روش‌های استخراج اسپرم 

یکی از مراحل کلیدی در فرایند IVF، استخراج نمونه‌ای با کیفیت از اسپرم است که برای باروری تخمک مورد استفاده قرار بگیرد. در بیش‌تر موارد، اسپرم به‌طور طبیعی از طریق انزال جمع‌آوری می‌شود که یک فرآیند ساده و غیرتهاجمی است. با این حال، در برخی مواقع به دلایل مختلفی مانند آزواسپرمی (عدم وجود اسپرم در مایع منی) یا مشکلات عملکردی دیگر، امکان جمع‌آوری اسپرم از مایع منی وجود ندارد. در این شرایط، نیاز به روش‌های جراحی است که به کمک آن‌ها اسپرم از بافت بیضه یا سایر قسمت‌های تولیدکننده اسپرم استخراج می‌شود.

در این متن به شرح نحوه گرفتن اسپرم از مرد برای IVF و  انواع روش‎های استخراج اسپرم که متخصصین اورولوژی از آن‌ها استفاده می‌کنند، خواهیم پرداخت. 

چگونگی فرآیند نحوه تخیله اسپرم

برای درک بهتر فرایند نحوه گرفتن اسپرم از مرد برای IVF، بیایید ابتدا نگاهی به چگونگی فرایند تولید و تخلیه اسپرم بیندازیم. 

اسپرم و تستوسترون در هر دو بیضه تولید می‌شوند. اسپرم از طریق یک لوله مارپیچ به نام اپیدیدیم بیضه‌‎ها را ترک کرده و در آنجا می‌ماند تا زمانی که آماده استفاده شود. هر اپیدیدیم توسط لوله‌ای به نام لوله وازودفران به پروستات متصل می‌شود. این لوله از ناحیه اسکروتوم (کیسه بیضه) به داخل کشاله ران، سپس لگن و پشت مثانه می‎رود. در آنجا، هر وازودفران به یک وزیکول سمینال متصل شده و مجرای انزالی را تشکیل می‌دهد. برای انزال، اسپرم از مجاری انزال عبور می‎کند و با مایعاتی که از وزیکول های سمینال، پروستات و غدد دیگر ترشح می‎شوند، مخلوط شده و مایع منی تشکیل می‎گردد. در نهایت مایع منی همراه اسپرم‌ها از مجرای ادرار عبور می‎کند و از انتهای آلت تناسلی بیرون می‎آید.

تخلیه اسپرم قبل از پانکچر

استمنا یا انزال خودبخود یکی از روش‌های رایج و ساده برای جمع‌آوری اسپرم در فرایند آی وی اف است. این روش معمولاً در صورت عدم وجود مشکلات خاص در تولید اسپرم یا در مواردی که مرد قادر به انزال طبیعی باشد، مورد استفاده قرار می‌گیرد. در این روش، اسپرم از طریق استمنا یا انزال که به صورت طبیعی در فرد اتفاق می‌افتد، جمع‌آوری می‌شود. فرایند استمنا شامل موارد زیر است: 

آمادگی برای دادن نمونه

از دو (۴۸ ساعت) تا پنج روز قبل از تهیه نمونه، از مقاربت یا خودارضایی خودداری کنید (مگر اینکه اورولوژیست معالج شما توصیه دیگری داشته باشد). دوره‌های طولانی‌تر پرهیز معمولاً توصیه نمی‌شود زیرا می‌تواند بر کیفیت نمونه تأثیر منفی بگذارد.

آماده‌سازی محیط

برای جمع‌آوری اسپرم، محیطی آرام و خصوصی فراهم می‌شود که در آن فرد بتواند بدون استرس و در شرایط راحتی، اسپرم را تولید کند. این محیط ممکن است در کلینیک‌های باروری یا بیمارستان‌ها باشد.

فرآیند جمع‌آوری

فرد در این مرحله از طریق تحریک جنسی خود (که معمولاً شامل مشاهده محتوای تحریک‌آمیز یا از طریق خیال‌پردازی) اقدام به انزال می‌کند. حین نمونه گیری، از هیچ گونه روان‌کننده‌ای استفاده نکنید زیرا ممکن است نمونه شما را آلوده کند. اسپرم پس از انزال، در ظرف‌های مخصوص که محیط استریل دارند جمع‌آوری می‌شود. این نمونه‌ها سپس برای آنالیز کیفیت اسپرم از جمله تعداد، تحرک و مورفولوژی اسپرم (شکل) مورد بررسی قرار می‌گیرند.

آنالیز و انتخاب اسپرم

پس از جمع‌آوری نمونه، اسپرم‌ها از نظر کیفیت و تحرک اسپرم بررسی می‌شوند. اسپرم‌هایی که بهترین کیفیت را دارند، برای مراحل بعدی IVF، از جمله لقاح تخمک توسط اسپرم (ICSI)، انتخاب می‌شوند.
در برخی موارد، مانند آزواسپرمی (عدم وجود اسپرم در مایع منی)، این روش مؤثر نخواهد بود و نیاز به روش‌های جراحی مانند بیوپسی بیضه (TESE) خواهد بود که در ادامه به توضیح آن‌ها خواهیم پرداخت. 

حتما بخوانید: آزمایش اسپرم

نحوه گرفتن اسپرم از مرد برای IVF

روش‌های زیادی برای استخراج اسپرم از دستگاه تولید مثل مرد وجود دارد که هدف از انجام تمام این روش‌ها، به دست آوردن بهترین کیفیت و تعداد اسپرم است. برخی از این روش‌های استخراج اسپرم از بیضه عبارتند از: 

استخراج اسپرم به روش غیر جراحی

در این روش اگر فرد مبتلا به عدم انزال یا انزال عقب گرد باشد، ممکن است فرآیند انزال به او القا شود و پس از وقوع انزال، مایع منی جمع آوری گردد. دو روش برای انجام این نوع استخراج وجود دارد که عبارتند از: 

Penile Vibratory Stimulation (PVS)  

در این روش، توسط یک ویبراتور مخصوص که در نوک آلت تناسلی قرار داده می‎شود، تحریک انجام می گردد و در نهایت، انزال رخ می دهد.

Electroejaculation (EEJ) 

در این روش توسط یک پروب، انرژی الکتریکی به پروستات و سمینال وزیکول فرستاده می شود. این روش برای مردانی که دارای آسیب های عصبی و نخاعی هستند، انجام شود. اما در صورت عدم وجود آسیب نخاعی، بیهوشی عمومی برای جلوگیری از درد در طی این روش EEJ لازم است.

استخراج اسپرم از بیضه (TESE) 

در صورتی که روش های PVS یا EEJ مفید نباشند، ممکن است انجام بازیابی یا استخراج اسپرم از اپیدیدیم یا بیضه نیاز باشد.
TESE  اغلب برای تشخیص علت آزواسپرمی استفاده می‌شود. بیوپسی بیضه اغلب در مطب ارولوژی با روش بلوک عصبی انجام می شود. بلوک عصبی نوعی بی حسی است که در آن برای تسکین درد، ماده بی حسی به اعصاب تزریق می‏شود و می‎تواند تحت بیهوشی در یک مرکز جراحی انجام شود. روش TESE شامل ایجاد یک یا چند برش کوچک در بیضه و بررسی لوله‎ها برای حضور اسپرم است.

آسپیراسیون اسپرم از بیضه (TESA) 

TESA  که گاهی اوقات اصطلاحاً (TFNA) نیز نامیده می شود، می‎تواند برای تشخیص یا درمان آزواسپرمی استفاده شود. همچنین می‎توان از آن برای جمع آوری اسپرم از بیضه‌ها استفاده کرد. این روش اغلب با یک بلوک عصبی در مطب ارولوژی یا اتاق عمل انجام می شود. طی عمل TESA یک سوزن نازک، پوست بیضه و بافت بیضه را سوراخ کرده و اسپرم به آرامی بیرون کشیده می شود. ایجاد برش های دیگر لازم نیست.

آسپیراسیون میکروسکوپی اسپرم از اپیدیدیم (MESA)

در روش MESA از میکروسکوپ جراحی برای استخراج اسپرم از لوله های اپیدیدیم استفاده می‎شود. تکنیک MESA  امکان استخراج تعداد زیادی اسپرم سالم را برای ذخیره و فریز جهت استفاده در آینده، فراهم می‎کند. این روش بسیار بی خطر است اما با این حال، به بیهوشی عمومی، یک جراح بسیار ماهر و همچنین میکروسکوپ نیاز دارد و البته لازم به ذکر است که این روش در اتاق عمل انجام می گیرد.این روش برای مردانی که دچار انسداد لوله اپیدیدیم (در اثر وازکتومی و یا عدم وجود مادرزادی دو طرفه مجرای وازودفران) هستند، انجام می‎شود. 

آسپیراسیون اسپرم از اپیدیدیم به صورت زیرپوستی (PESA)

PESA  مانند TESA می‌تواند بارها و با هزینه کم و بدون برش جراحی انجام شود و به خصوص برای مردان مبتلا به آزواسپرمی انسدادی مناسب است. انجام این روش به یک میکروسکوپ پرقدرت نیاز ندارد، بنابراین متخصصان اورولوژی می‎توانند به راحتی این کار را انجام دهند. این روش تحت بی حسی موضعی یا عمومی انجام می‎شود. متخصص اورولوژی یک سوزن متصل به یک سرنگ را به اپیدیدیم می چسباند و سپس مایعات به آرامی کشیده می شوند. در این روش ممکن است همیشه استخراج اسپرم حاصل نشود و بعضی اوقات به یک عمل جراحی دیگر نیاز باشد.

استخراج اسپرم از بیضه به روش میکروسکوپی (Micro-TESE)

Micro-TESE  فقط برای موارد آزواسپرمی غیر انسدادی انجام می‌شود. در این روش پوشش بیرونی بیضه باز شده و داخل آن بررسی می گردد. متخصص اورولوژی می تواند مناطقی را که احتمالاً باعث تولید اسپرم می شوند، ببیند. این روش معمولاً در اتاق عمل انجام شده و به این ترتیب، بیش‎تر مناطق بیضه‌ها مورد بررسی قرار می‌گیرند، اما بافت کمتری برداشته می‌شود. همچنین آسیب کمتری به رگ های خونی وارد می شود. برخی پزشکان معتقدند Micro-TESE  شانس بهتری برای یافتن اسپرم در بیماران مبتلا به آزواسپرمی غیر انسدادی ایجاد می‎کند. در مواردی که هیچ اسپرمی طی روش های استخراج اسپرم یافت نشود، اغلب استفاده از اسپرم اهدایی به بیماران توصیه می‎شود.

حتما بخوانید: تقویت اسپرم در ده روز

استخراج اسپرم چه زمانی توصیه می شود؟ 

استخراج اسپرم یا بازیابی اسپرم، یک روش درمان ناباروری مردان است که مستلزم استفاده از روش‎های کمک باروری مانند IVF یا تزریق درون سیتوپلاسمی اسپرم (میکرواینجکشن) می‎باشد و زمانی انجام می‌گردد که اسپرم در مایع منی فرد وجود نداشته و یا مرد قادر به انزال نمی‎باشد. در این موارد اسپرم از سایر قسمت‎های دستگاه تولید مثل جمع آوری می‎شود. 

زمان استخراج اسپرم در روش‌های کمک باروری

بازیابی یا استخراج اسپرم می‌تواند قبل از عمل پانکچر یا تخمک‌کشی خانم یا همزمان با آن انجام شود. برداشت اسپرم از قبل و انجماد آن تا زمان برداشت تخمک ها به زوجین این امکان را می‌دهد كه آگاهی‌های لازم را کسب کرده و برای انتخاب روش درمان ناباروری خود تصمیم بگیرند؛ زیرا در بیش‌تر موارد، احتمال یافتن اسپرم فقط ۶۰ درصد یا كمتر است. علاوه بر این، برای بسیاری از زوج‌ها دشوار است که در همان روز پانکچر تحت عمل جراحی قرار گیرند.

سوالات متداول

چه کسانی نیاز به بازیابی یا استخراج اسپرم دارد؟

TESE یا بیوپسی بیضه برای مردانی انجام می‌شود که در مایع منی آن‌ها هیچ اسپرمی دیده نمی‌شود (آزواسپرمی)، چه به دلیل عدم تولید اسپرم و چه به علت انسداد مجاری خروجی ولی در بررسی‌های پاراکلینیک مشخص شده که احتمال وجود اسپرم در بافت بیضه هست.

استخراج اسپرم چقدر زمان میبرد؟

عمل جراحی استخراج اسپرم در اتاق عمل حدود ۱ ساعت طول می‌کشد؛ البته این زمان بسته به پیچیدگی و میزان جست‌وجوی بافت اسپرم‌ دار تحت میکروسکوپ متفاوت خواهد بود.

آیا در زمان استخراج اسپرم درد احساسی می شود؟    

خود عمل بیوپسی بیضه تحت بیهوشی عمومی یا بی‌حسی انجام می‌شود و در حین جراحی فرد دردی ندارد. بعد از عمل ممکن است تا چند روز درد خفیف، تورم یا ناراحتی در محل بیضه احساس شود که با مسکن کنترل می‌شود.

آیا اسپرم استخراج شده قبل از فریز (انجماد) است؟

اسپرم بازیابی‌شده را می‌توان به صورت تازه (fresh) برای آی وی اف در همان روز یا به صورت فریز شده برای زمان دیگری استفاده کرد. هر دو روش در عمل‌های باروری کاربرد دارند و انتخاب آن بسته به شرایط زوج و هماهنگی زمانی است. 

آیا دیگر روش‌های تشخیصی می‏توانند جایگزین روش جراحی میکروتسه شود؟  

روش‌های کم‌تهاجمی‌تر مانند FNA Mapping (نمونه‌برداری سوزنی) برای تشخیص وجود یا عدم وجود اسپرم مورد استفاده قرار می‌گیرند، ولی در تشخیص و بازیابی اسپرم برای استفاده در آی وی اف، میکرو‑TESE هنوز بهترین روش استاندارد است. 

درصد موفقیت بیوپسی بیضه چقدر است؟ 

احتمال رسیدن به اسپرم در TESE برای مردان با آزواسپرمی بسته به علت آن متفاوت است، ولی به‌طور کلی بین حدود ۴۰ تا ۶۰٪ موفقیت در یافتن اسپرم گزارش شده است. 
چه مراقبت‌هایی بعد از استخراج اسپرم لازم است؟
به طور معمول بعد از عمل بیوپسی بیضه توصیه می‌شود:    
•    استراحت و اجتناب از فعالیت‌های سنگین
•    استفاده از مسکن‌ها و آنتی‌بیوتیک طبق تجویز
•    خشک و تمیز نگه‌داشتن محل عمل 
•    جلوگیری از فشار یا پوشیدن لباس تنگ.

جمع بندی

نحوه گرفتن اسپرم از مرد برای IVF می‌تواند با استفاده از روش‌های طبیعی و پزشکی انجام شود، که بستگی به شرایط فردی و نیازهای زوجین دارد. روش طبیعی شامل ارائه نمونه اسپرم توسط شریک مرد از طریق خودارضایی در کلینیک باروری است. با این حال، در مواردی که شریک مرد در تولید نمونه مشکل دارد یا با شرایط پزشکی مؤثر بر تولید اسپرم مواجه است، ممکن است روش‌های پزشکی ضروری باشد. یکی از این روش‌ها، بیوپسی بیضه است که در آن اسپرم مستقیماً از بیضه‌ها یا اپیدیدیم بازیابی می‌شود.