آزمایش نفوذ اسپرم

بارداری حاصل تعامل میان اسپرم به‌عنوان سلول جنسی آقا و تخمک به‌عنوان سلول جنسی خانم است و برای یک بارداری موفق علاوه بر آنکه وجود تعداد کافی اسپرم با شکل نرمال و حرکات سالم ضرورت دارد؛ وجود عملکرد صحیح اسپرم نیز لازم است. یکی از فاکتورهای مهم در شناسایی عملکرد اسپرم میزان نفوذپذیری آن در تخمک زن می‌باشد که گاهی اوقات لازم است این شاخص مورد ارزیابی قرار گیرد. در این مقاله از مجله اینترنتی مام به توضیح آزمایش نفوذ اسپرم، مراحل انجام تست نفوذ اسپرم و همچنین ضرورت انجام آن که آزمایش تخصصی باروری مردان به شمار می‌آید پرداخته‌ایم.

آزمایش نفوذ اسپرم چیست؟

برای اینکه بارداری رخ دهد، اسپرم باید چند مرحله‌ی کلیدی را طی کند. میلیون‌ها اسپرم به سمت تخمک حرکت کرده و در نهایت یکی از آن‌ها موفق به ورود به داخل تخمک و عمل لقاح می‌شود. پس از آنکه اسپرم‌ها به اطراف تخمک رسیدند، اسپرم در محیط اطراف تخمک دچار تغییراتی می‌شود که به آن آماده‌سازی یا capacitation می‌گویند. این تغییرات باعث می‌شود غشای اسپرم انعطاف‌پذیرتر شده و توانایی برقراری ارتباط با تخمک را پیدا کند.

طی مرحله‌ی بعد، سر اسپرم وارد فرآیندی به نام واکنش آکروزوم می‌شود. در این بخش، پوشش سر اسپرم باز شده و آنزیم‌هایی آزاد می‌شوند که لایه‌ی محافظ پیرامون تخمک را تضعیف می‌کنند. پس از آن، اسپرم می‌تواند از میان لایه‌های اطراف تخمک عبور کرده و در نهایت وارد فضای داخلی تخمک شود. ورود اسپرم به داخل، لحظه‌ای است که مواد ژنتیکی مرد و زن با هم ترکیب شده و لقاح شکل می‌گیرد.

آزمایش نفوذ اسپرم (Sperm Penetration Assay: SPA) به زبان ساده بررسی می‌کند که آیا اسپرم یک مرد توانایی گذر از این مراحل مهم را دارد یا خیر. به همین دلیل، این تست در دسته‌ی آزمایش‌های تخصصی آی وی اف قرار می‌گیرد. تست نفوذ اسپرم چیزی فراتر از آزمایش آنالیز اسپرم است و بیشتر در کلینیک‌های ناباروری یا مراکز پیشرفته کمک‌باروری انجام می‌شود. 

پیشنهاد می‌کنیم حتماً نگاهی هم به مطلب «آی وی اف چیست» بیندازید.

چه زمانی پزشک آزمایش نفوذ اسپرم را توصیه می‌کند؟

در روند بررسی ناباروری، اولین قدم انجام آزمایش آنالیز مایع منی است. این آزمایش اطلاعات کلی درباره‌ی تعداد، حرکت و شکل اسپرم‌ها را به پزشک و متخصص ناباروری ارائه می‌دهد. اما گاهی پیش می‌آید که نتایج این آزمایش و سایر فاکتورها برای بارداری طبیعی است، در حالی‌که بارداری رخ نمی‌دهد. در چنین شرایطی پزشک ممکن است به سراغ آزمایش‌های لازم برای تشخیص ناباروری مردان برود که دقیق‌تر هستند. یکی از این تست‌ها، آزمایش نفوذ اسپرم است.

تست نفوذ اسپرم معمولاً در موارد زیر توصیه می‌شود:

• وقتی زوج پس از مدت طولانی تلاش برای بارداری نتیجه نگرفته‌اند، در حالی‌که آزمایش‌های اولیه اسپرم طبیعی به نظر می‌رسد.
• زمانی که پزشک به نقص عملکردی اسپرم (مانند ناتوانی در نفوذ به تخمک) مشکوک باشد.
• پیش از برخی روش های کمک باروری مانند IVF، برای تصمیم‌گیری بهتر در مورد انتخاب روش درمانی مناسب.

به عبارت ساده، وقتی پزشک می‌خواهد بداند آیا اسپرم فقط ظاهر سالم دارد یا علاوه بر ظاهر سالم و تعداد و حرکات نرمال می‌تواند وظیفه‌اش که نفوذ به درون تخمک و لقاح است را انجام دهد، ممکن است آزمایش نفوذ اسپرم را به آقا توصیه کند.

مراحل انجام آزمایش نفوذ اسیرم

برای بسیاری از مردان این سوال مطرح است که نحوه‌ی انجام آزمایش نفوذ اسپرم چگونه است و دقیقاً در آزمایشگاه چه اتفاقی می‌افتد. این تست نفوذ اسپرم در واقع یک شبیه‌سازی از فرآیند باروری است و به همین دلیل مراحل مشخصی دارد. در ادامه به توضیح مراحل انجام تست نفوذ اسپرم پرداخته‌ایم:

1. گرفتن نمونه اسپرم

اولین قدم، دریافت نمونه اسپرم مرد است. نمونه معمولاً پس از ۳ تا ۵ روز پرهیز از انزال گرفته می‌شود. یعنی به آقا گفته می‌شود که پس از گذشت سه روز از زمانی که انزال نداشته به آزمایشگاه مراجعه کند و نمونه دهد. در صورتی‌که ۵ روز یا بیشتر از عدم انزال گذشته باشد، نمونه مطلوبیت کافی را ندارد. لازم به ذکر است که نمونه اسپرم برای تست نفوذ اسپرم به روش استمنا خارج می‌شود.

2. آماده‌سازی اسپرم

اسپرم‌ها شسته و در محیط‌های مخصوص کشت قرار داده می‌شوند تا وارد مرحله‌ای به نام capacitation شوند؛ این همان تغییری است که اسپرم در بدن زن برای آماده شدن جهت باروری طی می‌کند.

3. قرار دادن اسپرم کنار تخمک‌های بدون زوناپلوسیدا (پوشش بیرونی تخمک)

در این مرحله، اسپرم‌ها در کنار تخمک‌های حیوانی (معمولاً تخمک همستر که لایه‌ی محافظ بیرونی آن برداشته شده) قرار داده می‌شوند. این کار باعث می‌شود توانایی نفوذ اسپرم به‌طور مستقیم سنجیده شود.

4. بررسی میزان نفوذ

پس از چند ساعت، زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود که چه تعداد اسپرم موفق به نفوذ درون تخمک شده‌اند.

نحوه‌ی انجام آزمایش نفوذ اسپرم برای بیمار مانند تست آنالیز اسپرم است اما در جواب و مراحل انجام با هم متفاوت‌اند. تست نفوذ اسپرم نشان می‌دهد که چند درصد اسپرم‌ها توانایی نفوذ به تخمک را دارند.

تفسیر نتایج آزمایش نفوذ اسپرم

نتیجه‌ی آزمایش نفوذ اسپرم به صورت درصد گزارش می‌شود. این درصد نشان می‌دهد چند درصد از اسپرم‌ها توانسته‌اند به تخمک نفوذ کنند.

• نتیجه‌ی طبیعی: وقتی درصد نفوذ در محدوده‌ی نرمال باشد، به این معناست که اسپرم توانایی لازم برای عبور از پوشش تخمک و ورود به تخمک را دارد.
• نتیجه‌ی پایین: اگر درصد نفوذ کمتر از حد انتظار باشد، احتمال دارد مشکل در یکی از مراحل عملکرد اسپرم وجود داشته باشد؛ مثلاً اسپرم‌ها به‌درستی آماده نمی‌شوند یا قادر به عبور از لایه‌های اطراف تخمک نیستند.

نتیجه‌ی پایین در این تست لزوماً به معنای ناباروری مرد نیست. این آزمایش فقط یکی از ابزارها در کنار دیگر آزمایش‌های لازم برای تشخیص ناباروری مردان است و تفسیر آزمایش نفوذ اسپرم در کنار بقیه آزمایش‌ها، پزشک را برای تصمیم‌گیری بهتر جهت انتخاب بهترین روش برای بارداری کمک خواهد کرد.

ارتباط نتایج تست با روش‌های کمک‌باروری

نتایج آزمایش نفوذ اسپرم می‌تواند مسیر درمان ناباروری را برای زوج نابارور و متخصصین ناباروری مشخص کند. وقتی درصد نفوذ اسپرم در این تست طبیعی باشد، معمولاً پزشک به زوج پیشنهاد می‌دهد از روش‌های ساده‌تر مثل IUI یا IVF استفاده کنند (در این روش‌ها اسپرم به‌صورت خودبه‌خود با تخمک لقاح می‌یابد، نه با کمک ابزارآلات پزشکی و آزمایشگاهی). اما اگر نتیجه پایین‌تر از حد انتظار باشد، نشان می‌دهد که اسپرم توانایی نفوذ کافی به تخمک را ندارد و در چنین شرایطی، استفاده از روش‌های پیشرفته‌تر مثل ICSI (تزریق مستقیم اسپرم به داخل تخمک) توصیه می‌شود.

به همین دلیل، این تست بخشی از آزمایش‌های لازم برای تشخیص ناباروری مردان در برخی زوج‌های نابارور به شمار می‌آید و در گروه آزمایش‌های تخصصی IVF قرار دارد. پزشک با توجه به مراحل انجام تست نفوذ اسپرم و تفسیر دقیق نتایج، می‌تواند مناسب‌ترین روش کمک‌باروری را انتخاب کند. در واقع، نحوه‌ی انجام آزمایش نفوذ اسپرم و نتیجه‌ی آن پلی است بین بررسی توانایی واقعی اسپرم و انتخاب درمان مناسب برای زوج.

سوالات متداول درباره آزمایش نفوذ اسپرم

آزمایش نفوذ اسپرم دقیقا چه چیزی را بررسی می‌کند؟ 

این آزمایش توانایی واقعی اسپرم برای ورود به تخمک را بررسی می‌کند. یعنی مشخص می‌کند اسپرم می‌تواند موانع اطراف تخمک را رد کند، واکنش‌های لازم را انجام دهد و در نهایت به داخل تخمک نفوذ کند یا خیر.

چه کسانی باید آزمایش نفوذ اسپرم را انجام دهند؟

این تست بیشتر برای مردانی توصیه می‌شود که نتایج آزمایش مایع منی آن‌ها طبیعی است، اما همچنان بارداری اتفاق نمی‌افتد. همچنین گاهی قبل از شروع درمان‌های کمک ‌باروری مثل IVF، پزشک برای انتخاب بهترین روش، انجام این آزمایش را پیشنهاد می‌کند.

آیا نتایج آزمایش نفوذ اسپرم قابل اعتماد است؟ 

تست نفوذ اسپرم می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره عملکرد اسپرم بدهد، اما به تنهایی برای تشخیص ناباروری کافی نیست. پزشک همیشه نتایج آزمایش نفوذ اسپرم را در کنار سایر بررسی‌ها تفسیر می‌کند تا تصمیم دقیق‌تری بگیرد.

تفاوت آزمایش نفوذ اسیرم با آزمایش آنالیز مایع منی چیست؟

آزمایش آنالیز مایع منی بیشتر به تعداد، حرکت و شکل اسپرم نگاه می‌کند. اما آزمایش نفوذ اسپرم عملکرد اسپرم را در مهم‌ترین مرحله ‌باروری یعنی ورود به تخمک می‌سنجد. به همین دلیل، حتی اگر آنالیز مایع منی طبیعی باشد، ممکن است پزشک برای اطمینان بیشتر تست نفوذ اسپرم را تجویز کند.

و در پایان…

این آزمایش یک آزمایش ضروری و رایج برای همه‌ی زوج‌های نابارور نبوده و بر اساس صلاح‌دید پزشک برای برخی از آقایان درخواست می‌شود. تست نفوذ اسپرم آزمایشی فراتر از تست آنالیز اسپرم است. تست آنالیز اسپرم شامل بررسی تعداد، میزان حرکت و سلامت ظاهری اسپرم‌هاست، در حالی‌که تست نفوذ اسپرم (SPA) قابلیت نفوذ اسپرم درون تخمک را مشخص می‌کند. این تست پیشرفته و تخصصی در مرکز ناباروری مام، یکی از پیشرفته‌ترین مراکز ناباروری خاورمیانه، نیز قابل انجام است.