پیشگیری از اوتیسم در بارداری؛ هر آنچه باید بدانید! 👶🏻

این روزها بسیاری از خانواده‌ها با آگاهی یافتن از وجود، تست ارزیابی سلامت پیش از لانه گزینی جنین، به دنبال آن هستند تا احتمال بروز تمامی بیماری‌ها و اختلالاتی را که فرزندشان پس از تولد و یا در آینده ممکن است به آن مبتلا شود را پیش از بارداری بگیرند و یکی از این اختلالات، اختلال طیف اوتیسم است. بسیاری می‌پرسند که آیا پیشگیری از اوتیسم در بارداری یا جلوگیری از اوتیسم در بارداری امکان پذیر است یا خیر. از این رو در این مقاله از مجله اینترنتی مام سعی کرده‌ایم که به نگرانی والدین و مادران باردار پاسخ دهیم و به توضیح بیماری اوتیسم، دلایل اوتیسم شدن جنین و تشخیص اوتیسم در بارداری بپردازیم. 

اوتیسم چیست؟

اوتیسم (Autism) یا در خودماندگی یک بیماری نیست؛ اختلال طیف اوتیسم (ASD) حالتی متفاوت از عملکرد مغز است که در آن تعامل فرد با دیگران، ارتباطات اجتماعی و رفتارهای او حالتی متفاوت با دیگران دارد. این اختلال معمولا در اوایل دوران کودکی ظاهر شده و مشخصه‌های اصلی آن شامل چالش‌هایی در برقراری ارتباط، تعاملات اجتماعی و الگوهای رفتاری کودک است. علائم آن ممکن است از ۱۲ تا ۲۴ ماهگی شروع شود، اما در برخی کودکان ممکن است دیرتر بروز کند. اوتیسم در ظاهر فیزیکی افراد تغییری ایجاد نمی‌کند، اما شیوه تعامل آنها با جهان اطراف را متفاوت می‌سازد. 

این اختلال در پسران شایع‌تر از دختران است. افراد مبتلا به اوتیسم ممکن است در برخی زمینه‌ها نیاز به حمایت داشته باشند، در حالی که در زمینه‌های دیگر دارای توانمندی‌های برجسته باشند. اختلال اوتیسم یک طیف دارد و دلیل استفاده از اصطلاح «طیف اوتیسم» آن است که این اختلال تنها یک شکل مشخص و یکسان ندارد، بلکه شامل مجموعه‌‌ای از ویژگی‌‌ها و چالش‌هاست که در افراد مختلف با شدت‌ و نمودهای گوناگون بروز کند. برخی افراد ممکن است علائم خفیف‌تری داشته و قادر به زندگی مستقل باشند، در حالی که برخی دیگر نیازمند حمایت مداوم هستند. به همین جهت، واژه «طیف» به درستی بیانگر تنوع و گستردگی علائم در افراد مبتلا به این اختلال است.

انواع طیف اوتیسم و تفاوت آن

تا چند سال پیش، متخصصین برای توصیف اوتیسم از چند اسم مختلف استفاده می‌کردند. این اصطلاحات بیشتر برای مشخص کردن تفاوت‌های ظاهری بین افراد مبتلا به اوتیسم به کار می ‌رفت. اما از سال ۲۰۱۳، با تغییرات جدیدی که در کتاب راهنمای روان ‌پزشکی (DSM-5) ایجاد شد، اوتیسم به سه سطح از نظر شدت تقسیم می‌‌شود، نه به چند نوع جداگانه:

سطح یک اوتیسم: نیاز به حمایت کم

کودک توانایی صحبت کردن دارد و از هوش خوبی برخوردار است، اما در برقراری روابط اجتماعی و سازگاری با دیگران با چالش‌هایی مواجه است.

سطح دو اوتیسم: نیاز به حمایت قابل توجه

مشکلات گفتاری، رفتاری و اجتماعی در این سطح بیشتر است و کودک برای عملکرد بهتر در خانه یا مدرسه نیاز به کمک دارد.

سطح سه اوتیسم: نیاز به حمایت زیاد

در این سطح، فرد ممکن است قادر به صحبت کردن نباشد یا رفتارهای شدید و تکراری داشته باشد و حتی برای انجام ساده‌ترین کارهای روزمره نیز به حمایت مستمر نیاز داشته باشد.

از این رو دیگر، برای اوتیسم اصطلاحاتی مانند سندروم آسپرگر، اختلال فراگیر رشد و اوتیسم کلاسیک دیگر استفاده نمی‌شود.

چگونه اوتیسم تشخیص داده می شود؟

تشخیص اختلال اوتیسم غالبا پس از تولد و در سال‌های ابتدایی زندگی کودک صورت می گیرد. متخصصان با بررسی رفتار، رشد کلامی و مهارت ‌های ارتباطی کودک می‌ توانند به ‌تدریج به وجود این اختلال پی ببرند. این فرآیند اغلب توسط روان‌ شناسان کودک یا متخصصین مغز و اعصاب انجام می‌شود و معمولا شامل مشاهده بالینی، مصاحبه با والدین و استفاده از ابزارهای استاندارد ارزیابی رشد است.

تشخیص اوتیسم در بارداری برای جلوگیری از تولد نوزاد اوتیسمی، یکی از پرسش‌های دغدغه ‌برانگیز برای والدینی است که سابقه خانوادگی تولد فرزندی مبتلا به اتیسم دارند. گرچه هنوز آزمایشی قطعی برای تشخیص اختلال اوتیسم در جنینی وجود ندارد، اما پژوهش‌های اخیر نشان داده‌اند که ممکن است برخی نشانه ‌ها در مراحل ابتدایی رشد جنین دیده شود که پیشگویی کننده بیماری اوتیسم باشد؛ البته این نشانه‌‌ها قطعی نیستند و صرفا به عنوان عوامل هشدار در نظر گرفته می ‌شوند. برخی مطالعات پیشرفته در سونوگرافی، به بررسی علائم اوتیسم در دوران جنینی پرداخته‌اند. در این مطالعات، به موارد زیر به ‌عنوان عوامل بالقوه مرتبط اشاره شده است:

1. تغییر در ساختار مغز جنین: خصوصا بزرگ‌ بودن اندازه‌ نواحی‌ مثل آمیگدال، بخشی از مغز که با احساسات و ارتباطات اجتماعی مرتبط است، در جنین ‌هایی که بعدا به اوتیسم مبتلا شده‌اند.
2. وجود ناهنجاری‌ ساختاری در اندام‌‌ها: مانند ناهنجاری در قلب، کلیه یا جمجمه که گاهی در سونوگرافی ‌های دوران بارداری دیده می‌شود. برخی پژوهش‌ها این ناهنجاری‌ها را با افزایش احتمال اوتیسم در دوران کودکی مرتبط دانسته‌اند.

علل و عوامل خطر اوتیسم

همانطور که پیشتر گفته شد، بیماری اوتیسم یک وضعیت پیچیده عصبی-رشدی است که از ترکیب عوامل ژنتیکی و محیطی ناشی می‌شود. در ادامه، به بررسی دقیق علل و عوامل خطر مرتبط با اوتیسم، به ‌ویژه در دوران بارداری و همچنین علائم اوتیسم در کودکان می‌پردازیم.

عوامل ژنتیکی ابتلا به اوتیسم

ژنتیک نقش مهمی در بروز اوتیسم دارد. بررسی‌ها در دوقلوها نشان داده‌اند که اگر یکی از دو قلوهای همسان به اوتیسم مبتلا باشد، احتمال ابتلای دیگری نیز بسیار بالاست. همچنین، جهش‌‌های ژنتیکی خاصی با افزایش خطر بروز بیماری اوتیسم مرتبط شناخته شده‌اند.

عوامل محیطی در دوران بارداری

علاوه بر عوامل ژنتیکی، برخی عوامل محیطی در دوران بارداری می‌توانند خطر ابتلای جنین به بیماری اوتیسم را افزایش دهند این موارد شامل عوامل زیر است:

• سن والدین: سن بالای مادر یا پدر در زمان بارداری با افزایش خطر اوتیسم در کودک مرتبط است.
• دیابت بارداری: مادرانی که در دوران بارداری به دیابت مبتلا هستند، بیشتر در معرض داشتن فرزندی با اوتیسم قرار دارند.
• عفونت ‌های دوران بارداری: ابتلا به برخی عفونت‌ها در دوران بارداری می ‌توانند بر رشد و تکامل مغز جنین تاثیر بگذارند و خطر اختلال اوتیسم را افزایش دهند.
• مصرف برخی داروها: استفاده از برخی داروها در دوران بارداری با افزایش خطر اوتیسم در کودک مرتبط است.
• قرار گرفتن در معرض مواد سمی: تماس با مواد شیمیایی سمی مانند فلزات سنگین یا بودن در معرض آلودگی هوا می‌تواند خطر اوتیسم را افزایش دهد.
• عوامل هورمونی: برخی بررسی‌ها نشان داده‌اند که در تماس بودن جنین با سطوح بالای برخی هورمون‌ها مانند تستوسترون در رحم مادر ممکن است با افزایش خطر بیماری اوتیسم مرتبط باشد.

علائم اوتیسم در کودکان

علائم اوتیسم معمولا در سال ‌های اولیه زندگی ظاهر می ‌شوند و به طور کلی شامل موارد زیر است:

• مشکل در برقراری ارتباط اجتماعی: کودک ممکن است به نام خود پاسخ ندهد، تماس چشمی با دیگران برقرار نکند یا علاقه‌ای به تعامل با دیگران نداشته باشد.
• تأخیر در گفتار و زبان: کودک ممکن است دیرتر از همسالان خود شروع به صحبت کند یا در درک و استفاده از زبان مشکل داشته باشد.
• انجام رفتارهای تکراری: انجام حرکات تکراری مانند تکان دادن دست‌ها یا چرخیدن به دور خود به صورت متناوب و مکرر از دیگر علائمی است که این کودکان می‌توانند از خود نشان دهند.
• حساسیت‌های حسی: افراد مبتلا به بیماری اوتیسم، به صدا، نور یا لمس واکنش شدید نشان می‌دهند.
• الگوهای بازی غیر معمولی: این کودکان تمایلی به انجام بازی‌‌های تخیلی یا بازی‌های گروهی از خود نشان نمی‌دهند.

نقش ويتامين D و تغذیه در پیشگیری از اوتیسم

اگر این سوال برایتان پیش آمده که چه ویتامینی از اوتیسم جلوگیری می‌کند؟ باید بدانید که ویتامین D یکی از مهم‌ترین گزینه‌‌ها در این زمینه است. همواره یکی از ویتامین‌هایی که مورد توجه ویژه پژوهشگران برای رشد مغز جنین، قرار گرفته تاثیر ویتامین D است. کمبود این ویتامین در دوران بارداری می ‌تواند از علل تأثیرگذار در افزایش احتمال بروز اختلالاتی مانند اوتیسم باشد.

ویتامین دی، نه تنها به تقویت سیستم ایمنی و استخوان‌ سازی جنین کمک می‌کند، بلکه در رشد مغز جنین نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. مادرانی که در بارداری دچار کمبود ویتامین D هستند، ممکن است بیشتر در معرض داشتن فرزندی با اختلالات رشد عصبی، از جمله اوتیسم، باشند. البته این عامل به تنهایی دلیل بروز اوتیسم نیست، اما می‌تواند یکی از دلایل اوتیسم شدن جنین در کنار عوامل ژنتیکی و محیطی باشد.

پیشنهاد می‌کنیم مقاله تاثیر کمبود ویتامین دی بر بارداری را نیز مطالعه کنید.

اقدامات لازم در بارداری برای کاهش احتمال اوتیسم

بارداری از پر اهمیت ترین دوره ‌ها در شکل‌گیری سلامت جسم و روان افراد است. بسیاری از تحقیقات نشان می‌‌دهند که مراقبت ‌های دوران بارداری، در کاهش احتمال بروز اختلالاتی مانند اوتیسم نقش مهمی دارند. اگر چه نمی‌توان از اوتیسم به طور کامل پیشگیری کرد، اما برخی اقدامات ساده در بارداری می‌ توانند احتمال ابتلای کودک به اوتیسم را کاهش دهد.

یکی از مهم‌‌ترین مکمل‌‌هایی که پیش و پس از بارداری مصرف آن به مادر توصیه می‌‌شود، اسید فولیک است. این ویتامین که از خانواده ویتامین‌های گروه B است؛ نقش حیاتی در رشد مغز و سیستم عصبی جنین دارد.
برخی مطالعات تأثیر اسید فولیک در کنترل اوتیسم را بررسی کرده‌اند و نشان داده‌اند که مصرف اسید فولیک در دوره قبل از بارداری و سه‌ ماهه اول، نه تنها برای جلوگیری از بروز نقایص لوله عصبی جنین (اختلالات مغز و طناب عصبی) لازم است، بلکه ممکن است در کنترل و کاهش احتمال بروز اوتیسم نیز نقش داشته باشد. پیشنهاد می‌کنیم مقاله مصرف اسید فولیک پیش از بارداری را حتما مطالعه کنید.

بارداری دورانی مملو از تغییرات است و طبیعی‌‌ست که مادران گاهی دچار نگرانی یا اضطراب شوند. اما استرس مزمن در دوران بارداری می‌تواند بر سلامت جنین تأثیر منفی بگذارد. مطالعاتی که با عنوان استرس بارداری و اوتیسم نشان داده‌اند مادرانی که در بارداری دچار تنش مداوم هستند، ممکن است بیشتر در معرض داشتن فرزندی با اختلالاتی از جمله اوتیسم باشند. برای کنترل استرس در بارداری، یوگا و مدیتیشن، گفت‌ وگو با روانشناس، خواب و تغذیه مناسب توصیه می شود.

باورهای غلط درباره اوتیسم

پیرامون اختلال اوتیسم باور های اشتباهی در جامعه وجود دارد که گاها باعث نگرانی والدینی که قصد بارداری دارند یا حتی والدینی که فرزند مبتلا به بیماری اوتیسم دارند می‌شود. در ادامه چند نمونه از این باورهای اشتباه را بیان می‌کنیم:

۱. اوتیسم یک بیماری است: همانطور که گفتیم برخی تصور می ‌کنند که اوتیسم بیماری است که باید درمان شود. اما در واقع، اوتیسم یک اختلال رشدی عصبی بوده که از زمان تولد وجود دارد و نحوه پردازش اطلاعات را در مغز افراد تحت تأثیر قرار می‌دهد. این به معنای متفاوت بودن نحوه رفتار است، نه بیمار بودن.  

۲. تزریق واکسن‌ ها باعث اوتیسم می‌شود: یکی از رایج‌‌ترین و اشتباه‌ترین باورهای غلط این است که واکسن ‌ها، به‌ویژه واکسن MMR، باعث اوتیسم می‌شود. هیچ مدرک معتبری وجود ندارد که نشان دهد واکسن‌ها باعث اوتیسم می‌شوند.  

۳. فقط کودکان به اوتیسم مبتلا می‌‌شوند: اوتیسم اغلب در دوران کودکی تشخیص داده می‌‌شود، اما این اختلال مادام‌ العمر بوده و افراد در بزرگسالی نیز با آن زندگی می‌‌کنند. 

۴. همه افراد اوتیستیک استعدادهای خاصی دارند: تصویری که رسانه‌‌ها از افراد با بیماری اوتیسم به ‌عنوان نابغه‌هایی با توانایی‌های خارق ‌العاده نشان می‌دهند، لزوما همیشه واقعیت ندارد. برخی افراد اوتیستیک ممکن است در زمینه ‌های خاصی مهارت داشته باشند، اما این ویژگی برای همه صادق نیست.  

۵. اوتیسم فقط در پسران دیده می‌شود: آمارها نشان می‌‌دهد که در پسران اوتیسم بیشتر تشخیص داده می‌شود، اما این به معنای عدم وجود آن در دخترها نیست. 

۶. افراد اوتیستیک نمی‌توانند احساسات را درک کنند: برخی فکر می‌کنند که افراد اوتیستیک فاقد احساسات هستند. اما حقیقت این است که آن‌‌ها احساسات را تجربه می‌کنند، اما ممکن است نحوه بیان یا درکشان متفاوت باشد.  
باورهای غلط درباره اوتیسم می‌توانند منجر به سوء تفاهم و تبعیض شوند. با افزایش آگاهی و درک صحیح از این اختلال، می‌ توانیم جامعه‌ای حمایت‌ کننده‌ برای افراد مبتلا به اوتیسم ایجاد کنیم.

پیشگیری از اوتیسم قبل از بارداری

بسیاری از والدین می‌ پرسند آیا تست غربالگری اوتیسم در بارداری وجود دارد یا نه؟ در حال حاضر، هیچ آزمایش قطعی برای تشخیص اوتیسم در دوران بارداری وجود ندارد. اوتیسم یک اختلال پیچیده بوده که معمولاً علائم آن پس از تولد و در سال‌‌های اول زندگی خود را نشان می‌دهد. علی رغم اینکه راهی قطعی برای پیشگیری از اوتیسم وجود ندارد، اما می‌توان با تغذیه سالم، پرهیز از غذاهای مضر برای اوتیسم و رعایت اصول پزشکی، گام مؤثری در جهت جلوگیری از تولد نوزاد اوتیسمی برداشت. 

غذاهای حاوی فلزات سنگین، فراوری شده و حاوی مواد افزودنی و مواد طعم دهنده از جمله غذاهایی است که باید در دوران بارداری و پیش از آن، مصرفشان به حداقل برسد. در مقابل، مصرف غذاهای سالم مثل سبزیجات تازه، میوه‌ها، مغزها، پروتئین‌های باکیفیت و منابع امگا۳ برای تقویت سیستم عصبی جنین در طول دوره بارداری و اقدام به بارداری توصیه می‌شود. 

با وجود پیشرفت‌ زیادی که در زمینه ژنتیک رخ داده، اوتیسم یک اختلال پیچیده و چند عاملی است و هنوز هیچ آزمایشی وجود ندارد که بتواند به‌ صورت مستقیم، اوتیسم را پیش از تولد تشخیص دهد. در واقع، بیماری اوتیسم برخلاف برخی بیماری‌های تک ‌ژنی، با جهش یا تغییر در یک ژن خاص ایجاد نمی‌شود، بلکه ترکیبی از عوامل ژنتیکی مختلف و شرایط محیطی در بروز آن نقش دارند.

خانواده‌هایی که یک فرزند مبتلا به اوتیسم دارند، احتمال اوتیسم در فرزند دوم به‌ طور قابل ‌توجهی افزایش می‌یابد. در چنین شرایطی، هرچند آزمایش ژنتیک برای اوتیسم تشخیص قطعی نمی‌دهد، اما بررسی‌ های ژنتیکی و مشاوره تخصصی می‌تواند به آگاهی بیشتر خانواده و کاهش ریسک بروز آن کمک کند.

با این حال، در برخی خانواده‌ها که سابقه ابتلا به بیماری‌های ژنتیکی خاصی مانند سندرم ایکس شکننده، سندرم رت و... وجود دارد، می ‌توان از آزمایش ژنتیک برای اوتیسم بهره برد. این آزمایش‌ها می‌توانند وجود برخی جهش‌‌های ژنتیکی شناخته ‌شده را بررسی کنند که احتمال بروز علائم مشابه اوتیسم در کودک را افزایش می‌دهند. در چنین شرایطی، آزمایش PGD (تشخیص ژنتیکی پیش از لانه گزینی) به والدین در تصمیم ‌گیری آگاهانه برای بارداری کمک کند.

پرسش‌های متداول

آیا اسید فولیک باعث اوتیسم می شود؟

خیر، مصرف اسید فولیک به پیشگیری از اوتیسم در بارداری کمک می‌کند.

آیا استرس مادر باعث اوتیسم می شود؟

بله، استرس زیاد در بارداری می‌ تواند یکی از علت‌های اوتیسم در بارداری باشد.

آیا اوتیسم در غربالگری مشخص می شود؟

خیر، تشخیص اوتیسم در بارداری با غربالگری‌های معمول ممکن نیست.

چه غذاهایی در بارداری باعث اوتیسم می شود؟ 

غذاهای ناسالم و حاوی افزودنی های فراوان و مواد نگهدارنده ممکن است خطر ابتلا به اوتیسم را بالا ببرند؛ برای جلوگیری از اوتیسم در بارداری، تغذیه سالم داشته باشید.

چکار کنیم چنین اوتیسم نگیرد؟

داشتن رژیم سالم، مصرف نظم اسید فولیک، کنترل استرس و بررسی های ژنتیکی می‌ توانند در پیشگیری از اوتیسم در بارداری مؤثر باشند.

چه داروهایی باعث اوتیسم می شود؟

مصرف برخی داروهای ضد تشنج و اعصاب ممکن است خطر ابتلا به اوتیسم را افزایش دهند؛ به همین جهت پیش از اقدام به بارداری  برای تنظیم دوز دارو پزشک خود مشورت کنید.

آیا کودکان اوتیسم حرف می زنند؟

برخی از کودکان مبتلا به اوتیسم ممکن است گفتار نداشته باشند، که با گفتار درمانی می‌ توانند مهارت ‌های زبانی خود را بهبود بخشند.

آیا اوتیسم درمان دارد؟

اوتیسم درمان قطعی ندارد، ولی درمان ‌های متعددی مانند رفتار درمانی، گفتار درمانی و آموزش ‌های ویژه می‌توانند به بهبود کیفیت زندگی فرد مبتلا کمک کنند.

و در پایان…

افراد مبتلا به اتیسم به یک بیماری مبتلا نیستند، بلکه فقط دنیا را متفاوت تر از بقیه می بینند، می شنوند و حس می کنند و نحوه پردازش اطلاعات در مغزشان متفاوت با بقیه است. می دانیم که وقتی والدین یک فرزند مبتلا به ASD دارند، خطر داشتن فرزند دوم مبتلا افزایش می یابد. اما متاسفانه هنوز این اختلال به صورت قطعی و مشخص با آزمایش های ژنتیکی مشخصی پیش از تولد قابل تشخیص نیست و آزمایش PGD نمی‌تواند بیماری اوتیسم را انحصارا شناسایی کند. برای کاهش احتمال داشتن فرزند مبتلا به اوتیسم رعایت رژیم غذایی سالم، مصرف اسید فولیک قبل و در طول بارداری، کنترل استرس و اجتناب از مصرف مواد مضر مانند الکل و سیگار ضروری است. برخی تحقیقات نشان داده‌اند که مصرف ویتامین D و سایر مواد مغذی می‌تواند در پیشگیری از اوتیسم در بارداری موثر باشد.