علائم افتادگی رحم چیست؟

افتادگی اندام‌های لگنی از جمله رحم (Prolapse) ممکن است در ابتدا ترسناک به نظر برسد، اما بسیار شایع است؛ به‌خصوص در افرادی که سابقه بارداری داشته‌اند.

این موضوع به دلیل احساس خجالت یا ناراحتی درباره صحبت کردن درباره مشکلات ناحیه تناسلی، کمتر مطرح می‌شود. اما مهم است بدانیم افتادگی رحم چیست، از کجا بدونم افتادگی رحم دارم، چرا اتفاق می‌افتد و چه روش‌هایی برای درمان یا کنترل آن وجود دارد. در ادامه این متن به این سوالات پاسخ خواهیم داد. 

افتادگی اندام‌های لگنی چیست؟

برای اینکه بهتر متوجه افتادگی اندام‌های لگنی یا اصطلاحاتی مثل افتادگی رحم یا ضعف کف لگن شویم، ابتدا بهتر است کمی با ساختار لگن و ارتباط اندام‌های آن با عضلات کف لگن آشنا شویم.
لگن، حلقه‌ای از استخوان‌ها در قسمت پایین ستون فقرات است که از اندام‌هایی مانند مثانه، روده، واژن و رحم (اندام‌های لگنی) محافظت می‌کند. این اندام‌ها به کمک رباط‌ها و بافت‌های همبند در جای خود نگه داشته می‌شوند. در قسمت پایینی لگن، عضلات کف لگن قرار دارند؛ مجموعه‌ای کاسه‌ای شکل از عضلات، اعصاب و بافت‌های حمایتی که وظایف مختلفی دارند. یکی از مهم‌ترین وظایف کف لگن، حمایت از اندام‌های لگنی از پایین و کمک به حفظ جایگاه طبیعی آن‌ها است.

افتادگی اندام‌های لگنی زمانی اتفاق می‌افتد که عضلات و بافت‌های حمایتی کف لگن ضعیف یا آسیب‌دیده شوند و دیگر نتوانند به‌خوبی از اندام‌های لگنی حمایت کنند. در این حالت، ممکن است بخشی از یک اندام (مانند رحم، مثانه یا روده) به سمت پایین حرکت کرده و وارد کانال واژن یا ناحیه راست‌روده شود. این اتفاق می‌تواند به دلایل مختلفی رخ دهد و انواع متفاوتی دارد. همچنین افتادگی بر اساس شدت آن به مراحل مختلفی تقسیم می‌شود.

علائم افتادگی رحم

افتادگی رحم معمولا با علائم زیر همراه است:

• احساس سنگینی یا فشار در ناحیه لگن: ممکن است فرد احساس کند در ناحیه کف لگن وزن یا فشاری وجود دارد.
• احساس وجود تامپون در واژن، در حالی که چیزی وجود ندارد: برخی افراد احساس می‌کنند چیزی داخل واژن قرار دارد یا وجود یک جسم خارجی را حس می‌کنند.
• احساس نشستن روی یک توپ: ممکن است فرد هنگام نشستن احساس برجستگی، فشار یا وجود چیزی در ناحیه واژن داشته باشد.

علائم مربوط به مثانه:

• تکرر ادرار (نیاز به دفع ادرار بیشتر از معمول)
• بی‌اختیاری ادرار یا نشت ادرار
• احساس تخلیه نشدن کامل مثانه بعد از ادرار کردن

علائم مربوط به روده:

• نیاز به زور زدن برای دفع مدفوع
• احساس اینکه روده به طور کامل تخلیه نشده است.

اگر احساس می‌کنید ممکن است دچار افتادگی اندام‌های لگنی شده باشید، بهتر است با متخصص زنان یا فیزیوتراپیست تخصصی کف لگن مشورت کنید. تنها با ارزیابی تخصصی می‌توان تشخیص داد که آیا علائم مربوط به افتادگی است و بهترین مسیر درمانی برای شما چیست.

علائم افتادگی رحم خفیف

در افتادگی خفیف رحم ممکن است فرد اصلاً علامتی نداشته باشد یا علائم بسیار کم باشند. شایع‌ترین علائم می‌توانند شامل موارد زیر باشند:

•    احساس خفیف سنگینی یا فشار در لگن
•    احساس کشش در ناحیه کف لگن
•    احساس جسم خارجی یا پُری در واژن
•    ناراحتی خفیف در پایین کمر
•    بیشتر شدن علائم بعد از ایستادن طولانی یا فعالیت زیاد
•    بهبود احساس فشار و سنگینی با دراز کشیدن و استراحت

در مراحل خفیف معمولاً رحم از واژن بیرون نزده است و حتی ممکن است افتادگی فقط هنگام معاینه پزشکی مشخص شود.

علائم افتادگی رحم شدید

با بیشتر شدن افتادگی و پایین آمدن رحم به سمت دهانه واژن، علائم معمولاً واضح‌تر می‌شوند:

•    مشاهده یا لمس برجستگی در دهانه واژن
•    در مراحل پیشرفته، بیرون‌زدگی دهانه رحم یا بخشی از رحم از واژن
•    احساس شدید فشار، سنگینی یا کشش در لگن
•    احساس «نشستن روی یک توپ» یا وجود جسمی در واژن
•    درد یا فشار هنگام رابطه جنسی
•    مشکل در تخلیه کامل مثانه یا روده
•    مشکلات ادراری مانند تکرر یا بی‌اختیاری ادرار
•    در افتادگی‌های پیشرفته، تحریک و زخم شدن بافت بیرون‌زده و گاهی لکه‌بینی یا ترشحات خونی

نکته مهم این است که شدت علائم همیشه با درجه افتادگی یکی نیست؛ ممکن است فردی افتادگی قابل‌توجهی داشته باشد ولی علائم کمی تجربه کند. تشخیص درجه افتادگی با معاینه پزشک انجام می‌شود.

علائم افتادگی رحم در دختر مجرد

علائم افتادگی رحم در دختر مجرد تفاوت چندانی با بقیه زنان ندارد. هرچند افتادگی رحم در دختران مجرد کمتر شایع است، اما ممکن است در برخی افراد به دلایل مختلفی مانند ضعف مادرزادی بافت‌های حمایتی، مشکلات کف لگن، یبوست مزمن، فشارهای مکرر شکمی یا برخی بیماری‌های زمینه‌ای اتفاق بیفتد.

آیا علائم افتادگی رحم و مثانه متفاوت است؟

افتادگی مثانه زمانی اتفاق می‌افتد که بافت حمایتی بین دیواره جلویی واژن و مثانه ضعیف یا آسیب‌دیده شود و مثانه به سمت پایین و داخل کانال واژن حرکت کند. افتادگی رحم زمانی رخ می‌دهد که رباط‌های حمایتی رحم (مانند رباط‌های کاردینال و یوتروساکرال) ضعیف یا کشیده شوند و نتوانند رحم و دهانه رحم را در جای طبیعی نگه دارند. در این حالت، رحم و دهانه رحم به سمت پایین کانال واژن حرکت می‌کنند. 

این دو مشکل اغلب هم‌زمان اتفاق می‌افتند؛ زیرا پایین آمدن رحم می‌تواند روی دیواره جلویی واژن نیز اثر بگذارد و باعث افتادگی هم‌زمان مثانه شود. به همین دلیل فقط بر اساس علائم نمی‌توان نوع افتادگی را قطعی مشخص کرد و تشخیص نهایی با معاینه متخصص زنان انجام می‌شود. از تفاوت علائم افتادگی رحم و مثانه می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: 

علائم افتادگی مثانه (Cystocele)

چون در این حالت مثانه به سمت کانال واژن پایین می‌آید، علائم بیش‌تر مربوط به مثانه و قسمت جلویی واژن هستند:

احساس برجستگی یا فشار در قسمت جلویی واژن
فرد ممکن است احساس کند چیزی در حال پایین آمدن یا بیرون زدن از واژن است. این احساس معمولاً با ایستادن طولانی، فعالیت زیاد یا پایان روز بیش‌تر می‌شود و با دراز کشیدن کاهش پیدا می‌کند.

مشکلات ادراری مانند:

احساس تخلیه نشدن کامل مثانه
نیاز به تغییر وضعیت بدن یا فشار دادن دیواره واژن برای شروع یا کامل کردن ادرار
عفونت‌های ادراری مکرر
نشت ادرار هنگام سرفه، عطسه یا فعالیت.

علائم افتادگی رحم  (Uterine Prolapse) 

علائم افتادگی رحم معمولاً بیشتر به احساس فشار عمقی در لگن و پایین آمدن رحم مربوط می‌شود:

احساس سنگینی یا کشش در عمق لگن و پایین کمر
احساس نشستن روی یک توپ یا وجود جسم خارجی
برجستگی قابل مشاهده یا قابل لمس در واژن
در مراحل پیشرفته، ممکن است دهانه رحم به سمت ورودی واژن برسد یا حتی بیرون بزند. تماس مداوم با لباس می‌تواند باعث تحریک، زخم یا لکه‌بینی شود.

تشخیص افتادگی رحم در منزل

اگر هنوز تشخیص قطعی افتادگی اندام‌های لگنی برای شما انجام نشده، می‌توانید با یک بررسی ساده در خانه، وجود احتمالی برجستگی یا پایین‌آمدگی بافت‌ها را بررسی کنید. البته تشخیص افتادگی رحم در منزل جایگزین معاینه پزشک نیست، اما می‌تواند به شما کمک کند اطلاعات بیش‌تری درباره وضعیت کف لگن خود داشته باشید و در صورت وجود نگرانی، آن را با متخصص زنان در میان بگذارید.

وسایل مورد نیاز:

•    آینه (یا دوربین گوشی) 
•    روان‌کننده شخصی (در صورت نیاز، روغن زیتون نیز می‌تواند استفاده شود) 
•    کاغذ و قلم برای یادداشت علائم و احساسات.

وقتی آماده بودید، ابتدا مثانه‌تان را خالی کنید، دست‌هایتان را بشویید و در فضایی قرار بگیرید که احساس راحتی داشته باشید. برای این بررسی، بهتر است ایستاده باشید؛ چون نیروی جاذبه کمک می‌کند وضعیت بافت‌ها واقعی‌تر دیده شود. آینه یا دوربین گوشی را روی زمین و بین پاها قرار دهید. اگر دید کافی نداشتید، می‌توانید روی زانوها قرار بگیرید و بالای آینه باشید.

ابتدا با کمک آینه، ظاهر ناحیه را ببینید و با آناتومی خودتان آشنا شوید. لبه‌های خارجی واژن را کمی کنار بزنید تا بافت‌های داخلی بهتر دیده شوند. به این موارد توجه کنید:

آیا بافتی می‌بینید که برایتان ناآشناست؟
آیا بافتی از دهانه واژن بیرون زده یا برجسته شده است؟

در مرحله بعد، در حالی که بافت‌های اطراف را کنار نگه داشته‌اید، دهانه واژن را در آینه نگاه کنید. سپس کف لگن را به سمت پایین فشار دهید؛ شبیه حالتی که هنگام دفع مدفوع زور می‌زنید. به این موارد توجه کنید:

آیا بافتی به سمت دهانه واژن برجسته می‌شود؟
آیا بیش از یک برجستگی می‌بینید، مثلاً دو برجستگی روی هم؟

این بررسی فقط می‌تواند به شما در مشاهده علائم احتمالی کمک کند و  تشخیص قطعی افتادگی اندام‌های لگنی با معاینه متخصص انجام می‌شود. شما می‌توانید به صورت آنلاین یا حضوری در مرکز ناباروری مام با پزشکان متخصص در این باره کمک بگیرید.

در مرحله بعد، مقدار کمی روان‌کننده روی یک انگشت تمیز (یا دستکش‌دار) بزنید و انگشت را به‌طور کامل وارد دهانه واژن کنید. وارد کردن انگشت نباید باعث درد شود. اگر احساس درد یا ناراحتی داشتید، بررسی را متوقف کنید و با پزشک یا فیزیوتراپیست کف لگن مشورت کنید تا علت درد بررسی شود. دوباره مانند مرحله قبل، عضلات کف لگن را به سمت پایین فشار دهید؛ شبیه حالتی که هنگام دفع مدفوع زور می‌زنید. سپس توجه کنید:

آیا هنگام فشار دادن، برجستگی یا بیرون‌زدگی دیواره‌های واژن را روی انگشت خود احساس می‌کنید؟

اگر پاسخ شما بله است، سعی کنید مشخص کنید این برجستگی از کدام قسمت احساس می‌شود:
از قسمت پشتی واژن و نزدیک به راست‌روده (رکتوم)
از قسمت جلویی واژن و نزدیک به مجرای ادرار
یا از قسمت بالایی واژن و به سمت نوک انگشت پایین می‌آید

پاسخ‌ها و هر چیزی که در طول این بررسی مشاهده یا احساس کردید را یادداشت کنید. توجه داشته باشید که این بررسی برای تشخیص قطعی افتادگی اندام‌های لگنی نیست؛ بلکه فقط اطلاعاتی در اختیار شما قرار می‌دهد که می‌توانید هنگام مراجعه با متخصص زنان یا فیزیوتراپیست کف لگن مطرح کنید.

معاینه افتادگی رحم

برای تشخیص افتادگی رحم و سایر اندام‌های لگنی، معاینه بالینی توسط پزشک و در صورت نیاز سونوگرافی لگنی می‌تواند اطلاعات دقیقی درباره میزان افتادگی رحم و اندام‌های مرتبط مانند دهانه رحم (سرویکس) ارائه دهد.

در ابتدا پزشک درباره سابقه پزشکی و علائم شما مانند درد، یبوست مزمن، احساس فشار لگنی یا سایر مشکلات سوال می‌کند و سپس اندام‌های تناسلی را معاینه می‌کند. همچنین آزمایش یورودینامیک (بررسی عملکرد مثانه و کف لگن) می‌تواند مشخص کند که افتادگی چه تأثیری بر عملکرد مثانه و عضلات کف لگن گذاشته است. اگر بی‌اختیاری ادرار وجود داشته باشد، مهم است بررسی شود که آیا این مشکل به دلیل افتادگی رحم است یا علت دیگری دارد؛ چون همه انواع بی‌اختیاری ادرار ناشی از افتادگی رحم نیستند.

عوامل تشدید کننده افتادگی رحم 

چیزهایی که می‌توانند افتادگی اندام‌های لگنی را بدتر کنند، شامل موارد زیر است:

زور زدن هنگام دفع مدفوع
فشار آوردن و زور زدن، فشار رو به پایین بیش‌تری به کف لگن وارد می‌کند.
انجام اشتباه تمرینات کگل
اگر هنگام کگل به‌جای جمع کردن عضلات به سمت بالا و داخل، به سمت پایین فشار وارد کنید، ممکن است فشار بیشتری به اندام‌های لگنی وارد شود.
بلند کردن اجسام سنگین با کنترل نامناسب فشار
 بلند کردن وزنه یا اجسام سنگین، به‌خصوص وقتی با زور زدن و فشار رو به پایین همراه باشد، می‌تواند فشار واردشده به کف لگن را افزایش دهد.

چه روش‌هایی برای درمان افتادگی رحم وجود دارد؟

انتخاب روش درمان افتادگی رحم به عوامل مختلفی از جمله شدت علائم، میزان درد، مرحله افتادگی رحم، سن فرد، شرایط عمومی بدن و اینکه آیا فرد قصد بارداری در آینده دارد یا خیر بستگی دارد. 

اگر در معاینه مشخص شود که عضلات کف لگن ضعیف هستند، معمولاً پزشک در ابتدا تمرینات هدفمند کف لگن را پیشنهاد می‌کند. در افرادی که اضافه‌وزن دارند، داشتن تغذیه سالم و فعالیت‌هایی که فشار کمتری به کف لگن وارد می‌کنند (مانند پیاده‌روی) نیز می‌تواند به کاهش فشار روی کف لگن کمک کند.  درمان‌ افتادگی رحم فقط به تقویت عضلات کف لگن محدود نمی‌شوند، بلکه شامل کنترل و درمان عواملی که باعث ایجاد یا تشدید افتادگی رحم می‌شوند نیز هستند. برای مثال، درمان اضافه‌وزن شدید، ترک سیگار (زیرا سیگار یکی از عوامل افزایش‌دهنده خطر است) و همچنین درمان یبوست مزمن می‌تواند به کاهش فشار روی کف لگن کمک کند.

یکی از بخش‌های مهم درمان، تمرینات هدفمند کف لگن و یادگیری روش‌های صحیح بلند کردن یا حمل اجسام سنگین است. انجام منظم و درست تمرینات کف لگن می‌تواند به تقویت عضلات حمایتی لگن کمک کند و در برخی موارد باعث بهبود علائمی مانند بی‌اختیاری ادرار شود. اگر تمرینات به‌تنهایی برای تقویت بافت‌های حمایتی کافی نباشند، روش‌های درمانی دیگری هم وجود دارد.

روش های درمان افتادگی رحم

افتادگی اندام‌های لگنی در بسیاری از زنان دیده می‌شود، اما نباید آن را چیزی بدانیم که مجبور به تحملش هستیم. در صورت بی‌توجهی، درد، احساس فشار و ناراحتی ناشی از افتادگی می‌تواند روی فعالیت‌های روزمره و احساس شما نسبت به بدنتان تأثیر بگذارد.

روش‌های غیرجراحی و جراحی برای درمان وجود دارد و اقداماتی هم می‌توان انجام داد تا از بدتر شدن آن جلوگیری شود. روش‌هایی که به بهبود افتادگی اندام‌های لگنی کمک می‌کنند شامل:

کاهش فشار اضافی در بدن

شاید عجیب به نظر برسد، اما یکی از مهم‌ترین نکات این است که دائماً عضلات شکم و کف لگن را برای بالا نگه داشتن اندام‌ها منقبض نکنید. رها کردن تنش‌های اضافی بدن می‌تواند فشار واردشده به اندام‌های لگنی را کمتر کند.

انجام صحیح تمرینات کف لگن (کگل)

در تمرین کگل مهم است که به جای فقط فشردن عضلات کف لگن، تصور کنید عضلات را به سمت بالا و داخل می‌کشید. انجام اشتباه این تمرین ممکن است فشار رو به پایین روی اندام‌های لگنی ایجاد کند.
در صورت نیاز، تمرینات معمول کف لگن می‌توانند با روش‌هایی مانند بیوفیدبک (Biofeedback) و تحریک الکتریکی عضلات کف لگن تکمیل شوند. در روش بیوفیدبک، با کمک سونوگرافی یا یک حسگر مخصوص، فعالیت عضلات کف لگن روی صفحه نمایش داده می‌شود تا فرد بتواند انقباض صحیح عضلات را یاد بگیرد. برخی دستگاه‌ها نیز با ارسال تحریکات الکتریکی، به تمرین و تقویت این عضلات کمک می‌کنند.

استفاده از پساری (Pessary)

پساری وسیله‌ای پزشکی است که داخل واژن قرار می‌گیرد و با حمایت از دیواره واژن، به نگه داشتن اندام‌های لگنی در جای مناسب کمک می‌کند. این روش می‌تواند در برخی افراد علائم مربوط به مثانه یا روده را کاهش دهد و بدون جراحی انجام می‌شود.

جراحی

در مواردی که افتادگی شدید باشد، روش‌های جراحی مانند استفاده از اسلینگ‌ها یا تکنیک‌های دیگر می‌توانند برای حمایت و قرار دادن دوباره اندام‌ها در جای مناسب استفاده شوند.
توصیه می‌شود قبل از شروع تمرینات یا تصمیم برای جراحی، از فیزیوتراپی تخصصی کف لگن کمک گرفته شود تا تمرین‌ها درست انجام شوند. همچنین اگر فرد بعد از جراحی همچنان فشار زیادی به کف لگن وارد کند، ممکن است روی نتیجه درمان تأثیر منفی بگذارد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

اگر علائمی مانند احساس فشار یا سنگینی در لگن، احساس وجود جسم خارجی در واژن، بیرون‌زدگی بافت از واژن، درد لگن یا کمر، مشکلات ادراری (تکرر ادرار، بی‌اختیاری یا تخلیه نشدن کامل مثانه) و مشکلات دفع مدفوع دارید، بهتر است برای بررسی به پزشک متخصص زنان مراجعه کنید.

همچنین اگر علائم شما به‌مرور بیش‎تر می‌شوند یا روی فعالیت‌های روزمره، رابطه جنسی یا کیفیت زندگی تأثیر گذاشته‌اند، مراجعه به پزشک اهمیت بیش‌تری پیدا می‌کند.

سوالات متداول 

آیا تشخیص افتادگی رحم با انگشت امکان‌پذیر است؟

خیر، تشخیص افتادگی رحم با انگشت در منزل امکان‌پذیر نیست. ممکن است احساس فشار یا برجستگی داخل واژن وجود داشته باشد، اما تشخیص دقیق نیاز به معاینه توسط پزشک دارد.

آیا از علائم ظاهری می‌توان افتادگی رحم را تشخیص داد؟

گاهی در موارد شدید افتادگی رحم ممکن است بیرون‌زدگی یا توده‌ای در ناحیه واژن دیده شود، اما بسیاری از موارد فقط با معاینه مشخص می‌شوند. احساس فشار لگنی، سنگینی و مشکلات ادراری از علائم شایع هستند.

ورزش کگل برای افتادگی رحم مفید است؟

بله، تمرینات کف لگن (کگل) می‌توانند عضلات حمایت‌کننده رحم و اندام‌های لگنی را تقویت کنند و در برخی افراد به کاهش علائم یا جلوگیری از پیشرفت افتادگی کمک کنند. 

آیا عمل افتادگی رحم خطرناک است؟

جراحی افتادگی رحم معمولاً زمانی پیشنهاد می‌شود که علائم شدید باشند یا درمان‌های دیگر کافی نباشند. مانند هر عمل دیگری، ممکن است عوارضی داشته باشد، اما انتخاب روش مناسب بر اساس شرایط فرد می‌تواند به بهبود علائم کمک کند.

آیا افتادگی رحم باعث سقط جنین می‌شود؟

افتادگی رحم به‌طور مستقیم معمولاً باعث سقط جنین نمی‌شود، اما در بارداری نیاز به بررسی و مراقبت دقیق‌تر دارد. شدت افتادگی و شرایط مادر باید توسط پزشک ارزیابی شود.

آیا افتادگی رحم باعث کمردرد می‌شود؟

بله، یکی از علائم افتادگی رحم می‌تواند احساس فشار در لگن یا درد و سنگینی در قسمت پایین کمر باشد. البته کمردرد علت‌های زیادی دارد و همیشه به معنی افتادگی رحم نیست.

فرق افتادگی رحم با مثانه چیست؟

در افتادگی رحم، خود رحم به سمت پایین حرکت می‌کند؛ اما در افتادگی مثانه (سیستوسل)، دیواره جلویی واژن و مثانه دچار افتادگی می‌شوند. هر دو ممکن است علائم مشابهی مثل فشار لگنی یا مشکلات ادراری ایجاد کنند و تشخیص آن‌ها با معاینه انجام می‌شود.

جمع بندی 

برای اینکه بدانید آیا دچار افتادگی رحم هستید یا نه، توجه به علائم و مراجعه برای معاینه تخصصی اهمیت دارد. علائمی مانند احساس سنگینی لگن، احساس وجود جسم خارجی در واژن، مشکلات ادراری یا تغییر در دفع می‌توانند نیاز به بررسی داشته باشند. خبر خوب این است که افتادگی رحم در بسیاری از موارد با روش‌های مختلف قابل کنترل و درمان است. احساس فشار یا ناراحتی در ناحیه لگن چیزی نیست که مجبور باشید با آن کنار بیایید. اگر به افتادگی رحم شک دارید، مراجعه به متخصص زنان اولین قدم برای تشخیص درست و پیدا کردن راهکار مناسب است.