کم خونی در زنان چیست و چرا اهمیت دارد؟

کم‌خونی وضعیتی است که در آن خون از نظر تعداد گلبول‌های قرمز، میزان هموگلوبین یا حجم کلی خون دچار کمبود است و یکی از نگرانی‌های مهم سلامت در سراسر جهان محسوب می‌شود؛ به‌طوری‌که هم کشورهای درحال‌توسعه و هم کشورهای توسعه‌یافته را تحت تأثیر قرار می‌دهد. با وجود اینکه کم‌خونی انواع و علل مختلفی دارد، کمبود آهن مهم‌ترین عامل در ایجاد کم‌خونی به شمار می‌رود. کمبود آهن شایع‌ترین اختلال تغذیه‌ای در جهان است و تنها کمبود ماده مغذی است که در کشورهای صنعتی نیز شیوع قابل‌توجهی دارد.

زنان و کودکان بیش از سایر گروه‌ها تحت تأثیر کم‌خونی قرار می‌گیرند. وضعیت نامناسب تغذیه‌ای، افزایش از دست دادن خون در دوران قاعدگی و افزایش نیاز بدن به خون در دوران بارداری از عواملی هستند که باعث شیوع بیشتر کم‌خونی در زنان می‌شوند. در ادامه این متن به بررسی نشانه های کم خونی در زنان و راه‌های درمان آن خواهیم پرداخت. حتما مقاله کم خونی چیست را بخوانید.

علائم کم خونی شدید در بانوان

از آنجایی که کمبود آهن معمولاً به‌آرامی ایجاد می‌شود، بدن به‌تدریج با آن سازگار می‌شود و به همین دلیل ممکن است بیماری برای مدت طولانی، حتی چند سال، تشخیص داده نشود. بسیاری از افراد به اثرات عمومی کم‌خونی عادت می‌کنند و متوجه شدت علائم نمی‌شوند. در موارد شدید، ممکن است تنگی نفس یا مشکل در تنفس ایجاد شود. سایر علائم کم خونی شدید در بانوان عبارت‌اند از:

• اضطراب که گاهی می‌تواند با افکار وسواسی یا رفتارهای اجباری شبیه OCD همراه باشد
• تحریک‌پذیری یا احساس خلق پایین
• آنژین یا درد قفسه سینه
• یبوست
• وزوز گوش
• زخم‌های دهانی
• تپش قلب
• ریزش مو
• غش کردن یا احساس نزدیک بودن به غش
• افسردگی
• تنگی نفس
• پرش یا انقباض عضلات
• رنگ‌پریدگی یا زردی پوست
• احساس گزگز، بی‌حسی یا سوزش
• قطع یا عقب افتادن قاعدگی
• گلوسیت؛ التهاب یا عفونت زبان
• ناخن‌های قاشقی‌شکل یا ناخن‌های ضعیف و شکننده
• کاهش اشتها
• خارش پوست.

حتما بخوانید: علائم کم خونی در کودکان

دلیل کم خونی در زنان

بدن آهن را از مواد غذایی دریافت می‌کند. آهن از طریق مخاط دستگاه گوارش، به‌ویژه روده باریک جذب می‌شود و سپس از طریق خون به سلول‌های تخصصی، مخصوصاً سلول‌های مغز استخوان، منتقل می‌شود. این سلول‌ها از آهن برای ساخت هموگلوبین استفاده می‌کنند؛ هموگلوبین بخش مهمی از گلبول‌های قرمز خون است و وظیفه دارد اکسیژن را به بافت‌های مختلف بدن برساند. بنابراین اگر بدن آهن کافی نداشته باشد، میزان هموگلوبین هم کاهش پیدا می‌کند و ممکن است اکسیژن‌رسانی به بدن مختل شود.

آهن فقط برای خون‌سازی مهم نیست؛ بلکه در عملکرد عضلات و بسیاری از فرایندهای متابولیک بدن نیز نقش دارد. بدن مقداری از آهن اضافی را، برای مثال در کبد، ذخیره می‌کند تا در مواقع نیاز از آن استفاده کند. کمبود آهن زمانی ایجاد می‌شود که بدن بیشتر از مقداری که جذب می‌کند آهن از دست بدهد. این اتفاق می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد، از جمله:

رژیم غذایی حاوی آهن کافی نباشد.

به دلیل مشکلاتی مانند بیماری سلیاک، جذب آهن از روده کاهش پیدا کند

خونریزی مزمن وجود داشته باشد؛ مثلاً به دلیل آسیب دستگاه گوارش، التهاب معده یا قاعدگی‌های سنگین

فرد به یک بیماری التهابی مزمن مانند آرتریت روماتوئید یا بیماری‌های التهابی روده مبتلا باشد

در موارد نادر، کمبود آهن می‌تواند مادرزادی باشد و از بدو تولد وجود داشته باشد.

حتما بخوانید: برای کم خونی چی بخوریم

چرا خانم ها بیش‌تر دچار کم خونی شدید می‌شوند؟

همان طور که گفته شد، شایع‌ترین نوع کم‌خونی در جهان، کم‌خونی فقر آهن است که در اثر کمبود آهن ایجاد می‌شود. زنان به چند دلیل بیش‌تر در معرض این نوع کم‌خونی قرار دارند. 

اول اینکه زنان در سنین باروری، تقریباً هر ماه طی قاعدگی مقداری خون از دست می‌دهند و بدن برای ساخت خون جدید به آهن نیاز دارد. خطر کم‌خونی در زنانی که پریودهای طولانی یا خونریزی‌های شدید دارند بیشتر است. بعضی زنان همچنین ممکن است به دلیل فیبروم‌‌های رحمی که باعث خونریزی آهسته و مزمن می‌شوند، یا خونریزی مرتبط با برخی انواع IUD، آهن بیش‌تری از دست بدهند.

دلیل دوم این است که نیاز بدن به آهن در بارداری افزایش پیدا می‌کند، چون آهن برای رشد مناسب جنین ضروری است. زنان باردار حدود ۵۰درصد آهن بیش‌تری نسبت به حالت معمول نیاز دارند؛ یعنی حدود ۲۷ میلی‌گرم در روز در مقایسه با ۱۸ میلی‌گرم در روز. همچنین هنگام زایمان مقداری خون از دست می‌رود. به همین دلیل، زنانی که باردار هستند یا قصد بارداری دارند بهتر است سطح آهن خود را بررسی کنند و در صورت داشتن علائم کم‌خونی، آن را با پزشک یا ماما در میان بگذارند.

حتما بخوانید: کم خونی در بارداری

عوارض کم خونی شدید در بانوان

کم‌خونی در زنان معمولاً به‌آرامی ایجاد می‌شود و ممکن است برای مدت طولانی بدون تشخیص باقی بماند. با گذشت زمان، بدن تا حدی به کاهش اکسیژن‌رسانی عادت می‌کند و به همین دلیل ممکن است علائم در ابتدا چندان واضح نباشند. با این حال، اگر کم‌خونی درمان نشود می‌تواند در طولانی‌مدت عوارضی ایجاد کند. برای مثال، در بعضی شرایط کم‌خونی می‌تواند با افزایش خطر ترومبوز یا تشکیل لخته خون همراه باشد. در کم‌خونی شدید یا طولانی‌مدت، کاهش اکسیژن‌رسانی خون می‌تواند به قلب، مغز و سایر اندام‌های بدن آسیب وارد کند. کم‌خونی بسیار شدید حتی ممکن است تهدیدکننده زندگی باشد.

در افراد بالای ۶۵ سال حتی کم‌خونی خفیف هم ممکن است باعث کاهش توان و آمادگی جسمانی شود. همچنین خطر بعضی بیماری‌های قلبی‌عروقی مانند نارسایی قلبی یا حمله قلبی می‌تواند افزایش پیدا کند.

روش های تشخیص کم خونی در زنان

با تشخیص و درمان مناسب، اثرات کم‌خونی تا حد زیادی قابل کاهش است.  کم‌خونی معمولاً با اندازه‌گیری هموگلوبین (HGB) و هماتوکریت (HCT) تشخیص داده می‌شود. هماتوکریت نشان‌دهنده درصد گلبول‌های قرمز در خون است. این دو شاخص در آزمایش روتین شمارش کامل سلول‌های خونی یا CBC اندازه‌گیری می‌شوند و CBC بهتر است بخشی از چکاپ‌های منظم سلامت باشد.

سطح هموگلوبین در زنان باید حدود ۱۲گرم در دسی‌لیتر باشد. هموگلوبین کمتر از ۶.۵ گرم در دسی‌لیتر بسیار خطرناک است و می‌تواند تهدیدکننده زندگی باشد. 

میزان هماتوکریت در زنان معمولاً باید حدود ۳۵تا ۴۶ درصد باشد.

درمان کم خونی شدید در بانوان

درمان کم‌خونی به علت آن بستگی دارد. اگر سطح آهن پایین باشد، پزشک یا کادر درمان راه‌هایی برای افزایش آهن خون پیشنهاد می‌کنند. ممکن است با تغییر رژیم غذایی و مصرف مواد غذایی غنی از آهن مانند سبزیجات برگ‌سبز تیره، گوشت قرمز، حبوبات، غذاهای دریایی و نان و غلات غنی‌شده بتوان سطح آهن را افزایش داد. قرص آهن نیز می‌تواند کمک‌کننده باشد و در موارد شدید ممکن است آهن وریدی تجویز شود. مصرف مکمل آهن باید با نظر پزشک انجام شود.

داروهایی نیز وجود دارند که بدن را برای ساخت گلبول‌های قرمز بیش‌تر تحریک می‌کنند؛ از جمله اریتروپویتین یا EPO که به‌صورت تزریقی استفاده می‌شود. بعضی افراد مبتلا به کم‌خونی شدید ممکن است به تزریق خون نیاز داشته باشند، اما معمولاً زمانی انجام می‌شود که خون به‌طور فوری مورد نیاز باشد یا سایر روش‌های درمانی مؤثر نباشند. مشورت با پزشک کمک می‌کند تا بر اساس علت اصلی کم‌خونی، مناسب‌ترین روش درمان انتخاب شود.

آیا کم‌خونی در بانوان موجب ناباروری می‌شود؟

کم‌خونی، به‌ویژه کم‌خونی فقر آهن، به‌تنهایی یک علت قطعی و مستقیم برای ناباروری محسوب نمی‌شود اما کمبود آهن می‌تواند با سلامت باروری زنان ارتباط داشته باشد. آهن برای ساخت هموگلوبین، اکسیژن‌رسانی به بافت‌ها و عملکرد طبیعی بسیاری از سلول‌های بدن ضروری است و کاهش شدید یا طولانی‌مدت ذخایر آهن ممکن است شرایط بدن را برای عملکرد طبیعی سیستم تولیدمثل نامناسب‌تر کند.

برخی مطالعات نشان داده‌اند که کمبود ذخایر آهن در زنان مبتلا به ناباروری بدون علت مشخص بیشتر دیده می‌شود. از طرف دیگر، گاهی علتی که باعث کم‌خونی شده است، خودش می‌تواند با باروری ارتباط داشته باشد.برای مثال، خونریزی شدید قاعدگی ناشی از فیبروم‌ رحمی، برخی بیماری‌های گوارشی و اختلالات تغذیه‌ای می‌توانند هم ذخایر آهن را کاهش دهند و هم نیاز به بررسی جداگانه داشته باشند.

بنابراین اگر خانمی برای بارداری اقدام می‌کند و هم‌زمان دچار کم‌خونی یا فریتین پایین است، بهتر است علت آن مشخص و درمان شود. معمولاً بررسی‌هایی مانند CBC، هموگلوبین و در صورت نیاز فریتین و سایر شاخص‌های آهن انجام می‌شود. درمان کمبود آهن علاوه بر بهبود خستگی، ضعف و سایر علائم، به آماده‌تر شدن وضعیت عمومی بدن برای بارداری کمک می‌کند. 

راه های پیشگیری از کم خونی در بانوان

اگرچه از بسیاری از انواع کم‌خونی نمی‌توان پیش‌گیری کرد، داشتن تغذیه سالم می‌تواند به پیش‌گیری از کم‌خونی ناشی از کمبود آهن و ویتامین‌ها کمک کند. بهتر است مواد غذایی حاوی مقادیر مناسب موارد زیر در رژیم غذایی وجود داشته باشند:

• آهن: مانند گوشت گاو، سبزیجات برگ‌سبز تیره، میوه‌های خشک و مغزها 
• ویتامین B12: مانند گوشت و لبنیات 
• اسید فولیک: مانند مرکبات و آب مرکبات، سبزیجات برگ‌سبز تیره، حبوبات و غلات غنی‌شده 

مصرف روزانه مولتی‌ویتامین نیز می‌تواند به پیشگیری از برخی کم‌خونی‌های ناشی از کمبود مواد مغذی کمک کند. 

چه زمانی برای کم خونی شدید در زنان باید به پزشک مراجعه کرد؟

اگر خستگی و ضعف شدید، تنگی نفس با فعالیت کم یا در حالت استراحت، تپش قلب مداوم، سرگیجه شدید، غش، درد قفسه سینه، رنگ‌پریدگی قابل‌توجه یا کاهش توان انجام کارهای روزمره دارید، بهتر است سریع‌تر توسط پزشک بررسی شوید. همچنین قاعدگی‌های بسیار سنگین یا طولانی، خونریزی غیرعادی، مدفوع سیاه یا خونی و علائم کم‌خونی در دوران بارداری نیاز به ارزیابی پزشکی دارند، چون ممکن است نشانه از دست دادن قابل‌توجه خون یا کم‌خونی شدید باشند.

اگر آزمایش خون نشان داده هموگلوبین به‌طور قابل‌توجهی پایین است، حتی در صورت نداشتن علائم شدید، باید علت کم‌خونی مشخص شود؛ چون درمان فقط مصرف آهن نیست و ممکن است بررسی کمبود آهن، B12  و فولات، خونریزی‌های رحمی یا گوارشی و سایر بیماری‌های زمینه‌ای لازم باشد.

سوالات متداول

چه کسانی بیش‌تر در معرض کم‌خونی هستند؟

خانم‌هایی که قاعدگی‌های سنگین یا طولانی دارند، زنان باردار و پس از زایمان، افرادی با رژیم غذایی کم‌آهن، بیماری‌های گوارشی و اختلال جذب، خونریزی مزمن یا بیماری‌های التهابی بیشتر در معرض کم‌خونی هستند. کمبود آهن شایع‌ترین علت کم‌خونی در جهان است.

علائم کم‌خونی مینور در زنان چیست؟

بیشتر افراد مبتلا به تالاسمی مینور هیچ علامت خاصی ندارند یا فقط کم‌خونی خفیف، خستگی و رنگ‌پریدگی را تجربه می‌کنند.

آیا علائم کم‌خونی در زنان یائسه متفاوت است؟

علائم کم خونی در زنان یائسه مثل خستگی، ضعف، تنگی نفس، سرگیجه یا تپش قلب تفاوتی با بقیه افراد ندارد اما علت کم‌خونی بعد از یائسگی اهمیت ویژه‌ای دارد. چون خونریزی قاعدگی دیگر وجود ندارد، کم‌خونی فقر آهن در این سن نیازمند بررسی عللی مانند خونریزی دستگاه گوارش است.

آیا پریود روی کم‌خونی تأثیر دارد؟

بله. قاعدگی باعث از دست رفتن مقداری آهن می‌شود و اگر خونریزی شدید یا طولانی باشد، می‌تواند ذخایر آهن را کاهش دهد و موجب کم‌خونی فقر آهن یا تشدید علائمی مثل خستگی، ضعف و سرگیجه شود.

مهم‌ترین عوامل در کم‌خونی شدید بانوان چیست؟

خونریزی شدید قاعدگی یا سایر خونریزی‌های مزمن، کمبود شدید آهن، کمبود ویتامین B12 یا فولات، اختلال جذب، بیماری‌های مزمن و التهابی و برخی بیماری‌های ارثی مانند تالاسمی از عوامل مهم هستند

جمع بندی

اگر بدون علت مشخص احساس خستگی دارید یا هرکدام از علائم کم‌خونی را تجربه می‌کنید، بهتر است با پزشک یا کادر درمان صحبت کنید. با انجام آزمایش می‌توان مشخص کرد که آیا کم‌خونی وجود دارد یا خیر و در صورت تشخیص، علت آن بررسی و درمان مناسب انتخاب می‌شود.