کم‌خونی زمانی ایجاد می‌شود که تعداد گلبول‌های قرمز یا میزان هموگلوبین خون کمتر از حد طبیعی باشد و در نتیجه اکسیژن کافی به بافت‌های بدن نرسد. علائم کم خونی در کودکان همیشه از ابتدا واضح نیست و در موارد خفیف ممکن است کودک هیچ علامتی نداشته باشد. کم خونی کودکان می‌تواند دلایل مختلفی داشته باشد، اما کمبود آهن یکی از شایع‌ترین علل تغذیه‌ای آن است و تشخیص علت اصلی، برای انتخاب درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.

علت کم خونی در کودکان چیست؟

کم‌خونی در کودکان فقط به دلیل کمبود آهن ایجاد نمی‌شود. تغذیه نامناسب، نیاز بیشتر بدن به آهن در دوره رشد، از دست دادن خون، اختلال در جذب مواد مغذی و بعضی بیماری‌های مزمن یا ارثی هم می‌توانند باعث کم‌ خونی شوند. در بعضی کودکان نیز کم‌خونی ممکن است نشانه یک بیماری زمینه‌ای باشد و به همین دلیل، مصرف خودسرانه مکمل آهن بدون مشخص شدن علت توصیه نمی‌شود.

مهم‌ترین علت‌ کم خونی کودکان عبارت‌اند از:

• کمبود آهن در رژیم غذایی، به‌خصوص زمانی که کودک غذاهای حاوی آهن کافی دریافت نمی‌کند.
• افزایش نیاز به آهن در دوران رشد سریع، به‌ویژه در شیرخواران، کودکان در سن رشد و نوجوانان.
• مصرف زیاد شیر گاو، به‌خصوص در کودکان کم‌سن، که می‌تواند جای غذاهای حاوی آهن را بگیرد و دریافت آهن را کاهش دهد.
• از دست دادن خون، مانند خونریزی گوارشی یا در دختران نوجوان، خونریزی شدید قاعدگی.
• اختلال در جذب آهن به دلیل بعضی بیماری‌های گوارشی مانند بیماری سلیاک یا بیماری‌های التهابی روده.
• کمبود ویتامین‌هایی مانند ویتامین B12 یا فولات.
• بیماری‌های مزمن، التهاب یا بعضی اختلالات کلیوی که می‌توانند تولید گلبول قرمز را تحت تأثیر قرار دهند.
• بیماری‌های خونی ارثی مانند تالاسمی و بعضی انواع کم‌خونی همولیتیک که ارتباطی با کمبود آهن ندارند.

حتما بخوانید: برای کم خونی چی بخوریم

علائم کم خونی در کودکان 

علائم کم خونی در کودکان به شدت و سرعت ایجاد کم‌خونی بستگی دارد. در موارد خفیف ممکن است کودک کاملاً طبیعی به نظر برسد، اما با کاهش بیشتر هموگلوبین، علائمی مانند خستگی، ضعف، رنگ‌پریدگی، سرگیجه، سردرد و تنگی نفس هنگام فعالیت ممکن است دیده شود. بعضی کودکان مبتلا به کمبود آهن، حتی پیش از ایجاد کم‌خونی واضح، ممکن است مشکلاتی در تمرکز، توجه یا عملکرد تحصیلی پیدا کنند.
مهم‌ترین علائم کم خونی در کودکان عبارت‌اند از:

• رنگ‌پریدگی پوست یا داخل پلک و دهان
• خستگی و بی‌حالی بیشتر از حد معمول
• ضعف و کاهش تحمل فعالیت و بازی
• سردرد یا سرگیجه
• تنگی نفس، به‌خصوص هنگام فعالیت
• تپش قلب در موارد شدیدتر
• تحریک‌پذیری یا تغییرات رفتاری
• کاهش اشتها
• تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی مانند خاک، یخ یا کاغذ که به آن پیکا گفته می‌شود
• کاهش تمرکز و افت عملکرد یادگیری
• شکننده شدن ناخن‌ها یا تغییرات زبان در بعضی موارد

در شیرخواران و کودکان کم‌سن ممکن است علائم اختصاصی نباشد و کودک بیشتر به شکل بی‌قراری، کاهش اشتها یا خستگی خود را نشان دهد.

نحوه تشخیص دقیق کم خونی کودکان

تشخیص کم‌خونی فقط بر اساس رنگ‌پریدگی یا علائم ظاهری کودک انجام نمی‌شود. پزشک ابتدا درباره تغذیه، رشد، سابقه بیماری، داروها، احتمال خونریزی و سابقه خانوادگی سؤال می‌کند و سپس در صورت نیاز آزمایش خون درخواست می‌شود. آزمایش شمارش کامل سلول‌های خون یا CBC یکی از مهم‌ترین بررسی‌هاست و میزان هموگلوبین و شاخص‌های گلبول قرمز را مشخص می‌کند.

برای بررسی کمبود آهن، اندازه‌گیری فریتین نیز اهمیت دارد، چون اطلاعاتی درباره ذخایر آهن بدن می‌دهد. بسته به شرایط کودک ممکن است آزمایش‌های دیگری مانند بررسی آهن خون، رتیکولوسیت، ویتامین B12، فولات یا بررسی خونریزی و بیماری‌های زمینه‌ای هم لازم باشد. بنابراین پایین بودن هموگلوبین به‌تنهایی همیشه به معنای فقر آهن نیست و باید علت آن مشخص شود.

روش های درمان کم خونی در کودکان

اکثر پدر مادر ها به دنبال شربت برای کم خونی کودکان  هستند. درمان به علت کم‌خونی بستگی دارد. اگر آزمایش‌ها نشان دهند که کم‌خونی ناشی از کمبود آهن است، معمولاً اصلاح تغذیه همراه با مکمل آهن انجام می‌شود. مکمل آهن می‌تواند به شکل قطره، شربت یا قرص باشد و انتخاب نوع و مقدار آن به سن، وزن، شدت کم‌خونی و شرایط کودک بستگی دارد.

در کم‌خونی ناشی از فقر آهن، مهم‌ترین اقدامات شامل موارد زیر است:

• شناسایی و برطرف کردن علت کمبود آهن؛ مثلاً رژیم غذایی نامناسب یا خونریزی.
• استفاده از مکمل آهن با مقدار مناسب و طبق نظر پزشک.
• اصلاح رژیم غذایی و افزایش مصرف مواد غذایی سرشار از آهن.
• پیگیری آزمایش خون برای اطمینان از پاسخ مناسب به درمان.
• ادامه درمان برای مدت کافی جهت بازسازی ذخایر آهن، حتی پس از طبیعی شدن هموگلوبین، در صورت توصیه پزشک.

طبق توصیه جدید آکادمی اطفال آمریکا، مناسب ترین شربت برای کم خونی کودکان کم‌سن، آهن المنتال با دوز درمانی مشخص و معمولاً به صورت یک بار در روز استفاده می‌شود؛ در نوجوانان نیز دوز درمانی متفاوت است. مقدار دقیق مکمل باید بر اساس شرایط کودک تعیین شود و نباید صرفاً بر اساس سن، یک شربت یا قرص آهن را به‌صورت خودسرانه انتخاب کرد.

آیا درمان خانگی برای کم خونی کودکان وجود دارد؟

اگر منظور از درمان خانگی، اصلاح تغذیه باشد، بله؛ تغذیه مناسب نقش مهمی در پیشگیری و درمان کمبود آهن دارد. اما اگر کودک واقعاً دچار کم‌خونی فقر آهن شده باشد، تغییر رژیم غذایی به‌تنهایی همیشه برای جبران کمبود کافی نیست و ممکن است به مکمل آهن نیاز داشته باشد.

بهتر است از دادن مکمل آهن یا درمان‌های خانگی نامشخص بدون تشخیص علت خودداری شود. مصرف بیش از نیاز آهن نیز می‌تواند برای کودک مضر باشد، بنابراین «هرچه آهن بیشتر، بهتر» درست نیست.

خوراکی های مفید برای کم خونی کودکان

غذاهای حاوی آهن می‌توانند به تأمین نیاز روزانه کودک کمک کنند. آهن موجود در گوشت، مرغ و غذاهای دریایی جذب بهتری دارد. حبوبات، مغزها، سبزیجات و بعضی غلات غنی‌شده نیز آهن دارند، اما آهن موجود در منابع گیاهی جذب پایین‌تری دارد. 

خوراکی‌های مناسب شامل موارد زیر هستند:

• گوشت قرمز کم‌چرب
• مرغ و بوقلمون
• ماهی و بعضی غذاهای دریایی
• عدس و انواع لوبیا
• نخود و سایر حبوبات
• تخم‌مرغ
• غلات و نان‌های غنی‌شده با آهن
• سبزیجات برگ سبز مانند اسفناج
• مغزها و برخی میوه‌های خشک

همراه کردن منابع گیاهی آهن با مواد غذایی حاوی ویتامین C مانند مرکبات، کیوی، توت‌فرنگی، گوجه‌فرنگی و فلفل دلمه‌ای می‌تواند جذب آهن را بهتر کند.

پیشگیری از کم خونی در کودکان

پیشگیری از کمبود آهن از سال‌های ابتدایی زندگی اهمیت زیادی دارد، چون نیاز بدن کودک در دوره رشد بالاست. تغذیه متناسب با سن، استفاده از غذاهای غنی از آهن و توجه به میزان مصرف شیر می‌تواند احتمال کمبود آهن را کاهش دهد. در بعضی شیرخواران نیز بر اساس نوع تغذیه و شرایط تولد، مکمل آهن از زمان مشخصی توصیه می‌شود.

برای پیشگیری می‌توان به این نکات توجه کرد:

•    از شروع غذای کمکی، مواد غذایی حاوی آهن را به شکل متناسب با سن کودک در برنامه غذایی قرار دهید.
•    در شیرخواران و کودکان، مکمل آهن را فقط طبق توصیه پزشک و بر اساس شرایط کودک استفاده کنید.
•    در کودکان بالای یک سال، مصرف بیش از حد شیر گاو را محدود کنید تا جای غذاهای حاوی آهن را نگیرد.
•    برای کودکان در معرض خطر، غربالگری و آزمایش خون طبق نظر پزشک انجام شود.
•    در دختران نوجوان، خونریزی شدید قاعدگی باید جدی گرفته شود، چون یکی از عوامل مهم کمبود آهن است.

عوارض کم خونی در کودکان و نوزادان

کم‌خونی خفیف ممکن است در ابتدا فقط باعث خستگی یا کاهش انرژی شود، اما کمبود آهن طولانی‌مدت در کودکان اهمیت بیشتری دارد. آهن برای رشد و عملکرد مغز ضروری است و کمبود آن می‌تواند روی توجه، یادگیری و رشد عصبی اثر بگذارد. به همین دلیل، تشخیص و درمان به‌موقع اهمیت دارد. در موارد شدید یا درمان‌نشده، کم‌خونی می‌تواند باعث کاهش تحمل فعالیت، تنگی نفس، تپش قلب و در موارد شدیدتر مشکلات جدی‌تر شود. شدت عوارض به علت کم‌خونی، میزان کاهش هموگلوبین و مدت‌زمان باقی ماندن آن بستگی دارد.

میتوانید مقله علائم کم خونی شدید در بانوان را نیز بخواند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر کودک به‌طور مداوم خسته و بی‌حال است، رنگ‌پریده شده، در فعالیت‌های روزمره زود خسته می‌شود یا علائمی مانند سرگیجه، تنگی نفس، تپش قلب و سردرد دارد، بهتر است علت این علائم بررسی شود. وجود تمایل به خوردن مواد غیرخوراکی، کاهش تمرکز یا افت عملکرد تحصیلی نیز می‌تواند در بعضی کودکان با کمبود آهن همراه باشد.

در صورت تنگی نفس قابل توجه، ضعف شدید، غش، تپش قلب شدید، خونریزی غیرطبیعی یا رنگ‌پریدگی واضح، بررسی پزشکی باید با جدیت بیشتری انجام شود. همچنین اگر کودک با وجود مصرف مکمل آهن طبق تجویز، پاسخ مناسبی به درمان نداشته باشد، باید علت کم‌خونی دوباره ارزیابی شود؛ چون ممکن است کمبود آهن تنها دلیل مشکل نباشد.

سوالات متداول

شربت برای کم خونی کودکان چیست؟ 

شربت‌های حاوی آهن یکی از گزینه‌های درمان کم‌خونی ناشی از فقر آهن در کودکان هستند. نوع فرآورده و مقدار مصرف باید بر اساس سن، وزن، شدت کم‌خونی و میزان آهن مورد نیاز کودک تعیین شود و مصرف خودسرانه مکمل آهن توصیه نمی‌شود.

علائم کم خونی در کودکان ۱۱ ساله چیست؟

خستگی و ضعف، رنگ‌پریدگی، کاهش تمرکز، سردرد، سرگیجه و تنگی نفس از علائم احتمالی کم‌خونی در کودکان ۱۱ ساله هستند. با این حال، کم‌خونی خفیف ممکن است بدون علامت باشد و تشخیص قطعی آن به آزمایش خون نیاز دارد.

چرا کم خونی و فقر آهن در کودکان خطرناک است؟

فقر آهن و کم‌خونی درمان‌نشده می‌تواند بر رشد جسمی، تمرکز، یادگیری و عملکرد شناختی کودک اثر منفی بگذارد. به همین دلیل، تشخیص علت کم‌خونی و درمان به‌موقع آن اهمیت دارد.

بهترین قرص کم خونی برای کودکان چیست؟

برای کم‌خونی ناشی از فقر آهن، مکمل‌های خوراکی آهن از درمان‌های اصلی هستند؛ اما یک نوع قرص را نمی‌توان برای همه کودکان به‌عنوان «بهترین» گزینه معرفی کرد. انتخاب فرآورده و مقدار مصرف باید بر اساس شرایط کودک و میزان آهن مورد نیاز او انجام شود.

میزان آهن مورد نیاز در کودکان و نوزادان چقدر است؟

میزان نیاز روزانه به آهن با توجه به سن متفاوت است؛ برای مثال، نیاز نوزادان ۷ تا ۱۲ ماهه حدود ۱۱ میلی‌گرم و کودکان ۱ تا ۳ ساله حدود ۷ میلی‌گرم در روز است. در نوزادان زیر ۶ ماه، نیاز معمولاً از طریق ذخایر بدن و تغذیه تأمین می‌شود.

آیا تنها نوع کم خونی کودکان فقر آهن است؟

خیر. اگرچه فقر آهن یکی از شایع‌ترین علل کم‌خونی در کودکان است، کم‌خونی می‌تواند به دلایل دیگری مانند کمبود ویتامین B12 یا فولات، بیماری‌های مزمن، خونریزی یا برخی اختلالات ارثی گلبول‌های قرمز نیز ایجاد شود.

جمع بندی

علائم کم خونی در کودکان می‌تواند از خستگی، رنگ‌پریدگی و کاهش تمرکز تا سرگیجه، تنگی نفس و ضعف شدید متغیر باشد، اما این علائم به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیستند. کمبود آهن یکی از علل مهم کم‌خونی در کودکان است، ولی تنها علت نیست و تشخیص دقیق معمولاً به بررسی شرح حال، تغذیه و آزمایش خون نیاز دارد. در صورت تأیید کمبود آهن، اصلاح تغذیه و استفاده از مکمل مناسب می‌تواند به درمان کمک کند؛ با این حال نوع و مقدار مکمل باید بر اساس شرایط کودک تعیین شود و مصرف خودسرانه آهن توصیه نمی‌شود.