راه کارهای تقویت قدرت باروری مردان

باروری مردان یعنی توانایی بدن یک مرد برای تولید اسپرم سالم و کافی؛ اسپرم‌ هایی که بتوانند در مسیر رسیدن به تخمک حرکت کنند. وقتی درباره سلامت باروری مردان صحبت می‌کنیم، ترکیبی از چند عامل مهم مطرح می شود: کیفیت اسپرم، وضعیت هورمون ‌ها، سلامت بیضه ‌ها و سبک زندگی آنها.

برای بررسی باروری مردان، آزمایشی به نام «آنالیز مایع منی» انجام می‌شود. این آزمایش چند معیار کلیدی را می‌ سنجد که سه معیار مهم ‌تر از بقیه‌ فاکتورها هستند:

تعداد اسپرم ‌ها : اینکه چه تعداد اسپرم در هر میلی ‌لیتر مایع منی وجود دارد. اگر تعداد اسپرم خیلی پایین باشد، احتمال رسیدن به تخمک کمتر می‌ شود.

تحرک اسپرم: اسپرم باید توانایی حرکت موثر داشته باشد؛ یعنی بتواند مسیر خود را طی کند. تحرک پایین یکی از شایع ‌ترین دلایل کاهش قدرت باروری مردان است.

مورفولوژی : ساختار و شکل اسپرم باید طبیعی باشد؛ سر مناسب، بخش میانی سالم و دم توانمند. اسپرم‌ هایی که شکل غیرطبیعی دارند، کمتر قادر به نفوذ و بارور کردن تخمک هستند.

این عوامل در کنار هم فاکتورهایی از قدرت باروری مردان هستند. کیفیت اسپرم تحت ‌تاثیر هورمون‌ ها، سن، وراثت، سوابق پزشکی، تغذیه، ورزش، خواب و حتی استرس قرار می‌ گیرد.

با توجه به اینکه کیفیت اسپرم و سلامت دستگاه تولید مثل تحت‌ تاثیر عوامل مختلف قرار می‌ گیرد، طبیعی است که این پرسش مطرح شود که  برای باروری مردان چه باید کرد یا اینکه مرد قبل از بارداری چه باید کرد؟ پاسخ این پرسش‌ ها یک دستور واحد و ساده نیست، اما مجموعه ‌ای از اقدام‌ ها می‌ توانند شانس باروری را بالا ببرند. در ادامه این مقاله، به پاسخ این سوالات پرداخته ایم؛ از اقدامات قبل از بارداری برای مرد تا عوامل موثر بر کاهش باروری و راهکارهای علمی برای تقویت آن.

اقدامات قبل از بارداری برای مرد

در بیشتر موارد، مردان مانند زنان نیاز به انجام آزمایش ‌های گسترده یا مصرف داروهای پیش از بارداری ندارند؛ مگر اینکه زوج طی یک ‌سال رابطه‌ی منظم بدون جلوگیری (یا شش ماه اگر سن زن بالاتر از ۳۵ سال باشد) اقدام به بارداری کنند و بارداری رخ ندهد. در این شرایط، بررسی ‌های پزشکی لازم می‌شود تا علت احتمالی مشخص گردد. بهتر است مطلب آموزش رابطه جنسی را نیز بخوانید.

با این حال، پیش از شروع تلاش برای بارداری، چند اقدام ساده و کاربردی وجود دارد که می ‌تواند وضعیت باروری مرد را بهبود دهد. توصیه می‌شود حداقل شش ماه پیش از اقدام به بارداری تغییر در سبک زندگی مردان اعمال شود. دلیل این توصیه آن است که چرخه‌ی اسپرم ‌سازی حدود ۶۴ روز طول می‌کشد و هر تغییری در تغذیه، خواب، فعالیت بدنی و سایر عوامل، چند هفته بعد روی کیفیت اسپرم اثر می‌ گذارد.

عوامل موثر بر کاهش باروری مردان

باروری مردان تنها به تعداد اسپرم وابسته نیست؛ مجموعه‌ای از عوامل جسمی، هورمونی و رفتاری می‌توانند کیفیت اسپرم را بالا یا پایین ببرند. شناخت این عوامل کمک می‌کند پیش از اقدام به بارداری، شرایط بهتری برای تولید اسپرم فراهم شود.

۱. سیگار، الکل و مواد مخدر : مصرف دخانیات و الکل یکی از شایع‌ ترین دلایل کاهش کیفیت اسپرم و قدرت باروری مردان است. این مواد باعث افزایش استرس اکسیداتیو در بدن می ‌شوند و می‌ توانند تحرک اسپرم، قدرت حرکت رو به جلو و حتی تعداد آن را پایین بیاورند. برخی مواد مخدر از جمله ماری ‌جوانا و مواد محرک،عملکرد بیضه ‌ها را مختل می ‌کنند و روی هورمون‌ های مردانه تاثیر منفی دارند. اگر می‌خواهید بدانید برخی رفتارها چگونه ممکن است سلامت باروری را تحت‌ تأثیر قرار دهند، موضوع «تأثیر مصرف الکل بر باروری مردان» اطلاعات کاربردی ارائه می‌دهد.

تحقیقات نشان داده که مصرف نوشیدنی‌های الکلی در مردان می‌تواند سبب کاهش کمیت و کیفیت اسپرم شود. مصرف الکل زیاد، سبب کاهش مقدار «روی» در بدن و مصرف مواد مخدر، سبب کاهش کیفیت اسپرم می‌شود. در برخی تحقیقات سیگار کشیدن با نقایص قلبی نادر در جنین ارتباط دارد، اما مطالعات بیشتری در این زمینه نیاز است.

بررسی‌های جامعه‌ی پزشکی باروری آمریکا، نشان داده مردان سیگاری بیشتر از سایرین دچار مشکلاتی نظیر تعداد کم و کاهش تحرک و شکل غیرطبیعی اسپرم هستند. سیگار کشیدن هم‌چنین ‌می‌تواند سبب کاهش توانایی بارور کردن یک تخمک توسط اسپرم شود. تمامی این‌ها دلایل خوبی برای این است که اگر مشتاق پدر شدن هستید سیگار را ترک کنید. اگر می‌خواهید بدانید سبک زندگی چگونه بر قدرت باروری اثر می‌گذارد، پیشنهاد می‌شود موضوع «تأثیر سیگار و دخانیات بر باروری مردان» را هم بررسی کنید.

هم‌چنین پدران آینده  باید از سایر مواد مانند استروئیدهای آنابولیک که در بدن‌ سازی استفاده می‌شود اجتناب کنند، زیرا این مواد ممکن است تأثیر منفی بر تولید اسپرم داشته باشند.

تأثیر ماری‌جوانا بر کیفیت اسپرم و تعداد اسپرم ثابت شده است. اما مدرکی دال بر ارتباط ماری‌جوانا با نقایص جنینی وجود ندارد.

۲. گرمای زیاد و افزایش دمای بیضه‌ ها : بیضه ‌ها باید در دمایی کمی پایین ‌تر از دمای بدن کار کنند تا اسپرم‌ سازی طبیعی انجام شود.

حرارت ناشی از وان آب داغ، سونا، اتاق‌های بخار، دوش با آب گرم طولانی (بیشتر از 30 دقیقه)، لایه گرم‌ساز، پتو برقی و لباس‌های تنگ مانند لباس شنا و غیره می‌توانند سبب افزایش دمای بیضه‌ها شوند، این امر منجر به کاهش تعداد و کیفیت اسپرم می‌شود. البته این قرار گرفتن در معرض دمای بالا تاثیر دائمی بر اسپرم ‌ها نداشته و کاهش تعداد اسپرم بر اثر گرما موقتی بوده و پس از چند ماه از آخرین سونا و موارد مشابه به حد طبیعی بازمی‌گردد. 

۳. استرس مزمن و خواب ناکافی : استرس طولانی ‌مدت سطح هورمون ‌های مردانه را بر هم می ‌زند و می‌تواند کیفیت مایع منی را کاهش دهد. خواب کم نیز همین اثر را دارد. تغییرات هورمونی ناشی از استرس روی میل جنسی، عملکرد جنسی و روند اسپرم ‌سازی اثرگذار است. مردانی که سبک زندگی پرتنش دارند معمولا کاهش تحرک یا کاهش حجم مایع منی را تجربه می‌کنند.

۴. تغذیه نامناسب، چاقی و اضافه ‌وزن : رژیم ‌های غذایی پرچرب و سرشار از فست ‌فود می‌توانند عملکرد هورمون ‌های مردانه را مختل کنند. کمبود ریزمغذی‌ هایی مانند روی، سلنیوم، ویتامین D و اسیدهای چرب مفید، با کاهش کیفیت اسپرم همراه است. چاقی نیز از مهم ‌ترین عوامل کاهش قدرت باروری مردان است. افزایش چربی بدن باعث کاهش تستوسترون و تداخل در چرخه طبیعی اسپرم ‌سازی می‌شود.

۵. بیماری ‌ها و مشکلات پزشکی درمان‌ نشده : بعضی از شرایط پزشکی می‌توانند بدون علامت واضح، باروری را کاهش دهند. تشخیص و درمان این اختلالات می‌تواند شانس باروری را به ‌طور قابل ‌توجهی بالا ببرد.

بر اساس اعلام مرکز کنترل و پیشگیری از بیماری‌ها، مدیریت و درمان موثر بیماری‌های مزمن مانند اختلالات تیروئید، فشارخون بالا و دیابت ممکن است باعث افزایش شانس بارداری مردان شود. سایر شرایط پزشکی مانند سیستیک فیبروزیس یا واریکوسل (تورم وریدهای کیسه‌ی بیضه که باعث گرم شدن بیش از حد آن‌ها می‌شود) ممکن است در باروری یک مرد تاثیر داشته باشند.

۶. مصرف خود سرانه داروها و مکمل‌ها : استفاده بی خودسرانه از برخی داروها می‌ تواند تولید اسپرم را به ‌شدت کاهش دهد. بعضی داروهای روان ‌پزشکی، ضدافسردگی یا داروهای هورمونی نیز ممکن است روی باروری اثر داشته باشند. برخی داروهایی که تأثیر آن‌ها بر باروری مردان شناخته شده است:

• تاگامت (سایمتیدین)، سولفاسالازین و نیتروفورانتوئین که در درمان زخم ‌معده و مشکلات گوارشی و عفونت‌های دستگاه ادراری استفاده می‌شوند. این داروها احتمالاً بر تولید و تعداد اسپرم ها تأثیر می‌گذارند.
• استروئیدها، مانند پردنیزون و کورتیزون که در درمان آسم، آرتریت و مشکلات پوستی استفاده می‌شوند بر باروری مردان تأثیر می‌گذارند.
• شیمی‌درمانی و رادیوتراپی می‌توانند منجر به نازایی یا یک تغییر مهم در کمیت و کیفیت اسپرم شوند. برخی داروهای شیمی‌درمانی و پرتودرمانی که در درمان سرطان استفاده می‌شوند، می‌توانند باعث ناباروری دائمی شوند.

۷. آلودگی محیطی و سموم شغلی : تماس با برخی مواد شیمیایی سمی در محیط کار مانند آفات سمی در کشاورزی و فلزات سنگین در مشاغل صنعتی ممکن است توان باروری مردان را کاهش دهد.

۸. کم‌ تحرکی و سبک زندگی نشسته : بی ‌تحرکی طولانی ‌مدت جریان خون به ناحیه تناسلی را کاهش می‌دهد و می‌تواند کیفیت اسپرم را پایین بیاورد. نشستن طولانی روی صندلی به‌ویژه در محیط‌های گرم ممکن است دمای بیضه را بالا ببرد و روند اسپرم‌ سازی را تحت تأثیر قرار دهد.

          اگر می‌خواهید بدانید برخی مواد می‌توانند چه تاثیری بر توانایی باروری داشته باشند، مطالعه پرسش «تاثیر ماریجوانا بر اسپرم» می‌تواند اطلاعات مفیدی در اختیارتان بگذارد.

راهکارهای تقویت قدرت باروری مردان

تقویت باروری مردان فقط به یک عامل وابسته نیست. مجموعه‌ای از عادت‌های سالم، تغذیه مناسب، توجه به سن و فعالیت بدنی می‌تواند کیفیت اسپرم را بهتر کند و شانس بارداری را بالا ببرد. در این بخش، چند مورد کلیدی بررسی می‌شود.

تاثیر سن مردان بر باروری 

در مردان بیشتر از 50 سال سطح تستسترون کاهش پیدا می‌کند، این موضوع می‌تواند بر عملکرد اسپرم تأثیر بگذارد. مادامی که یک مرد پیرتر می‌شود، حرکت و تعداد اسپرم ‌های سالم او نیز کاهش پیدا می‌کنند. مردان مسن ‌تر دچار آسیب بیشتری به DNA اسپرم می‌شوند. این تغییرات می‌توانند سبب تأخیر باروری در سنین بالا برای مردان شوند. با بالا رفتن سن یک مرد احتمال خطرات نقایص ژنتیکی در اسپرم نیز بیشتر می‌شود. تحقیقات نشان داده که در مردان مسن احتمال بیشتری برای داشتن فرزند دارای مشکل اوتیسم، اسکیزوفرنی یا سندروم داون وجود دارد.

تغذیه مناسب و اثر آن بر باروری مردان

مطالعات نشان داده برخی از مردان که تعداد اسپرم پایین دارند، دارای کمبود روی نیز هستند. مواد غذایی زیر غنی از روی بوده و می‌توانند قدرت باروری مردان را افزایش دهند:
• گوشت قرمز؛
• غلات سبوس‌دار؛
• غذاهای دریایی؛
• تخم‌ مرغ؛
• سلنیوم؛
• قارچ.

روی یکی از مهم‌ ترین مواد معدنی برای اسپرم‌ سازی است و کمبود آن به‌ طور مستقیم با کاهش تعداد اسپرم ارتباط دارد؛ مصرف منظم این مواد غذایی می‌تواند تولید اسپرم را تقویت کند. اضافه کردن مقدار زیادی ویتامین E نیز ممکن است به این روند کمک کند. ویتامین E از اسپرم در برابر استرس اکسیداتیو محافظت می‌کند. مکمل ‌های باروری مردان که حاوی ویتامین، مواد معدنی و سایر ترکیبات هستند، می‌ توانند به بهبود کلی باروری کمک کنند. هم‌ چنین به خاطر داشته باشید استراحت کافی در کیفیت و تعداد اسپرم کمک‌کننده است.

تأثیر ورزش بر باروری مردان

ورزش منظم با شدت متوسط می‌تواند سطح هورمون‌های مردانه را در وضعیت بهتری نگه دارد و کیفیت اسپرم را بیشتر کند. فعالیت‌های هوازی سبک تا متوسط، پیاده‌روی تند، تمرینات قدرتی سبک و کاهش چربی بدن نقش مهمی در تقویت باروری دارند. در مقابل، ورزش‌های بسیار شدید و طولانی‌مدت ممکن است اثر معکوس داشته باشند و باید با احتیاط انجام شوند.

چه زمانی باید به پزشک مراجه کرد؟

اگرچه بیشتر مردان بدون انجام آزمایش‌ های پیچیده وارد فرایند باروری می‌شوند، اما در برخی شرایط مراجعه به پزشک ضروری است. زمانی که زوج یک ‌سال رابطه منظم بدون جلوگیری داشته‌اند و بارداری رخ نداده باشد، ارزیابی پزشکی توصیه می‌شود. اگر سن زن بالاتر از ۳۵ سال باشد، این بازه به شش ماه کاهش پیدا می‌کند. علاوه بر این موارد کلی، مردان در شرایط زیر نیز بهتر است با پزشک یا متخصص اورولوژی مشورت کنند:

• سابقه تعداد یا تحرک پایین اسپرم: اگر در آزمایش‌های قبلی مشکلی دیده شده باشد، نیاز به بررسی بیشتر وجود دارد.

• مشکلات جنسی: مشکلاتی مثل اختلال نعوظ، کاهش میل جنسی یا انزال دیررس می ‌تواند با باروری ارتباط داشته باشد.

• درد یا تورم در بیضه‌ها: وجود برجستگی، درد، سنگینی یا تورم می‌تواند نشانه‌ی واریکوسل یا مشکلات دیگر باشد.

• سابقه جراحی یا بیماری‌های خاص: عمل جراحی در ناحیه بیضه، فتق، عفونت ‌های شدید، اوریون در سنین نوجوانی، دیابت کنترل‌ نشده یا مشکلات تیروئید ممکن است روی باروری تاثیر بگذارد.

• مصرف داروها یا مکمل‌های بدنسازی: داروهای هورمونی، استروئیدهای آنابولیک یا برخی داروهای خاص می‌توانند تولید اسپرم را کاهش دهند.

• سابقه شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی: این درمان‌ها ممکن است به تولید اسپرم آسیب بزنند و نیاز به ارزیابی زودتر دارند.

• سابقه خانوادگی ناباروری یا بیماری‌های ژنتیکی: در برخی شرایط، بررسی ژنتیک کمک‌کننده است.

نکاتی برای افزایش شانس بارداری 

• سن مردان همچنان یکی از عوامل مهم در باروری است. کاهش تدریجی تستوسترون، آسیب ‌پذیری بیشتر DNA اسپرم و کاهش تحرک اسپرم باعث می‌شود نتیجه اقدام برای بارداری در سنین پایین‌تر بهتر باشد. در سنین پایین‌تر احتمال سقط جنین کمتر، کیفیت اسپرم بالاتر و احتمال موفقیت بارداری بیشتر خواهد بود.
• سبک زندگی سالم را جدی بگیرید. تغذیه مناسب، وزن سالم، خواب کافی و فعالیت بدنی منظم، از مهم ‌ترین اصول تقویت باروری مردان می باشد. کاهش استرس نیز نقش مهمی در تعادل هورمون ‌های مردانه دارد.
• سیگار، الکل و مواد مخدر را کنار بگذارید. این عوامل کیفیت اسپرم را به ‌طور چشمگیری کاهش می‌دهند و کنار گذاشتن آن ‌ها یکی از موثرترین کارها پیش از اقدام به بارداری است.
• از گرما دوری کنید. قرار گرفتن طولانی در معرض گرما؛ مثل جکوزی، سونا، یا قرار دادن لپ‌تاپ روی پا ، می‌تواند روند اسپرم‌ سازی را مختل کند.
• مواد مغذی کافی دریافت کنید. روی، سلنیوم، ویتامین E، اسیدهای چرب مفید و پروتئین کافی از مواد مغذی مهم برای ساخت اسپرم سالم هستند. مصرف این ریزمغذی‌ها از طریق رژیم غذایی متعادل، شانس باروری را بالا می‌برد.
• بررسی پزشکی را به تعویق نیندازید. اگر بعد از یک‌ سال (یا شش ماه برای زنان بالای ۳۵ سال) تلاش برای بارداری نتیجه نگرفتید، مراجعه به پزشک ضروری است. درمان مشکلاتی مثل واریکوسل، اختلالات هورمونی یا عفونت ‌ها می‌تواند کیفیت اسپرم را به ‌طور محسوسی بهتر کند.

پرسش های متداول

قدرت باروری مردان به چه عاملی بیشترین بستگی دارد؟

قدرت باروری مردان بیشترین وابستگی را به کیفیت اسپرم دارد؛ یعنی تعداد کافی، تحرک مناسب و شکل طبیعی اسپرم. سلامت هورمون‌ ها، سبک زندگی و سن نیز نقش بسیار مهم است.

بهترین سن باروری مردان چه زمانی است؟

بهترین بازه باروری مردان معمولا اوایل دهه ۲۰ تا اواسط دهه ۳۰ است. با افزایش سن، کیفیت اسپرم، تحرک و سلامت DNA کاهش پیدا می‌کند و احتمال موفقیت بارداری کمتر می‌شود.

سیگار و قلیان روی قدرت باروری مردان چقدر تأثیر دارند؟

سیگار و قلیان باعث کاهش تعداد و تحرک اسپرم، افزایش آسیب DNA و اختلال در عملکرد بیضه‌ها می‌شوند. مصرف آن‌ها یکی از عوامل قوی برای کاهش قدرت باروری مردان است.

آیا چاقی بر قدرت باروری مردان اثر می گذارد؟

بله. چاقی تعادل هورمون ‌های مردانه را بهم می‌زند، سطح تستوسترون را پایین می‌آورد و کیفیت اسپرم را کاهش می‌دهد. کاهش وزن می‌تواند باروری را بهبود دهد.

آیا استفاده از سونا و جکوزی بر باروری مردان اثر دارد؟

قرار گرفتن مکرر در معرض گرمامی‌تواند تولید اسپرم را کاهش دهد و کیفیت آن را پایین بیاورد.

چه زمانی لازم است مرد  به متخصص اورولوژی مراجعه کند؟

اگر بعد از یک سال رابطه منظم بدون جلوگیری بارداری رخ ندهد (یا شش ماه در صورت سن بالای ۳۵ سال زن)، مراجعه لازم است. وجود درد بیضه، سابقه واریکوسل، مشکلات جنسی، جراحی، مصرف داروهای خاص یا سابقه بیماری ‌های هورمونی نیز نیاز به ارزیابی توسط اورولوژیست دارد.

آیا داروهای خاص می توانند قدرت باروری مردان را کاهش دهند؟

بله. داروهای هورمونی، استروئیدهای بدنسازی، برخی داروهای ضدافسردگی، داروهای شیمی ‌درمانی یا برخی داروهای فشار خون می ‌توانند تولید اسپرم را کاهش دهند. مصرف هر دارویی که روی هورمون ‌ها اثر می‌گذارد باید با مشورت پزشک باشد.

در نهایت، بدانید که ایجاد تغییرات کوچک اما پایدار در سبک زندگی می‌ تواند تفاوت بزرگی در کیفیت اسپرم و شانس باروری ایجاد کند. هرچه این تغییرات زودتر آغاز شوند، نتیجه بهتر و پروسه بارداری کوتاه ‌تر خواهد بود.