هورمون تستوسترون

تستوسترون یکی از مهم‌ترین هورمون‌های جنسی در بدن است که در هر دو جنس مرد و زن نقش‌های مهمی ایفا می‌کند، اگرچه میزان آن در مردان به مراتب بیشتر از زنان است. این هورمون در تنظیم فرآیندهای متعددی مانند رشد عضلات، تولید اسپرم، میل جنسی، تراکم استخوان و خلق‌وخو تاثیرگذار است. سطح تستوسترون معمولا توسط سیگنال‌هایی از مغز تنظیم می‌شود؛ این سیگنال‌ها شامل هورمون‌های LH و FSH هستند. عوامل متعددی مانند سن، سبک زندگی، بیماری‌ها یا اختلالات هورمونی می‌توانند باعث افزایش یا کاهش سطح تستوسترون و سایر هورمون‌های موثر بر ترشح هورمون‌های جنسی شوند. در ادامه این مقاله از مجله اینترنتی مام به بررسی علل و علائم کمبود تستوسترون، نقش آن در بدن، تأثیر تستوسترون در بدنسازی و تفاوت‌های آن در مردان و زنان خواهیم پرداخت.

تستوسترون چیست؟

تستوسترون (Testosterone) هورمونی است که عمدتا توسط غدد جنسی، یعنی بیضه‌ها در مردان و تخمدان‌ها در زنان تولید و ترشح می‌شود. همچنین، غدد فوق کلیه علاوه بر هورمون‌های آلدوسترون و کورتیزول، هورمون دی هیدرو اپی‌آندروسترون (DHEA) را تولید می‌کنند که در بدن به تستوسترون و استروژن تبدیل می‌شود.

تستوسترون، آندروژن اصلی بدن است؛ به این معنا که باعث تحریک بروز ویژگی‌های مردانه می‌شود. سطح تستوسترون به طور طبیعی در مردان بسیار بالاتر است و به همین دلیل، تستوسترون به عنوان هورمون مردانه شناخته می‌شود؛ اما این هورمون در زنان نیز وجود دارد و در بروز برخی ویژگی‌های بدنی زنان نقش ایفا می‌کند.

برخی از ورزشکاران و بدنسازان، به دلیل مسئولیت تستوسترون در ایجاد ویژگی‌های مردانه، با مصرف دوزهای بسیار بالای تستوسترون مصنوعی (استروئیدهای آنابولیک) در تلاش برای افزایش عملکرد یا تغییر ظاهر فیزیکی خود هستند. اما سوءاستفاده از تستوسترون در بدنسازی می‌تواند منجر به عوارض خطرناک و طولانی‌مدت شود، از جمله لخته شدن خون، سکته مغزی، افزایش بالقوه خطر ابتلا به سرطان پروستات و بروز مشکلات باروری، که در ادامه به آن‌ها بیشتر خواهیم پرداخت.

نقش تستوسترون در بدن

تستوسترون در مراحل مختلف زندگی مردان نقش‌های متنوع و مهمی ایفا می‌کند؛ از جمله در دوران جنینی که به شکل‌گیری اندام‌های جنسی کمک می‌کند، در دوران بلوغ که مسئول ایجاد تغییرات جسمی و جنسی چشمگیر است و در بزرگسالی که به حفظ سلامت عمومی، عملکرد جنسی و تولید اسپرم کمک می‌کند.

تستوسترون و رشد جنینی

حدود هفته هفتم بارداری، کروموزوم Y باعث شروع تشکیل بیضه‌ها در جنین پسر می‌شود. بیضه‌ها شروع به تولید هورمون تستوسترون می‌کنند و پس از آغاز ترشح این هورمون، رشد اندام‌های تناسلی داخلی و خارجی مردانه تحریک می‌شود. اندام‌های تناسلی خارجی شامل آلت تناسلی و کیسه بیضه هستند و اندام‌های داخلی شامل بیضه‌ها، اپیدیدیم، وازودفران، کیسه‌های بیضه و پروستات می‌شوند که در تولید و انتقال اسپرم نقش دارند.

تستوسترون و بلوغ

در دوران بلوغ، تستوسترون عامل اصلی بسیاری از تغییرات جسمی و جنسی در پسران است؛ از جمله افزایش قد، رشد موی بدن و ناحیه تناسلی، بزرگ شدن آلت تناسلی، بیضه‌ها و پروستات و افزایش میل جنسی.

تستوسترون در بزرگسالی

در بزرگسالی، تستوسترون که تحت فرمان مغز توسط بیضه‌ها و غدد فوق کلیوی تولید می‌شود، برای تولید اسپرم ضروری است و به حفظ سلامت استخوان‌ها، عضلات، تقویت میل جنسی و احساس شادابی کمک می‌کند. همچنین تستوسترون با افزایش تولید هورمون اریتروپویتین و تحریک مغز استخوان، نقش فعالی در تولید گلبول‌های قرمز خون دارد. این اثر باعث می‌شود مردان سطح بالاتری از هموگلوبین و هماتوکریت نسبت به زنان داشته باشند. البته افزایش بیش از حد تستوسترون، به ویژه هنگام درمان با داروهای حاوی این هورمون، ممکن است با خطرات عروقی همراه باشد.

در زنان، تستوسترون موجب افزایش میل جنسی خواهد شد، اما بیشتر تستوسترون تولید شده در تخمدان‌ها به هورمون زنانه استرادیول تبدیل می‌شود. در ادامه این مقاله، به نقش هورمون تستوسترون در بدن زنان بیشتر اشاره خواهیم کرد. همچنین پیشنهاد می‌کنیم مقاله نقش استرادیول در درمان ناباروری را نیز مطالعه کنید.

علائم کمبود تستوسترون در مردان

در بخش‌های قبلی به نقش و فواید تستوسترون در بدن مردان در سنین مختلف پرداختیم. سطح پایین هورمون تستوسترون در مردان معمولا باعث بروز علائمی می‌شود که به این وضعیت هیپوگنادیسم مردانه گفته می‌شود. هیپوگنادیسم به طور کلی به دو دسته تقسیم می‌شود: 

• نوع کلاسیک (مادرزادی یا اکتسابی)
• نوع دیررس.

در نوع کلاسیک، کاهش تستوسترون ناشی از بیماری زمینه‌ای یا آسیب به بیضه‌ها، غده هیپوفیز یا هیپوتالاموس در مغز است. برای مثال، فرد ممکن است از بدو تولد به طور مادرزادی دچار اختلالاتی مانند سندرم کلاین فلتر یا سندرم کالمن باشد. 

در نوع اکتسابی هیپوگنادیسم، فرد در مراحل بعدی زندگی به دلیل مشکلی که عملکرد طبیعی این اندام‌ها را مختل کرده است، دچار کاهش تستوسترون می‌شود. 

نوع دیررس هیپوگنادیسم معمولا به دلیل افزایش سن یا بیماری‌های مرتبط با آن مانند چاقی و دیابت نوع ۲ بروز می‌کند و حدود ۲ درصد از مردان بالای ۴۰ سال را درگیر می‌سازد. علائم کمبود تستوسترون در مردان بسته به سن آن‌ها متفاوت است.

کمبود تستوسترون در مردان می‌تواند با علائمی مانند کاهش میل جنسی، اختلال در نعوظ، کاهش حجم عضلات و انرژی، خستگی مداوم، افسردگی یا تغییرات خلقی و کاهش تراکم استخوان همراه باشد. همچنین ممکن است باعث کاهش رشد موی بدن، ناباروری و مشکلات تمرکز یا حافظه شود. شدت و نوع علائم به سن و میزان کاهش تستوسترون بستگی دارد.

کمبود هورمون تستوسترون در دوران جنینی موجب می‌شود ویژگی‌های مردانه به‌درستی شکل نگیرند. این وضعیت که سندرم عدم حساسیت به آندروژن (AIS) نامیده می‌شود، زمانی رخ می‌دهد که فرد از نظر ژنتیکی دارای کروموزوم Y باشد اما بدنش نسبت به هورمون‌های جنسی مردانه (آندروژن‌ها) واکنشی نشان ندهد. این وضعیت معمولا از دوران جنینی ظاهر می‌شود و اغلب باعث ناهنجاری در دستگاه تناسلی خارجی می‌گردد.

پیشنهاد می‌کنیم مقاله علت ناباروری مردان را نیز مطالعه کنید.

درمان کمبود تستوسترون در مردان

درمان کمبود تستوسترون در پسران یا مردان جوان زمانی انجام می‌شود که سطح این هورمون در آزمایش خون به‌طور قابل توجهی پایین آمده باشد. یکی از روش‌های اصلی درمان، استفاده از آمپول تستوسترون است که توسط متخصصین غدد در فواصل زمانی مشخص تزریق می‌شود و به تنظیم سطح طبیعی تستوسترون در بدن کمک می‌کند.

در ایران، برای مردانی که به کمبود تستوسترون (هیپوگنادیسم) مبتلا هستند، آمپول تستوسترون رایج‌ترین روش درمانی محسوب می‌شود. اشکال دارویی دیگر تستوسترون مانند قرص تستوسترون یا ژل تستوسترون به دلیل عدم دسترسی گسترده به آن‌ها در کشور، کمتر توسط متخصصان تجویز می‌شوند.

برخی افراد به‌خصوص در حوزه بدنسازی و برای فرم‌دهی عضلات، اقدام به استفاده غیرپزشکی از آمپول تستوسترون می‌کنند؛ اما این کاربرد به دلیل خطرات و عوارض جانبی جدی، به هیچ‌وجه توصیه نمی‌شود. در کنار بررسی نقش تستوسترون در سلامت مردان، آشنایی با خواص عناب برای مردان نیز می‌تواند از نظر تغذیه‌ای و سبک زندگی مفید باشد.

تستوسترون و بدنسازی

بسیاری از ورزشکاران همراه با تمرینات ورزشی از مکمل‌های غذایی استفاده می‌کنند. استفاده اصولی و از منابع معتبر این مکمل‌ها معمولا مشکلی ایجاد نمی‌کند؛ اما زمانی که مکمل‌ها آلوده به مواد ناشناخته یا حاوی ترکیبات هورمونی باشند، می‌توانند خطرات جدی برای سلامت به همراه داشته باشند. در مقاله‌ای جداگانه به بررسی تاثیر مکمل های بدنسازی بر سلامت باروری مردان و خطرات مصرف خودسرانه آن‌ها پرداخته‌ایم.

برخی از بدنسازان برای رسیدن سریع‌تر به نتیجه، از آمپول تستوسترون استفاده می‌کنند. هورمون تستوسترون یکی از عوامل کلیدی در افزایش توده عضلانی و قدرت بدنی محسوب می‌شود و به همین دلیل در دنیای بدنسازی توجه ویژه‌ای به آن می‌شود. در باشگاه‌های بدنسازی، آمپول تستوسترون معمولا به عضلات تزریق شده و هدف آن افزایش سطح این هورمون در بدن برای تسریع روند عضله‌سازی و بهبود ریکاوری بعد از تمرین است.

با این حال مصرف تستوسترون به‌ویژه در دوزهای بالا و بدون تشخیص پزشک، می‌تواند عوارض جدی از جمله اختلال در عملکرد طبیعی بیضه‌ها، ناباروری و افزایش خطر بیماری‌های قلبی و کبدی را به همراه داشته باشد. متخصصین توصیه می‌کنند که تنها افرادی که دچار هیپوگنادیسم یا کمبود واقعی تستوسترون هستند، تحت نظر پزشک و با تشخیص دقیق، از آمپول‌های هورمونی استفاده کنند و این داروها برای افزایش عملکرد ورزشی یا اهداف زیبایی به هیچ عنوان توصیه نمی‌شوند.

عوارض افزایش تستوسترون و مصرف خودسرانه 

در ایران، رایج‌ترین روش درمان کمبود تستوسترون، تزریق آمپول تستوسترون است و ژل یا قرص‌های تستوسترون معمولا در دسترس نیستند یا استفاده رایجی ندارند.

حتما بخوانید: علت زگیل تناسلی در مردان

عوارض آمپول تستوسترون در مردان

 عوارض تزریق تستوسترون ممکن است شامل بروز آکنه، چرب شدن پوست، ورم مچ پا، بزرگ شدن سینه‌ها (ژنیکوماستی)، کاهش تعداد اسپرم و کوچک شدن بیضه‌ها باشد که در برخی موارد به ناباروری منجر می‌شود. همچنین تحریک پروستات ممکن است باعث بروز مشکلاتی مانند تکرر ادرار یا دشواری در دفع ادرار شود.

لازم به ذکر است افرادی که دچار وقفه تنفسی هنگام خواب (آپنه خواب) هستند، ممکن است با مصرف تستوسترون، شدت این اختلال افزایش یابد.

همچنین، مکمل‌های تستوسترون که به صورت فرآورده‌های تقویتی در بین ورزشکاران عرضه می‌شوند، در صورت مصرف خودسرانه و بدون نظارت پزشکی، می‌توانند تعادل هورمونی بدن را بر هم زده و خطرات جدی ایجاد کنند. مصرف مداوم این ترکیبات ممکن است منجر به افزایش تعداد گلبول‌های قرمز و غلظت خون شود که در نتیجه خطر لخته شدن خون را افزایش می‌دهد.

حتما بخوانید: قرص کلومیفن برای مردان چیست

هورمون تستوسترون در زنان

هورمون تستوسترون فقط در بدن مردان یافت نمی‌شود، بلکه این هورمون یکی از هورمون‌های مهم در بدن زنان نیز است که نقش‌های مختلفی در حفظ سلامت جسمی و روانی دارد. تستوسترون به‌طور مستقیم یا از طریق تبدیل به استرادیول (یکی از هورمون‌های اصلی زنانه) بر اندام‌های مختلف بدن تاثیر می‌گذارد. با وجود اینکه سطح تستوسترون در بدن زنان نسبت به مردان پایین‌تر است، اما همچنان نقش آن بسیار مهم تلقی می‌شود.

علائم و عوارض افزایش تستوسترون در زنان

افزایش غیرطبیعی هورمون تستوسترون در بدن زنان می‌تواند با طیفی از علائم و عوارض همراه باشد. از جمله عوارض تستوسترون بالا می‌توان به پرمویی، آکنه شدید، ریزش مو با الگوی مردانه، تغییر در فرم بدن، بم شدن صدا و اختلال در قاعدگی اشاره کرد. در موارد شدید، ممکن است بزرگ شدن کلیتوریس نیز مشاهده شود. 

این اختلال هورمونی می‌تواند بر سلامت متابولیک نیز تأثیر گذاشته و با افزایش مقاومت به انسولین، خطر دیابت نوع ۲، اختلالات چربی خون و احتمال بروز مشکلات قلبی همراه باشد. همچنین، سطح بالای تستوسترون می‌تواند باعث اختلالات باروری و تأثیر منفی بر عملکرد تخمدان شود. شناسایی و درمان به‌موقع این اختلالات با استفاده از آزمایشات دقیق هورمونی، از جمله آزمایش تستوسترون و بررسی علائم بالینی، نقش مهمی در حفظ سلامت زنان دارد.

تشخیص و درمان افزایش تستوسترون در زنان

درمان افزایش تستوسترون در زنان به علت زمینه‌ای آن بستگی دارد. در نخستین مرحله، پزشک با بررسی علائم بالینی، آزمایش‌های تکمیلی و تصویربرداری، علت اصلی را شناسایی می‌کند. عواملی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS)، تومورهای آندروژن‌ساز، اختلالات غدد فوق کلیوی یا مصرف برخی داروها می‌توانند از علل افزایش تستوسترون باشند. 

در صورت تشخیص PCOS، تغییر سبک زندگی، قرص‌های ضد بارداری ترکیبی، اسپیرونولاکتون و در برخی موارد متفورمین تجویز می‌شوند. در صورت وجود تومور یا بیماری‌های نادر مرتبط با غدد، ارجاع به متخصص غدد و درمان‌های اختصاصی ضروری است. همچنین برای کنترل علائم ظاهری مانند پرمویی و آکنه می‌توان از روش‌هایی مانند لیزر موهای زائد یا مشاوره با متخصصین پوست کمک گرفت.

پرسش‌های متداول

مصرف آمپول تستوسترون برای بدنسازی ضرر دارد؟ 

بله، مصرف آمپول تستوسترون برای بدنسازی بدون تجویز پزشک میتواند بسیار خطرناک باشد و باعث عوارضی مانند ناباروری، اختلالات هورمونی، مشکلات قلبی و کبدی شود.

آیا تستوسترون در زنان هم وجود دارد؟

بله؛ هورمون تستوسترون در زنان نیز وجود دارد. تستوسترون در زنان برای تراکم استخوان و توده عضلانی، خلق و خو، عملکرد جنسی و انرژی مهم است. همچنین سطح کافی تستوسترون برای حفظ سلامت دستگاه اسکلتی، عضلانی و عملکرد عروقی و مغزی مهم است.

تستوسترون چه نقشی در بدن دارد؟

این هورمون مسئول بروز ویژگی‌های جنسی ثانویه مانند رشد عضلات، موهای بدن، و میل جنسی است. همچنین نقش مهمی در تولید اسپرم، سلامت استخوان و خلق‌وخو دارد. در زنان، تستوسترون در تنظیم میل جنسی، انرژی، خلق‌وخو و سلامت عضلات و استخوان‌ها نقش دارد.

علت افزایش هورمون تستوسترون در زنان چیست؟ 

افزایش تستوسترون در زنان معمولا به دلایلی مانند ابتلا به سندرم تخمدان پلی ‌کیستیک (PCOS)، اختلالات غدد فوق کلیوی، مصرف داروهای هورمونی یا تومورهای تخمدانی و فوق کلیوی رخ می‌دهد.

عوارض آمپول تستوسترون چیست؟

مصرف آمپول تستوسترون ممکن است با عوارضی مانند آکنه، ریزش مو، نوسانات خلقی، افزایش گلبول‌های قرمز، اختلال در خواب، کوچک شدن بیضه‌ها، ناباروری و در برخی موارد افزایش خطر بیماری‌های قلبی یا کبدی همراه باشد.

و در پایان…

هورمون تستوسترون هورمونی کلیدی در بدن است که هم بر سلامت جسمی و هم بر وضعیت روانی افراد تاثیر می‌گذارد. چه در مردان و چه در زنان، کاهش یا افزایش غیر طبیعی این هورمون می‌تواند نشانه‌ بیماری یا سبک زندگی ناسالم باشد و نیاز به بررسی دارد.