کمبود استروژن در زنان و راه های افزایش آن

نقش استروژن در بدن زنان

استروژن‌ در تنظیم اندام‌ها و سیستم‌های مختلف بدن انسان نقش دارند، بنابراین اگر سطح آن خیلی پایین باشد، می‌تواند منجر به اختلالات و پیامدهای نامطلوب سلامتی شود. سطح استروژن به‌طور طبیعی با افزایش سن و ورود به دوران یائسگی کاهش پیدا می‌کند. همچنین سطح آن در برخی فرایندهای فیزیولوژیک بدن مانند چرخه قاعدگی هم تغییر می‌کند. پایین بودن استروژن می‌تواند در نتیجه یک بیماری یا درمان پزشکی نیز رخ دهد. 
صرف‌نظر از علت، کمبود استروژن در زنان می‌تواند باعث علائمی شود که سلامت باروری و زندگی روزمره را تحت تأثیر قرار دهد. در ادامه این مقاله به بررسی علل کمبود استروژن در زنان و راهکار‌هایی برای افزایش آن خواهیم پرداخت.

تغییرات سطح استروژن در زندگی یک زن

از آنجایی که بخش عمده استروژن قابل اندازه‌گیری در خون توسط فولیکول‌های در حال بلوغ تولید می‌شود، استروژن تا زمان تخمک‌ گذاری افزایش می‌یابد و سپس در نیمه دوم چرخه به اوج خود می‌رسد. این بدان معناست که نوسانات کوتاه‌مدت در سطح استروژن کاملاً طبیعی است و در نظر گرفتن آن هنگام اندازه‌گیری استروژن در چرخه بسیار مهم است.

در طول مرحله باروری زندگی، سطح استروژن تحت تأثیر بلوغ فولیکول‌ ها در یک دوره تقریباً 2 هفته‌ای و به دنبال آن تخمک‌گذاری و مرحله جسم زرد بعدی قرار می‌گیرد. در دوران یائسگی، تخمدان‌ ها به تدریج از کار می‌افتند. آخرین دوره قاعدگی به طور متوسط در سن ۵۲ سالگی اتفاق می‌افتد، اما یائسگی می‌تواند در سنین بسیار پایین یا حتی زودرس نیز رخ دهد. از آنجایی که این امر تأثیر زیادی بر باروری دارد، ممکن است تعیین هورمون آنتی مولرین که اطلاعاتی در مورد ذخیره باروری ارائه می‌دهد، توصیه شود. در نتیجه یائسگی، سطح استروژن همچنان کاهش می‌یابد تا زمانی که در سطح نسبتاً ثابت اما پایینی تثبیت شود.

میزان متعادل استروژن در بدن زنان 

میزان متعادل استروژن در بدن زنان مقدار ثابتی ندارد و به سن، مرحله چرخه قاعدگی، بارداری و وضعیت یائسگی بستگی دارد. مهم‌ترین نوع استروژن در زنان در سن باروری «استرادیول» (Estradiol) است که سطح آن معمولاً در طول چرخه قاعدگی بین حدود ۳۰ تا ۴۰۰ پیکوگرم در میلی‌لیتر (pg/mL) نوسان می‌کند؛ این مقدار در اوایل چرخه کمتر و در زمان تخمک‌گذاری بیش‎تر است. در زنان یائسه، سطح استروژن به‌طور طبیعی کاهش می‌یابد و معمولاً به کمتر از ۳۰ pg/mL می‌رسد. 

علت کمبود استروژن در زنان

طبیعی است که با افزایش سن و ورود به یائسگی، سطح استروژن کاهش یابد. سطح استروژن پس از زایمان نیز به طور چشمگیری کاهش می‌یابد (اما سپس تثبیت می‌شود). سطوح پایین غیرمرتبط با یائسگی یا پس از زایمان و شیردهی ممکن است نشانه یک بیماری یا نتیجه یک درمان باشد. بیش‌تر علل پایین بودن استروژن ناشی از مشکلات تخمدان‌هاست که منبع اصلی استروژن هستند. این علل عبارتند از:

ورزش بیش از حد یا استرس روانی

یکی دیگر از دلایل عدم تعادل استروژن می‌تواند ورزش بیش از حد یا استرس شدید باشد. ورزش می‌تواند برای سلامت روانی و جسمی شما عالی باشد، اما وقتی به شدت انجام شود، ورزش بیش از حد می‌تواند باعث کاهش شدید سطح استروژن شما شود. ورزش شدید و استرس می‌تواند باعث ایجاد چیزی شود که به عنوان آمنوره هیپوتالاموس شناخته می‌شود. غده هیپوفیز چرخه قاعدگی شما را کنترل می‌کند. غده هیپوفیز که در اثر ورزش شدید (که اغلب با اختلال خوردن همراه است) مختل می‌شود، دیگر به تخمدان‌ها سیگنال ترشح استروژن یا تخمک‌گذاری نمی‌دهد. 

اختلالات خوردن و شاخص توده بدنی پایین

همانطور که ورزش بیش از حد می‌تواند باعث آمنوره هیپوتالاموس و سطح پایین استروژن شود، اختلالات خوردن مانند بی‌اشتهایی عصبی و پرخوری عصبی نیز می‌توانند باعث این امر شوند. وزن کم بدن و کمبود بافت چربی (که می‌تواند استروژن را نیز سنتز کند)، با یا بدون اختلال خوردن، با سطح پایین استروژن مرتبط هستند. 

شرایط ژنتیکی
برداشتن تخمدان (اوفورکتومی)
برداشتن هر دو تخمدان با جراحی منجر به یائسگی فوری می‌شود. برداشتن یک تخمدان ممکن است شما را در معرض خطر یائسگی زودرس قرار دهد.

نارسایی اولیه تخمدان

تخمدان‌های شما قبل از ۴۰ سالگی به طور قابل توجهی ذخیره تخمک کمتری دارند. این می‌تواند منجر به قاعدگی نامنظم، قطع قاعدگی و ناباروری شود. ممکن است علائمی مشابه یائسگی زودرس داشته باشید.

یائسگی زودرس

میانگین سن یائسگی ۵۱ سال است. یائسگی زودتر از ۴۵ سالگی زودرس در نظر گرفته می‌شود.

سندرم ترنر

این یک اختلال کروموزومی است که شامل تخمدان‌های توسعه نیافته است.

پرتودرمانی لگن

این درمان سرطان ممکن است به تخمدان‌های شما آسیب برساند.

التهاب خودایمنی تخمدان

سیستم ایمنی بدن شما به تخمدان‌هایتان حمله می‌کند. این مورد بسیار نادر است.

مشکلات هیپوتالاموس

هیپوتالاموس شما GnRH آزاد می‌کند. این هورمون، هورمون‌های دیگری را که چرخه قاعدگی شما را کنترل می‌کنند (از جمله استروژن) تحریک می‌کند. اگر پیامی دریافت کند که چیزی بدن شما را تحت فشار قرار می‌دهد، می‌تواند ترشح GnRH را متوقف کند. این همان چیزی است که در آمنوره هیپوتالاموس اتفاق می‌افتد.

بیماری‌های غده هیپوفیز

غده هیپوفیز فقط به اندازه یک کشمش است اما بر بسیاری از موارد  از جمله ظرفیت بدن شما برای تولید هورمون‌ها تأثیر می‌گذارد. در واقع عده هیپوفیز، هورمون تحریک‌کننده فولیکول (FSH) تولید می‌کند که به نوبه خود به تخمدان‌های شما دستور تولید استروژن می‌دهد. شرایط غده هیپوفیز می‌تواند این پیام‌رسانی شیمیایی را مختل کند و باعث تغییراتی در سطح استروژن، چرخه‌های قاعدگی، سلامت جنسی و تولید مثل شود. 

علائم کمبود استروژن در زنان

افراد مبتلا به کمبود استروژن همیشه علائمی ندارند. در نتیجه ممکن است تشخیص اینکه آیا فردی فقط بر اساس علائم، کمبود استروژن دارد یا خیر را چالش برانگیز بداند. پس از بلوغ، علائم و نشانه‌های کمبود استروژن در زنان می‌تواند شامل موارد زیر باشد:
•    کاهش میل جنسی
•    مشکل در تمرکز
•    خشکی پوست
•    سردرد قبل یا در طول دوره قاعدگی (میگرن قاعدگی)
•    گرگرفتگی و تعریق شبانه
•    قاعدگی‌های نامنظم یا عدم قاعدگی
•    دمدمی مزاجی و تحریک‌پذیری
•    رابطه جنسی دردناک
•    خشکی یا آتروفی واژن
•    مشکل در خواب. (بی‌خوابی)
در دختران، کمبود استروژن ممکن است بلوغ را به تأخیر بیندازد یا رشد جنسی را کند یا از آن جلوگیری کند. در صورت داشتن این علائم، به خصوص اگر غیرمنتظره یا شدید باشند، با پزشک خود صحبت کنید.

کمبود استروژن در زنان باعث چی می‎شود

ممکن است این سوال برای شما مطرح شود که کمبود استروژن در زنان باعث چی میشود. در پاسخ به این سوال می‌توان گفت عوارض کمبود استروژن در زنان بسته به مرحله زندگی متفاوت است. به عنوان مثال، کمبود استروژن در دختران می‌تواند بلوغ و رشد جنسی را متوقف کند. کمبود استروژن در دوران باروری می‌تواند باعث ناباروری شود. به طور کلی، کمبود استروژن در زنان می‌تواند در بروز عوارضی مانند موارد زیر نقش داشته باشد:

قاعدگی‌های نامنظم

استروژن به تنظیم چرخه قاعدگی کمک می‌کند. سطح استروژن درست قبل از تخمک‌گذاری و دوباره در نیمه راه فاز لوتئال، که نیمه دوم چرخه پس از تخمک‌گذاری است، افزایش می‌یابد. اگر این اتفاق نیفتد، فرد ممکن است دوره‌های قاعدگی دیرهنگام، قطع شده یا غایب را تجربه کند.

ناباروری

از آنجا که استروژن تأثیر قابل توجهی بر چرخه قاعدگی دارد، استروژن پایین ممکن است منجر به مشکل در باردار شدن برخی از زنان شود. استروژن پایین در مردان، ممکن است بر باروری یا میل جنسی تأثیر بگذارد و به طور بالقوه بر عملکرد تولید مثل تأثیر بگذارد.

پوکی استخوان

استروژن به محافظت از استخوان‌ها کمک می‌کند. هنگامی که سطح استروژن کاهش می‌یابد، فرد ممکن است دچار پوکی استخوان شود و خطر شکستگی استخوان در او بیشتر شود.

درد در هنگام مقاربت

استروژن به روانکاری واژن کمک می‌کند. اگر فردی دچار خشکی واژن شود، ممکن است رابطه جنسی دردناک داشته باشد.

عفونت‌های دستگاه ادراری

کاهش استروژن می‌تواند بافت‌های تناسسلی را نازک کند و خطر ابتلا به عفونت ادراری را افزایش دهد. 

تغییرات خلقی

طبق یک مقاله مروری در سال ۲۰۱۸، زنان در مراحل خاصی از زندگی که نوسانات هورمونی در آن‎ها مکرر است، بیشتر مستعد ابتلا به افسردگی هستند.

تأثیر بر وزن

تأثیر استروژن بر وزن بدن پیچیده است و محققان هنوز آن را به طور کامل درک نکرده‌اند. یک مطالعه در سال ۲۰۲۰ در مردان مشاهده کرد که فعالیت کمتر یک ژن مؤثر بر استروژن با بافت چربی بیش‌تر مرتبط است. این نشان می‌دهد که سطح پایین استروژن ممکن است بر متابولیسم و افزایش وزن تأثیر بگذارد. یک بررسی در سال ۲۰۲۲ از تحقیقات قبلی در زنان این نظریه را مطرح می‌کند که استروژن پایین ممکن است بر مصرف غذا تأثیر بگذارد و ممکن است در افزایش وزن پس از یائسگی نقش داشته باشد. با این حال، دانشمندان هنوز در حال بررسی این موضوع هستند.

مشکلات قلبی

استروژن ممکن است بیشتر با بلوغ و باروری مرتبط باشد، اما قبل از یائسگی نیز از قلب شما محافظت می‌کند، از جمله توانایی جذب رادیکال‌های آزاد آسیب‌زا و صاف کردن رگ‌های خونی برای تقویت گردش خون. تحقیقات زیادی نشان می‌دهد که استروژن ممکن است زنان را در برابر بیماری‌های قلبی عروقی در اوایل زندگی محافظت کند. از سوی دیگر، پس از یائسگی، هنگامی که سطح استروژن کاهش می‌یابد، سطح کلسترول افزایش می‌یابد و باعث انسداد شریان‌ها و افزایش خطر حمله قلبی و سکته مغزی در زنان مسن‌تر می‌شود. 

تغییرات پوستی 

همانطور که قبلاً اشاره کردیم، استروژن در سنتز کلاژن نقش دارد؛ پروتئینی که به پوست شما خاصیت ارتجاعی می‌دهد و به صاف و بدون چروک ماندن آن کمک می‌کند. بنابراین، منطقی است که کاهش سطح استروژن ممکن است بر پوست شما تأثیر بگذارد و علائم پیری، از جمله خشکی، خطوط ریز و چین و چروک و از بین رفتن استحکام را تسریع کند.

تشخیص و درمان کاهش استروژن در زنان 

ممکن است پزشک شما بررسی سطح استروژن شما را با آزمایش خون در نظر بگیرد. اگر پریود می‌شوید، آزمایش خون ممکن است به دلیل نوسانات طبیعی استروژن در طول چرخه قاعدگی دقیق نباشد. در صورت ناشناخته بودن علت پایین بودن سطح استروژن، ممکن است آزمایش‌های دیگری را برای یافتن علت توصیه کنند.

درمان اصلی برای استروژن پایین، به ویژه در دوران یائسگی و پس از یائسگی، درمان جایگزینی هورمون (HRT) است. با HRT، شما اشکال مصنوعی استروژن و یا پروژسترون را مصرف می‌کنید. این روش به مدیریت برخی از ویژگی‌های یائسگی، مانند تراکم استخوان پایین و خشکی واژن، کمک می‌کند. HRT خطرات و مزایای مختلفی دارد. برای بررسی اینکه آیا این گزینه برای شما مناسب است یا خیر، با پزشک خود صحبت کنید.

چگونه استروژن را افزایش دهیم

برای اکثر علل کمبود استروژن (مانند آسیب تخمدان) درمان خانگی وجود ندارد. اما می‌توانید با اصلاح سبک زندگی زیر، سطح استروژن سالم را حفظ کنید:

برای داشتن وزن سالم تلاش کنید

کمبود وزن یک عامل خطر برای کمبود سطح هورمون است. با پزشک خود در مورد تغییرات غذایی که ممکن است برای اطمینان از دریافت تغذیه مناسب نیاز داشته باشید، صحبت کنید.

متعادل ورزش کنید

ورزش بیش از حد می‌تواند به کمبود استروژن کمک کند.

استرس را کاهش دهید

کورتیزول می‌تواند باعث عدم تعادل هورمون‌های تولید مثل شود. مدیریت استرس برای سلامت کلی شما نیز مفید است.

به اندازه کافی بخوابید 

خواب بدن شما را شارژ می‌کند تا بتواند هورمون‌ها را به درستی آزاد کند.

ویتامین‌ها و مواد معدنی مصرف کنید

برخی از مواد مغذی نقش مستقیمی در تولید و تعادل استروژن دارند. این موارد عبارتند از:

ویتامین B: برای ساخت و متابولیزه کردن استروژن ضروری است.
ویتامین D: از نظر فنی یک هورمون است و از تولید استروژن نیز پشتیبانی می‌کند.
ویتامین E: ممکن است گرگرفتگی، بی‌خوابی و سایر علائم مرتبط با کمبود استروژن را کاهش دهد.

چه زمانی کمبود استروژن خطرناک است و باید به پزشک مراجعه کرد؟ 

کاهش استروژن در زنان بخش طبیعی پیری است، اما رنج بردن از علائم آن اینطور نیست. اگر علائمی مانند گرگرفتگی، مشکلات خواب یا نوسانات خلقی کیفیت زندگی شما را تحت تأثیر قرار می‌دهد، وقت آن است که با یک متخصص مشورت کنید و اگر زیر ۴۰ سال سن دارید یا علائم شما شدید است، این یک سیگنال حتی قوی‌تر است که ممکن است مشکل عمیق‌تری در جریان باشد. علائم هشدار رایج که نیاز به توجه پزشک دارند عبارتند از:
•    گرگرفتگی و تعریق شبانه
•    قاعدگی‌های نامنظم یا قطع قاعدگی
•    سردردهای مکرر یا گیجی مغزی
•    خستگی شدید یا خواب نامناسب
•    تغییرات خلقی، تحریک‌پذیری یا افسردگی
•    خشکی واژن یا رابطه جنسی دردناک.

تشخیص زودهنگام فقط تسکین کوتاه‌مدت ایجاد نمی‌کند؛ بلکه به کاهش خطر ابتلا به مشکلات بزرگتر در آینده، مانند پوکی استخوان و بیماری‌های قلبی نیز کمک می‌کند. 

سوالات متداول 

دمنوش برای افزایش استروژن چیست؟

دمنوش‌هایی مثل شبدر قرمز، رازیانه و سویا حاوی فیتواستروژن (ترکیبات گیاهی شبه‌استروژن) هستند، اما شواهد علمی قوی برای افزایش معنی‌دار استروژن خون با دمنوش‌ها وجود ندارد.

بهترین راه درمان کمبود استروژن در زنان چیست؟

درمان به علت زمینه‌ای بستگی دارد؛ در برخی زنان (مثلاً یائسگی یا نارسایی تخمدان)، پزشک ممکن است هورمون‌درمانی (HRT) یا استروژن درمانی را در صورت مناسب بودن تجویز کند.

چگونه کمبود یا زیاد بودن استروژن تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص با بررسی علائم، شرح حال، معاینه و آزمایش خون (به‌ویژه اندازه‌گیری استرادیول) انجام می‌شود و گاهی ارزیابی‌های تکمیلی لازم است.

چرا استروژن بی‌رویه بالا یا پایین می‌رود؟

افزایش یا کاهش استروژن می‌تواند به دلیل یائسگی، اختلالات تخمدان، داروها، چاقی، استرس، بیماری‌های غدد، بارداری یا برخی بیماری‌ها باشد.

برای افزایش استروژن چه بخوریم؟

غذاهای حاوی فیتواستروژن مانند سویا، تخم کتان و برخی حبوبات ممکن است اثرات شبه‌استروژنی خفیف داشته باشند، اما جایگزین درمان پزشکی نیستند.

چه چیزهایی استروژن را کاهش می‌دهد؟

افزایش سن، یائسگی، ورزش بسیار شدید، برخی بیماری‌ها، جراحی تخمدان و بعضی درمان‌های دارویی می‌توانند سطح استروژن را پایین بیاورند.

پزشک برای افزایش استروژن چه دارویی تجویز می‌کند؟

این سوال برای اکثر زنان مطرح است که چگونه استروژن را افزایش دهیم. بسته به علت، ممکن است استروژن خوراکی، پوستی (چسب/ژل) یا سایر انواع هورمون‌درمانی تجویز شود؛ انتخاب دارو باید فردی و زیر نظر پزشک باشد.

جمع بندی

استروژن بر همه چیز، از چرخه‌های قاعدگی گرفته تا خلق و خو و سلامت درازمدت شما، تأثیر می‌گذارد. اگرچه کاهش آن با افزایش سن طبیعی است، اما علائم مداوم مانند گرگرفتگی، گیجی یا رابطه جنسی دردناک چیزی نیست که فقط باید با آن "کنار بیایید". نادیده گرفتن استروژن پایین می‌تواند خطر ابتلا به مشکلات جدی مانند بیماری قلبی و پوکی استخوان را در آینده افزایش دهد. خبر خوب اینکه رهایی از آن امکان‌پذیر است. یک پزشک متخصص می‌تواند بررسی، تشخیص و ایجاد یک برنامه درمانی شخصی‌سازی شده را انجام دهد تا در نهایت بتوانید به ریشه علائم خود پی ببرید و دوباره احساس خوبی داشته باشید.