چه کسانی تخمک گذاری ندارند؟ 

چرخه قاعدگی یک فرآیند هورمونی برای آماده سازی بدن برای بارداری احتمالی است. چرخه قاعدگی با خونریزی ماهانه مشخص می‎‌شود که معمولاً به عنوان پریود نامیده می‌شود. به طور معمول، دو هفته قبل شروع خونریزی پریود، تخمک گذاری انجام می‌شود. تخمک گذاری یعنی آزاد شدن تخمک از تخمدان. در واقع پریود شدن، سیکل قاعدگی منظم و باردار شدن همگی فقط در صورتی امکان پذیر هستند که این روند طی شود و تخمک از تخمدان آزاد شود. پس هر عاملی که باعث توقف تخمک گذاری شود، می‎تواند نظم سیکل قاعدگی را بر هم بزند و جلوی بارداری را بگیرید. علت قطع تخمک گذاری بسیار گسترده است و می‎تواند از یک مشکل هورمونی ساده تا یک مشکل ژنتیکی پیچیده متغیر باشد.

اما چه کسانی تخمک گذاری ندارند؟ نشانه های عدم تخمک گذاری چیست؟ آیا نداشتن تخمک گذاری قابل درمان است؟ در ادامه به پاسخ این سوال‌ها خواهیم پرداخت.

تخمک گذاری چگونه انجام می‎‌شود؟

تخمک گذاری و پریود شدن یک فرآیند پیچده است که توسط مغز و هورمون‌ها کنترل می‌‎شود. مغز با ترشح هورمون‌هایی تخمدان را تحت تاثیر قرار می‌دهد و باعث آزاد شدن تخمک و به دنبال آن پریود می‌شود. برای درک بهتر این موضوع می‎توانید تخمک‌گذاری را شبیه یک ارکستر در نظر بگیرید. وقتی همه چیز هماهنگ باشد، آهنگ بدون زحمت از ابتدا تا انتها اجرا می‌شود. اما اگر حتی یک ساز درست اجرا نشود، کل آهنگ به هم می‌خورد. این روند مشابه چیزی است که طی تخمک گذاری اتفاق می‌افتد. اگر یک هورمون در روزهای منتهی به تخمک‌گذاری اندکی کاهش یابد، کل سیکل تحت تاثیر قرار می‌گیرد و با اختلال در تخمک گذاری مواجه خواهید شد.

ﭼﻪ عواملی ﺑﺎﻋﺚ ﻋﺪم ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری می ﺷﻮﻧﺪ؟

عدم تخمک گذاری می‌تواند هر فردی که تخمدان دارد و در سن باروری است را تحت تاثیر قرار دهد. تشخیص درست و به موقع علت قطع تخمک گذاری می‌تواند به درمان کمک کند. از دلایل قطع تخمک گذاری می‎توان به موارد زیر اشاره کرد: 

• اوایل بلوغ
• شروع دوران پیش از یائسگی
• نارسایی اولیه تخمدان یا ﺗﺨﻤﺪان های ﻧﺎﮐﺎرآﻣﺪ (POI) 
• سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) 
• شاخص توده بدنی (BMI) بسیار پایین
• چاقی
• اختلالات هورمونی از جمله مشکلات تیروئید یا پرولاکتین
• اختلال غذا خوردن 
• ورزش بیش از حد

چرا تخمک گذاری متوقف می‌شود؟

عدم تخمک گذاری یا anovulation زمانی اتفاق می‎‌افتد که تخمک از تخمدان آزاد نشود. بسیاری از عوامل می‌توانند باعث اختلال در تخمک گذاری شوند اما این مشکل اغلب به دلیل عدم تعادل هورمونی اتفاق می‌افتد. از آنجایی که چندین هورمون در تخمک گذاری نقش دارند، دلایل زیادی برای عدم تخمک گذاری می‌تواند وجود داشته باشد.

حتما بخوانید: کیت تخمک گذاری چیست

برای درک بهتر این موضوع بهتر است ابتدا بدانیم روند تخمک گذاری و پریود چگونه پیش می‌‎رود. هورمون‎‌های دخیل در تخمک گذاری که عبارتند از:

• هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH)
• هورمون محرک فولیکول (FSH)
• هورمون لوتئینه کننده (LH)

فرآیند تخمک گذاری زمانی شروع می‎‌شود که بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH) را آزاد می‌کند. GnRH باعث می‌شود که غده هیپوفیز (غده‌ای در مغز) هورمون محرک فولیکول (FSH) و هورمون لوتئینه کننده (LH) ترشح کند. بین روزهای ششم تا چهاردهم چرخه قاعدگی، FSH باعث می‌شود که فولیکول‌ها (کیسه‌های کوچک پر از مایع در تخمدان‌ها که حاوی یک تخمک در حال رشد هستند) در یکی از تخمدان‌ها شروع به بالغ شدن کنند. در طی روزهای ۱۰ تا ۱۴ چرخه، تنها یکی از فولیکول‎‌های در حال رشد، تخمک کاملا بالغ را تشکیل می‌دهد. در حدود روز چهاردهم چرخه قاعدگی، افزایش ناگهانی LH باعث می‌شود که تخمدان تخمک خود را آزاد کند. مقاله فولیکول چیست را بخوانید.

هورمون‌های دیگری هم هستند که مستقیماً در تخمک‌گذاری نقش ندارند ولی می‌توانند بر هورمون‌های مورد نیاز بدن برای تخمک‌گذاری تأثیر بگذارند. بنابراین هر گونه اختلال در این فرآیند به صورت مستقیم یا غیر مستقیم می‌تواند منجر به عدم تخمک گذاری در زنان شود.

دلایل عدم تخمک گذاری

حتما این سوال برای شما مطرح می‌شود که علت آزاد نشدن تخمک چیست؟ آزاد ﻧﺸﺪن ﺗﺨﻤﮏ از ﻓﻮﻟﯿﮑﻮل ﺑﺎﻟﻎ و طی نشدن روندی که در پاراگراف قبلی به آن اشاره شد، دلایلی زیادی می‌تواند داشته باشد. شرایط زیر نیز می‎تواند باعث توقف تخمک گذاری شود:

سطوح بالای آندروژن

آندروژن‎‌ها گروهی از هورمون‌ها هستند که به رشد و تولید مثل کمک می‎‌کنند. به طور معمول، آندروژن‌‎ها به عنوان هورمون‎‌های مردانه شناخته می‎‌شوند اما بدن زنان نیز مقدار کمی هورمون آندروژن تولید می‎‎‌کند. تستوسترون، آندروسترون و آندروستندیون از انواع آندروژن‌ها هستند که توسط تخمدان‌ها و غده فوق کلیوی تولید می‌شوند. سطح بالای آندروژن می‎تواند باعث شود که فولیکول‌ها بالغ نشوند و کوچک بمانند؛ در نتیجه تخمک‌گذاری هم اتفاق نیفتد. شرایطی که می‌تواند باعث هیپرآندروژنیسم شود عبارتند از:

• سندرم تخمدان پلی کیستیک 
• چاقی
• مشکلات غده فوق کلیوی
• اختلالات غده هیپوفیز مانند سندرم کوشینگ یا آکرومگالی
• برخی داروها مانند استروئیدهای آنابولیک

اختلال عملکرد غده هیپوفیز (هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک)

غده هیپوفیز هورمون لوتئینیزه کننده (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH) تولید می‌کند که برای تخمک گذاری لازم است. اگر غده هیپوفیز شما به اندازه کافی LH و FSH ترشح نکند، می‎تواند باعث عدم تخمک گذاری شود. شرایط و موقعیت‌هایی که باعث می‌شوند غده هیپوفیز شما LH و FSH کافی ترشح نکند عبارتند از:

• داشتن وزن یا شاخص توده بدنی بسیار پایین
• شرکت در ورزش‌های طولانی مدت یا بیش از حد شدید
• سندرم شیهان
• تومور غده هیپوفیز
• آسیب به غده هیپوفیز 

سطوح بالای پرولاکتین (هیپرپرولاکتینمی)

پرولاکتین هورمونی است که غده هیپوفیز شما عمدتا برای تحریک تولید شیر مادر (شیردهی) ترشح می‌کند. این پرولاکتین می‎تواند هورمون لوتئینه کننده (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH) را که برای تخمک گذاری لازم هستند سرکوب کند. به همین دلیل، مقدار زیاد پرولاکتین در خون می‎تواند باعث نداشتن تخمک گذاری شود. شرایط و موقعیت‌هایی که می‎توانند باعث هیپرپرولاکتینمی شوند عبارتند از: 

• شیردهی
• تومور غده هیپوفیز به نام پرولاکتینوما
• آسیب به غده هیپوفیز
• آسیب یا بیماری کلیه، کبد و یا تیروئید 
• برخی داروها مانند داروهای روانگردان، مخدرها و داروهایی که زخم معده را درمان می‎‌کنند یا سطح اسید معده را افزایش می‎‌دهند.

سطوح پایین هورمون‌های تیروئید (کم کاری تیروئید)

تیروئید غده پروانه‌‏ای شکل در جلوی گردن است که دو هورمون تولید می‎‌کند که برای بسیاری از عملکردهای مهم بدن مورد نیاز هستند:

• تری یدوتیرونین (T3) 
• تیروکسین (T4) 

داشتن سطح پایین تیروکسین در خون می‎تواند میزان پرولاکتینی که غده هیپوفیز شما می‎سازد را افزایش دهد. پرولاکتین هورمون لوتئینه کننده (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH) را که برای تخمک گذاری ضروری هستند سرکوب می‌کند، بنابراین سطح پایین تیروکسین می‌تواند باعث عدم تخمک گذاری شود. شرایط و موقعیت‌هایی که می‌توانند باعث کم کاری تیروئید شوند عبارتند از: 

• تیروئیدیت هاشیموتو
• جراحی تیروئید
• پرتو درمانی
• برخی داروها مانند لیتیوم

سطوح پایین هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH) 

هیپوتالاموس هورمون آزاد کننده گنادوتروپین (GnRH) تولید می‌کند. GnRH باعث ترشح هورمون لوتئینیزه کننده (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH) می‌شود که برای تخمک گذاری مورد نیاز هستند. به همین دلیل، داشتن سطوح پایین GnRH در خون از دلایل عدم تخمک گذاری است. آسیب به هیپوتالاموس می‎تواند باعث کاهش سطح GnRH شود.

علل غیر هورمونی

تاثیر ﭼﺎﻗﯽ ﺑﺮ ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری برای همه مشخص است اما کمبود وزن، ورزش بیش از حد یا مصرف نکردن کالری کافی هم به اندازه اضافه وزن می‌تواند باعث عدم تعادل هورمونی شود و باعث شود فرد چرخه‌های بدون تخمک گذاری را تجربه کند. علاوه بر این، تاثیر اﺳﺘﺮس ﺑﺮ ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری نیز ثابت شده است. استرس قابل توجه می‌تواند بر سطح هورمون‌ها در بدن تأثیر بگذارد و متعاقباً تخمک گذاری را مختل کند. تاثیر اﻓﺰاﯾﺶ ﺳﻦ ﺑﺮ ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری معمولا چشمگیر نیست و می‎توان گفت تخمک گذاری تحت تاثیر سن قرار نمی‌‎گیرد.

ﭼﮕﻮﻧﻪ ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری را ﺗﺸﺨﯿﺺ دﻫﯿﻢ؟

همان‌طور که طول سیکل قاعدگی برای هر فرد ممکن است متفاوت باشد، زمان تخمک گذاری نیز ممکن است از ماهی به ماه دیگر فرق کند. زمان احتمالی تخمک گذاری را می‌توان با محاسبه ۱۲ تا ۱۶ روز قبل از دوره مورد انتظار بعدی به دست آورد. یعنی تخمک گذاری ۱۲ تا ۱۶ روز قبل از وقوع قاعدگی بعدی رخ می‌دهد. تخمک گذاری به طور معمول با علائم زیر همراه است: 

• افزایش دمای پایه بدن
• تغییر مخاط دهانه رحم (ترشحات شبیه سفیده تخم مرغ)
• درد ناگهانی یا گرفتگی خفیف در ناحیه تحتانی شکم
• افزایش میل جنسی 
• لکه بینی خفیف
• تورم لب‌های کوچک قسمت تناسلی یا واژن

علائم تخمک گذاری نکردن چیست؟ 

آگاهی از ریزترین علائم تخمک گذاری و پیگیری چرخه‌های قاعدگی می‌تواند به شما در مورد علائم و نشانه‌های عدم تخمک گذاری هشدار دهد. مهم است که به یاد داشته باشید که ﻋﺪم ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری ﺑﺎ وﺟﻮد پریود ﻣﻨﻈﻢ بعید به نظر می‌رسد و پریود شدن و داشتن خونریزی لزوماً به معنای تخمک گذاری نیست. علائم و نشانه‌های نداشتن تخمک گذاری می‌تواند شامل موارد زیر باشد:

قاعدگی نامنظم

اگر فاصله زمانی بین پریودهای شما مدام تغییر کند و قابل پیش‌بینی نباشد، یعنی پریود شما نامنظم است.

قاعدگی‌‎های بسیار سنگین یا سبک

از دست دادن بیش از ۱۶ قاشق چای‎خوری (۸۰ میلی لیتر) یا کمتر از ۴ قاشق چای‌خوری (۲۰ میلی لیتر) خون در طول قاعدگی، داشتن دوره‎ای که بیش از هفت روز یا کمتر از سه روز طول می‎‌کشد، غیرطبیعی در نظر گرفته می‌شود. ممکن است توجه به اینکه چند بار نوار بهداشتی را در طول قاعدگی خود پر می‌کنید آسان‌تر باشد. به طور کلی پر کردن یک پد در هر ساعت برای چندین ساعت متوالی نشان دهنده یک پریود سنگین باشد.

پریود نشدن (آمنوره)

از دست دادن یک یا چند دوره پریود یا آمنوره، می‎تواند از نشانه های عدم تخمک گذاری باشد.

نداشتن ترشحات شبیه سفیده تخم مرغ

درست قبل و در حین تخمک گذاری، ترشحات واژن شما باید شبیه سفیده تخم مرغ خام شفاف، لغزنده و کشدار باشند. اگر این ترشحات را ندارید، ممکن است دچار عدم تخمک گذاری شده باشید.

داشتن دمای پایه بدن نامنظم

دمای پایه بدن شما زمانی است که به طور کامل در حالت استراحت هستید. می توانید آن را بلافاصله پس از بیدار شدن از خواب و قبل از بلند شدن از رختخواب مصرف کنید. تخمک گذاری می‏تواند باعث افزایش جزئی در دمای پایه بدن شما شود. 

اگر تخمک گذاری انجام نشود پریود می‌شویم؟ 

قاعدگی یا پریود شدن به این دلیل اتفاق می‌‎افتد که تخمک توسط اسپرم بارور نشده باشد. با نداشتن تخمک گذاری، تخمکی برای بارور شدن هم وجود ندارد. به دلیل این تعریف پزشکی، شما از نظر علمی نمی‎توانید بدون تخمک گذاری قاعدگی داشته باشید. با این حال ممکن است خون‌ریزی داشته باشید اما بدون تخمک‌گذاری. خونریزی ﻧﺎﺷﯽ از ﻋﺪم ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری به عنوان خونریزی غیرطبیعی رحم (AUB) شناخته می‌‎شود. AUB خونریزی رحمی است که نامنظم است و یک سیکل را دنبال نمی‎‌کند. خونریزی غیرطبیعی رحمی شایع است و تقریباً ۳۰% از زنان آن را در مقطعی از زندگی خود تجربه می‌کنند. 

عدم تخمک گذاری چگونه تشخیص داده می‌شود؟ 

اولین قدم در تشخیص عدم تخمک گذاری بررسی علائم بالینی، تاریخچه پزشکی، معاینه فیزیکی و بررسی برنامه قاعدگی فرد است. بررسی علائم همراه مانند حساسیت سینه، ترشح مخاط دهانه رحم، و دمای بدن در هنگام استراحت نیز می‎تواند در تشخیص عدم تخمک گذاری مفید باشد.

آزمایش خون نیز ممکن است توصیه شود. آزمایش خون می‌تواند سطح پروژسترون، پرولاکتین، هورمون تیروئید، تستوسترون و سایر هورمون‌ها را اندازه گیری کند. گاهی ممکن است تصویربرداری اولتراسوند توصیه شود. با سونوگرافی هر گونه نگرانی در اندام‎‌های لگنی یا پوشش داخلی رحم قابل بررسی است. 

درمان عدم تخمک گذاری

درمان عدم تخمک گذاری تا حد زیادی به علت آن بستگی دارد، اما اغلب با تغییر سبک زندگی شروع می‌شود. اگر علت عدم تخمک گذاری به دلیل وزن فرد باشد، بازگشت به وزن بدن سالم و حفظ آن می‌تواند به شروع تخمک گذاری کمک کند. علاوه بر این، مدیریت استرس، تغذیه خوب و فعالیت بدنی متوسط ممکن است بدن را تشویق به اصلاح عدم تعادل هورمونی کند.

تاثیر داروهای هورمونی بر تخمک گذاری هم قابل توجه است. داروهایی که سطح هورمون را افزایش می‌دهند مانند کلومیفن سیترات ممکن است برای کمک به آزادسازی تخمک تجویز شوند.
برای کسانی که ناباروری مرتبط با عدم تخمک گذاری را تجربه می‌کنند، لقاح آزمایشگاهی (IVF) ممکن است یک راه جایگزین برای بارداری باشد. چرا که تاثیر داروﻫﺎی ﺗﺤﺮﯾﮏ ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری به تنهایی نمی‌تواند مشکل را حل کند. IVF روشی است که در آن تخمک‌ها به صورت دستی از تخمدان‌ها خارج می‌شوند، با اسپرم بارور شده و در رحم کاشته می‌شوند.

پرسش‌های متداول

در ادامه به پاسخ سوالات متداول در مورد عدم تخمک گذاری خواهیم پرداخت. 

آیا در صورت نداشتن تخمک گذاری، طول سیکل قاعدگی تغییر می‎‌کند؟  

طول چرخه بدون تخمک گذاری برای هر فردی متفاوت است که عمدتاً به علت عدم تخمک گذاری بستگی دارد. چرخه‌های بدون تخمک گذاری می‌تواند به اندازه سیکل‌های معمولی طول بکشد، کوتاه‎تر یا طولانی‌تر باشند. 

تخمک گذاری کی برمی‌گردد؟ 

پس از یک چرخه بدون تخمک گذاری، بازگشت تخمک گذاری برای هر فردی متفاوت است. برخی از افراد در طول چرخه قاعدگی بعدی تخمک گذاری می‌کنند، در حالی که برخی دیگر ممکن است ماه‌ها تا سال‌ها تخمک گذاری نداشته باشند.

آﯾﺎ درﻣﺎن‌ﻫﺎی ﮔﯿﺎﻫﯽ ﺑﺮای ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری وﺟﻮد دارد؟

درمان عدم تخمک گذاری به علت ایجاد کننده آن بستگی دارد اما در کل داروهای گیاهی و طب سنتی می‌توانند در کنار درمان‌هایی دارویی موثر واقع شوند و به تنهایی کارایی چندانی ندارند. 

آﯾﺎ ﺳﻨﺪرم ﺗﺨﻤﺪان ﭘﻠﯽ ﮐﯿﺴﺘﯿﮏ ﺑﺎﻋﺚ ﺗﻮﻗﻒ ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری می‌ﺷﻮد؟

بله، یکی از علل شایع عدم تخمک گذاری، پلی‌کیستیک بودن تخمدان‌ها یا همان تنبلی تخمدان است. در سندرم تخمدان پلی ‎کیستیک تعادل هورمونی لازم برای تخمک گذاری وجود ندارد. در این بیماری آندروژن‌هایی به نام تستوسترون افزایش می‌یابد و سطح بالای تستوسترون باعث می‌شود که فولیکول‌های تخمدان (که حاوی تخمک هستند) کوچک بمانند و تخمک خود را آزاد نکنند.

عدم تخمک گذاری به معنی همان ﺗﻮﻗﻒ ﺗﻮﻟﯿﺪ ﺗﺨﻤﮏ است؟ 

عدم تخمک گذاری به معنی توقف تولید تخمک نیست. تخمک در تخمدان‌ها است اما امکان آزاد شدن ندارد. درست که با افزایش سن میزان ذخیره تخمدان کم می‎شود اما این مسئله نمی‌تواند مانع تخمک گذاری شود.

آﯾﺎ ﻋﺪم ﺗﺨﻤﮏ ﮔﺬاری میﺗﻮاﻧﺪ ﺑﻪ ﺑﺎروری آﺳﯿﺐ ﺑﺰﻧﺪ؟

نداشتن تخمک گذاری به این معنی است که تخمکی آزاد نمی‌شود که بتواند با اسپرم لقاح پیدا کند. پس می‌توان گفت عدم تخمک گذاری با ناباروری همراه است.

و در پایان… 

چرخه بدون تخمک گذاری یک سیکل قاعدگی است که در آن تخمک گذاری یا آزاد شدن تخمک از تخمدان‌ها اتفاق نمی‌افتد. عدم تخمک گذاری اغلب به دلیل عدم تعادل هورمونی است که به علل مختلف ممکن است ایجاد شود. در صورت مشاهده سیکل‌های قاعدگی نامنظم یا خونریزی غیرطبیعی واژن، مهم است که با یک ارائه دهنده مراقبت‌های بهداشتی ویزیت شوید تا بتوانند علت زمینه‌‎ای را تشخیص دهند و بر اساس آن درمان مناسب را توصیه کنند.