درمان ناباروری به روش IVM

روش IVM یا بلوغ آزمایشگاهی تخمک، یکی از روش‌‌های نوین در حوزه درمان ناباروری است که طی آن تخمک‌های نابالغ، با کمترین نیاز به تحریک دارویی، از تخمدان‌های خانم خارج شده و در محیط آزمایشگاه به بلوغ می‌رسند. شاید برای شما این سوال پیش آمده باشد که تخمک نابالغ چیست؟ تخمک نابالغ، سلولی است که هنوز مراحل کامل رشد و آمادگی برای باروری را طی نکرده و به ‌طور طبیعی باید در بدن زن به بلوغ رسد تا قابلیت لقاح با اسپرم را داشته باشد. از اواخر سال ۲۰۱۶، این روش در استرالیا وارد مرحله آزمایشات بالینی شد و تخمین زده شد که سه تا پنج سال زمان نیاز است تا این فناوری برای استفاده زوج‌های نابارور آماده شود. 

با این حال، اثبات کامل ایمنی و اثربخشی آن و دریافت تأییدیه FDA، از الزامات ورود گسترده بارداری به روش IVM و ورود آن به عرصه درمان‌‌های ناباروری است. به همین جهت این روش در موارد محدود برای بیمارانی که شرایط خاص دارند کاربرد دارد و به صورت گسترده استفاده نمی‌شود. در این مقاله به تفصیل پیرامون درمان ناباروری با IVM و بارداری به روش IVM پرداخته‌ایم.

IVM چیست و چه کاربردی در درمان ناباروری دارد؟

یکی از مراحل در لقاح آزمایشگاهی، فرایند تخمک کشی (پانکچر) از تخمدان‌های خانم است. تخمدان‌ها و تخمک‌ها با استفاده از برخی داروهای هورمونی، تقویت شده و طی یک جراحی کوچک که از طریق واژن انجام می‌شود، فولیکول‌های بالغ از تخمدان خارج می‌شوند و تخمک‌ها با اسپرم در محیط آزمایشگاه لقاح پیدا می‌کنند. 

روش IVM که به آن بلوغ آزمایشگاهی تخمک گفته می‌شود روشی است که در آن به جای تخمک‌های بالغ، تخمک‌های نابالغ از تخمدان استخراج می‌شوند و در محیط آزمایشگاه بقیه مراحل رشد خود را گذرانده و در نهایت با اسپرم لقاح می‌یابند. به دلیل اینکه در این روش بلوغ آزمایشگاهی تخمک را شاهد هستیم از داروهای هورمونی کمتری برای عمل استخراج سلول جنسی خانم استفاده خواهد شد. 

مراحل انجام IVM به چه صورت است؟

در این قسمت به مراحل بلوغ آزمایشگاهی، که یک روش کمک باروری بدون تحریک تخمدان است می‌پردازیم. بخشی از مراحل آی وی ام (IVM) با IVF شباهت دارد که به طور اختصاصی در قسمت تفاوت IVF با IVM به مقایسه ای وی اف و IVM می‌پردازیم.

۱. معاینه و ارزیابی اولیه

 مانند هر اقدامی، در قدم اول معاینه و ارزیابی اولیه توسط متخصصین ناباروری ضرورت دارد. معاینه و سونوگرافی ترانس ‌واژینال برای بررسی تخمدان‌‌ها و درخواست آزمایشات هورمونی (FSH، LH، آزمایش AMH و…) برای تصمیم گیری نهایی و چیدن برنامه درمان از جمله اقداماتی است که در ویزیت‌های اولیه انجام می‌شود.

۲. تحریک تخمدان با دوز پایین یا بدون دارو

از آنجایی که آی وی ام، یک روش کمک باروری بدون تحریک تخمدان است، در IVM برخلاف IVF، از داروهای تحریک تخمک ‌گذاری با دوز بالا استفاده نمی‌شود. هدف این مرحله رشد فولیکول‌‌های کوچک بدون رسیدن به بلوغ نهایی داخل بدن است.

۳. پایش رشد فولیکول‌‌ها

در زمان استفاده از داروها، پزشک ممکن است سونوگرافی‌های پی‌ در پی برای بررسی رشد فولیکول‌‌ها و بررسی ضخامت آندومتر را توصیه کند؛ معمولاً وقتی به قطر ۱۰–۱۲ میلی ‌متر رسیدند، زمان مناسب برداشت تخمک است.

۴. استخراج تخمک‌های نابالغ

از طریق سونوگرافی واژینال و با سوزن مخصوص، تخمک‌های نابالغ از فولیکول‌های کوچک تخمدان خارج می‌شوند.

۵. بلوغ آزمایشگاهی تخمک‌ها (In Vitro Maturation)

طی ۲۴ تا ۴۸ ساعت، تخمک‌ها در شرایط کنترل‌ شده آزمایشگاه و در محیط کشت مخصوص به بلوغ می‌رسند و آماده لقاح با سلول های جنسی آقا می‌شوند. از این پس بقیه مراحل تفاوتی با استخراج تخمک بالغ و به دنبال آن IVF ندارد.

۶. لقاح تخمک‌‌ها با اسپرم‌ها و انتقال جنین به رحم

بعد از بلوغ آزمایشگاهی تخمک های نابالغ، تخمک‌ها با اسپرم لقاح داده می‌شوند (معمولاً با روش ICSI)؛ تخمک‌های لقاح یافته در انکوباتور نگهداری شده تا به جنین تبدیل شوند و پس از چند روز رشد (معمولاً روز سوم یا پنجم)، جنین‌‌های مناسب به رحم منتقل می‌شوند یا در صورت نیاز، جنین‌ها فریز شده و برای استفاده در سیکل‌های بعدی مورد استفاده قرار می گیرند.

چه کسانی کاندید مناسب برای استفاده از روش IVMهستند؟

از آنجایی که شانس موفقیت IVM، پائینتر از IVF است؛ درمان ناباروری با IVM به همه افراد و زوجین نابارور توصیه نمی‌شود. در ادامه به این پرسش پاسخ داده‌ایم که چه کسانی کاندید مناسب برای استفاده از روش IVM هستند.

زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)

 این افراد در روند درمان ناباروری و دریافت داروهای محرک تخمدانی، به ‌شدت در معرض خطر سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) هستند، که در موارد شدید می‌تواند خطرناک یا حتی کشنده باشد. به همین جهت به بیماران مبتلا به PCO می‌توان بارداری با روش IVM را توصیه کرد. بلوغ آزمایشگاهی تخمک نیاز بیمار به استفاده از داروهای قوی را رفع می‌کند. به عبارتی در روش IVM نیازی به تحریک تخمدان با داروهای قوی نیست، بنابراین خطر OHSS بسیار کم یا تقریباً صفر است. 

زنانی که ذخیره تخمدانی پایینی دارند

برای این افراد تحریک تخمدانی شدید ممکن است به تخمدان‌ها آسیب بزند یا باعث از دست رفتن تخمک‌های باقی‌ مانده شود. روش IVM با تحریک کم یا بدون تحریک انجام می‌‌شود، پس شانس حفظ تخمک‌‌های موجود بیشتر است.

زنانی که به سرطان مبتلا هستند 

آی وی ام میتواند روشی ایده آل برای درمان ناباروری بیماران سرطانی باشد، چون نیازی به مصرف داروهای هورمونی ندارد. این داروها ممکن است برای افرادی که سابقه سرطان دارند، خطرناک باشند یا باعث تحریک سلول‌های سرطانی شود. از طرفی، چون روش IVM سریع انجام می‌شود، امکان حفظ باروری پیش از شروع مراحل شیمی‌ درمانی یا پرتو درمانی را فراهم می‌کند.

تفاوت ‌های اصلی بین IVM و IVF چیست؟

اصلی ترین تفاوت IVF و IVM استخراج تخمک های نابالغ به جای تخمک های بالغ و رسیده از تخمدان و بلوغ آزمایشگاهی تخمک ها در روش IVM، می باشد. به همین جهت در این روش، از داروهای هورمونی کمتر برای تحریک تخمدان استفاده می شود و بیمار در معرض تحریک بیش از حد تخمدان قرار نمی گیرد.

پس از بازیابی و بلوغ تخمک، فرآیند های IVF و IVM بسیار مشابه هستند. در هر دو ممکن است تخمک و اسپرم را در یک محیط ترکیب کرده یا از تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم (ICSI) برای بارورسازی تخمک استفاده کنند.

درصد موفقیت روش IVM چقدر است؟

وقتی صحبت از مقایسه IVF و IVM می ‌شود، یکی از مهم‌ ترین نکاتی که باید به آن توجه کرد شانس موفقیت IVM است. در یک مطالعه علمی که در سال ۲۰۲۳ منتشر شد، پژوهشگران با بررسی مقالات و گزارش‌ های بالینی مختلف به این نتیجه رسیدند که شانس موفقیت IVM هنوز پایین ‌تر از IVF است. به‌ عنوان مثال، در برخی از موارد، میزان بارداری موفق با روش IVM حدود ۱۵ درصد گزارش شده است. این در حالی‌ است که در روش IVF معمولاً درصد موفقیت بالاتر است. به همین دلیل، استفاده از آی وی ام بیشتر برای گروه خاصی از زنان توصیه می ‌شود؛ مثل کسانی که به دلایل پزشکی نمی‌ توانند داروهای تحریک تخمک‌ گذاری دریافت کنند. در تفاوت IVF و IVM، میزان موفقیت بارداری یکی از اصلی‌ترین تفاوت‌هاست؛ هرچند روش IVM همچنان در حال پیشرفت است و آینده امیدوارکننده ‌ای دارد.

عوارض جانبی روش IVM

روش IVM (بلوغ آزمایشگاهی تخمک) عوارض جانبی خاص و تهدیدکننده‌‌ای مانند تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) که در روش IVF شایع‌تر است، ندارد. با این حال، برخی چالش‌ها و محدودیت‌ها وجود دارد که میتوان آن‌‌ها را ‌نوعی عوارض غیر مستقیم در نظر گرفت. برای مثال:

• کیفیت پایین ‌تر تخمک‌ها نسبت به روش IVF که می‌تواند روی موفقیت درمان ناباروری با IVM تأثیر بگذارد.
• نرخ پایین‌تر باروری و بارداری موفق در مقایسه با IVF.
• نیاز به مهارت بالای تکنیکی برای انجام صحیح مراحل بلوغ آزمایشگاهی تخمک، که در همه مراکز درمانی در دسترس نیست.
• ناهماهنگی در بلوغ هسته‌ای و سیتوپلاسمی تخمک‌ ها، که ممکن است باعث کاهش توانایی تخمک برای لقاح و رشد مناسب جنین شود.

مزایا و محدودیت‌های درمان با IVM

همانطور که گفته شد؛ روش IVM یا بلوغ آزمایشگاهی تخمک ‌ها، یکی از روش ‌های نوین و کم ‌تهاجم در حوزه درمان ناباروری است که به‌ ویژه برای برخی گروه‌ های خاص از زنان، گزینه ‌ای مؤثر و ایمن محسوب می‌شود. برخلاف IVF کلاسیک که نیاز به تحریک تخمدان با داروهای قوی دارد، در روش IVM تخمک ‌ها بدون تحریک شدید دارویی جمع‌ آوری می ‌شوند و سپس در محیط آزمایشگاهی به بلوغ می‌ رسند. این ویژگی، باعث کاهش چشمگیر خطر سندرم تحریک بیش ‌از حد تخمدان (OHSS) شده و آن را به انتخابی مناسب برای زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی ‌کیستیک (PCOS) تبدیل کرده است.

یکی از مهم‌ ترین مزایای درمان ناباروری با IVM، امکان استفاده از آن برای درمان ناباروری در بیماران سرطانی است. در این بیماران، به‌ خصوص در دوران شیمی‌ درمانی یا بلافاصله پس از آن، استفاده از داروهای هورمونی می ‌تواند خطرناک باشد. از آنجایی که روش IVM نیازی به تحریک شدید تخمدان ندارد، برای این گروه از بیماران، درمان ناباروری با IVM گزینه‌ای ایمن محسوب می ‌شود.

با وجود همه این مزایا بارداری با روش IVM ، درمان ناباروری با IVM هنوز با محدودیت ‌هایی همراه است. یکی از مهم‌ترین آن‌ها، نرخ موفقیت پایین‌ تر نسبت به IVF در بسیاری از مراکز درمانی است. اما این روش هنوز برای همه بیماران توصیه نمی ‌شود و بیشتر در گروه‌ های خاص مانند مبتلایان PCOS یا درمان ناباروری در بیماران سرطانی کاربرد دارد. لازم به ذکر است که مراحل بلوغ آزمایشگاهی، در محیط آزمایشگاه نیازمند تجهیزات پیشرفته و تیم متخصص باتجربه است، که در تمام مراکز ناباروری در دسترس نیست.

با این حال، برای گروه خاصی از زنان، از جمله درمان ناباروری در بیماران سرطانی، زنان با تخمدان‌های پلی‌کیستیک، بارداری با روش IVM می ‌تواند گزینه ‌ای مطمئن و قابل ‌اتکا باشد.

سوالات متداول درباره درمان ناباروری با IVM

در این قسمت به برخی از پرسش‌هایی که ممکن است برای افرادی که در روند درمان ناباروری با استفاده از روش IVM هستند، پاسخ می‌دهیم. 

مدت زمان انجام IVM چقدر طول می‌کشد؟

بلوغ آزمایشگاهی تخمک‌های نابالغ 24 ساعت زمان می‌برد در صورتی که تخمک در این زمان به بلوغ برسد قابل استفاده می‌باشد؛ در غیر اینصورت کاربردی ندارد.

چه زمانی روش IVM از IVF مناسب‌تر است؟

درمان ناباروری در بیماران سرطانی و بیمارانی که در معرض سندرم تحریک بیش از حد تخمدان قرار دارند روش آی وی ام می تواند مناسب‌تر از آی وی اف است.

آیا در مرکز مام روش IVM انجام می ‌شود ؟

بله اما با توجه به میزان موفقیت پائین این روش به ندرت در مرکز مام انجام می شود. این روش برای بیمارانی که بارداری با روش IVM برای آنها بهتر از IVF است به صلاحدید پزشک انجام می شود.

چرا مقدار استفاده از داروهای هورمونی در روش IVM کمتر از IVF است ؟

چون در این روش؛ تخمک نابالغ از تخمدان خارج می شود و در آزمایشگاه به بلوغ می‌رسد. از داروهای هورمونی کمتر برای روش آی وی ام، استفاده می‌شود.

و در پایان…

لازم به ذکر است که انتخاب روش کمک باروری بر اساس شرح حال و وضعیت زوج، پیشنهاد می‌شود و انجام کلیه خدمات درمان ناباروری از جمله روش درمانی IVM در مرکز مام که یکی از پیشرفته‌ترین مراکز درمانی ناباروری در خاورمیانه است، امکان پذیر می‌باشد. با توجه به اینکه شانس موفقیت IVM کمتر از IVF است تلاش پزشکان مرکز بر آن است که روشی برای بیماران پیشنهاد شود که بهترین بازدهی را داشته باشد.