفونت‌ها و بیماری‌های ارثی مانند تالاسمی از مهم‌ترین علل کم‌خونی هستند. سن، بارداری و برخی بیماری‌های زمینه‌ای نیز می‌توانند خطر آن را افزایش دهند.

آیا کم‌خونی ارثی است؟

همه انواع کم‌خونی ارثی نیستند. برخی انواع مانند تالاسمی و کم‌خونی داسی‌شکل از طریق ژن‌ها منتقل می‌شوند، اما بسیاری از موارد کم‌خونی در اثر کمبود آهن، خونریزی، تغذیه نامناسب یا بیماری‌های دیگر ایجاد می‌شوند.

آیا فقر آهن همان کم‌خونی است؟

خیر. فقر آهن به معنی کاهش ذخایر آهن بدن است و ممکن است حتی بدون کم‌خونی وجود داشته باشد. زمانی که کمبود آهن باعث کاهش هموگلوبین شود، به آن کم‌خونی فقر آهن گفته می‌شود.

چگونه بفهمیم کم‌خونی شدید داریم؟

شدت کم‌خونی با آزمایش CBC و اندازه‌گیری هموگلوبین مشخص می‌شود و فقط بر اساس علائم نمی‌توان آن را تشخیص داد. طبق WHO، در بزرگسالان ۱۵ تا ۶۵ سال، هموگلوبین کمتر از ۸ گرم در دسی‌لیتر در محدوده کم‌خونی شدید قرار می‌گیرد؛ علائمی مانند تنگی نفس، سرگیجه، ضعف شدید یا تپش قلب نیز ممکن است دیده شوند.

کم‌خونی موجب بروز چه بیماری‌هایی می‌شود؟

کم‌خونی در صورت شدید یا طولانی بودن می‌تواند باعث تپش یا نامنظمی ضربان قلب، فشار بیش‌تر بر قلب و در موارد شدید نارسایی قلبی شود. در بارداری نیز می‌تواند با افزایش خطر برخی عوارض برای مادر و جنین همراه باشد.

جمع بندی
کم‌خونی زمانی ایجاد می‌شود که بدن به اندازه کافی گلبول قرمز نداشته باشد یا گلبول‌های قرمز نتوانند به‌خوبی وظیفه خود را انجام دهند. برخی افراد با بعضی انواع کم‌خونی از بدو تولد مبتلا هستند، اما بیش‌تر افراد در طول زندگی به این بیماری دچار می‌شوند.

به همین دلیل، توجه به تغییرات بدن اهمیت زیادی دارد. برای مثال، همه افراد ممکن است بعضی روزها احساس خستگی و بی‌حالی داشته باشند؛ اما اگر با وجود استراحت کافی، چند روز احساس خستگی شدید و مداوم دارید، بهتر است برای بررسی علت آن با پزشک یا متخصص مراقبت‌های سلامت مشورت کنید.