سونوگرافی فولیکول در تخمدان به چه معناست؟ 

اگر در حال تلاش برای بارداری هستید، ممکن است از شنیدن اصطلاحات باروری سردرگم شوید و در مورد آنچه دقیقاً در طول تخمک گذاری و لقاح اتفاق می‌افتد، گیج شده باشید. 

در ادامه این مقاله، هر آنچه را که باید در مورد تخمک‌ها و فولیکول‌ها بدانید، تجزیه و تحلیل می‌کنیم تا بتوانید درک بهتری داشته باشید. تخمک‌گذاری یک فرآیند بیولوژیکی است، بنابراین دانستن آنچه در طول تخمک‌ گذاری اتفاق می‌افتد به شما کمک می‌کند تا بیش‎ترین شانس را برای بارداری داشته باشید.

فولیکول چیست؟ 

احتمالا در سونوگرافی و صحبت‎های پزشک زنان، کلمه فولیکول به گوش‎تان خورده باشد و برای‎تان این سوال مطرح شود که فولیکول چیست. برای شروع، بیایید توضیح دهیم که فولیکول‌ها چه نیستند! فولیکول‌ها، اووسیت (تخمک) نیستند. بسیاری از بیماران این اصطلاحات را اشتباه می‌گیرند و معتقدند که فولیکول معادل تخمک است. برای کسب اطلاعات دقیق درباره فولیکول مقاله فولیکول چیست را حتما بخوانید.

فولیکول‌، به کیسه‌های کوچک پر از مایع گفته می‎شود که در داخل تخمدان‌ ها قرار دارد و حاوی تخمک هستند. در واقع، فولیکول یک ساختار آناتومیکی عملکردی است که بخشی از تخمدان را تشکیل می‌دهد و تخمک سلولی است که در یک قسمت میکروسکوپی از دیواره داخلی فولیکول در طول چرخه تخمدانی خود به خود یا تحریک شده در شرایط عادی بالغ می‌شود. علاوه بر این، فولیکول حاوی انواع سلول‌های دیگری است که استروژن مورد نیاز برای رشد طبیعی بلوغ تخمک را تولید می‌کنند. هر کدام از فولیکول‎ها، پتانسیل آزاد کردن یک تخمک را برای لقاح و شروع بارداری دارد؛ البته گاهی ممکن است فولیکول پوچ باشد و تخمکی نداشته باشد. 

فولیکول غالب چیست و چه اهمیتی دارد؟

اندازه و وضعیت فولیکول‌های غالب، بخش حیاتی ارزیابی باروری یک زن هستند. در طول هر چرخه قاعدگی ماهانه، چندین فولیکول که هر کدام حاوی یک تخمک هستند، روند بلوغ را آغاز می‌کنند. از بین فولیکول‌های آنترال، یکی به نام فولیکول غالب انتخاب می‌شود. این فولیکول از نظر اندازه و رشد با بقیه متفاوت است. در نهایت یک فولیکول بالغ آماده تخمک‌گذاری خواهد بود. بقیه فولیکول‌ها آترزی می‌شوند، یعنی به عنوان بخشی از یک فرآیند بیولوژیکی برنامه‌ریزی شده ناپدید می‌شوند یا می‌میرند. قبل از وقوع تخمک‌ گذاری، قطر متوسط ​​فولیکول غالب ۲۲ تا ۲۴ میلی‌متر (محدوده ۱۸ تا ۳۶ میلی‌متر) است. این تنها نشانگری است که می‌تواند تخمک‌گذاری را به راحتی پیش‌بینی کند. اما رشد یک فولیکول همیشه به این معنی نیست که حاوی یک تخمک بالغ است. همانطور که در نمونه مایع منی، همه اسپرم‌ ها کیفیت کافی برای بارور کردن تخمک را ندارند و همه فولیکول‌ها حاوی تخمک بالغ نیستند، یا همه تخمک‌ها کیفیت یکسانی ندارند.

حتما بخوانید: فولیکول غالب چیست

اندازه طبیعی و تعداد فولیکول در سونوگرافی 

فولیکول‎ها از دوره جنینی همراه یک زن هستند و زنان بلوغ را با حدود ۳۰۰۰۰۰ تا ۴۰۰۰۰۰ از آن‌ها آغاز می‌کنند و بعد از آن هر ماه از تعداد آن‌ها کاسته می‎شود. در واقع تعداد فولیکول‌ها به سن، سلامت عمومی و سبک زندگی زن مربوط می‌شود. با این حال، فولیکول‌های بیش‌تر لزوماً لقاح موفقیت‌آمیز را تضمین نمی‌کنند. کیفیت تخمک‌ها کلیدی است و بسیاری از زنانی که فولیکول‌های کمتری دارند، به دلیل کیفیت تخمک‌ها، همچنان می‌توانند با موفقیت باردار شوند.

گفتن اینکه چه تعداد فولیکول در هر تخمدان طبیعی است دشوار است زیرا شمارش همه فولیکول‌های تخمدان در واقع غیرممکن است. دلیل این امر این است که فولیکول‌های اولیه آن‎قدر کوچک هستند که با چشم غیرمسلح دیده نمی‌شوند و در هیچ آزمایشی قابل تشخیص نیستند و فقط فولیکول‌هایی قابل شمارش هستند که در آن سیکل شروع به رشد کرده‌‎اند. 

سونوگرافی فولیکول برای چه کاری انجام می‎شود؟

ارزیابی فولیکول‌ها شامل سونوگرافی از تخمدان‌ها و همچنین آزمایش خون هورمون ضد مولرین (آزمایش AMH) است. حتما این سوال برای شما مطرح خواهد شد که سونوگرافی فولیکول چگونه انجام می‎شود. سونوگرافی فولیکول یک سونوگرافی ساده واژینال است که اندازه و تعداد فولیکول‌های موجود در تخمدان‌های شما را که به آن شمارش فولیکول آنترال می‌گویند، ارزیابی می‌کند. (هنگامی که فولیکول‌های اولیه شروع به بالغ شدن و رشد می‌کنند، به عنوان فولیکول‌های آنترال شناخته می‌شوند) 

اجزای مهم در جواب سونوگرافی فولیکول در تخمدان  

در ابتدا متن به این مسئله پرداخته شد که فولیکول در تخمدان چیست. تعداد فولیکول‌های آنترال (AFC) راهی برای شمارش آن دسته از فولیکول‌هایی است که قادر به رشد تا بلوغ هستند. آن‎ها از طریق سونوگرافی ترانس واژینال اندازه‌گیری و شمارش می‌شوند. 

هر چند این سونوگرافی تعداد کل فولیکول‌های تخمدان‌های یک زن را نشان نمی‌دهند، با این حال، می‌تواند شاخص خوبی برای میزان تخمک‌های باقی مانده در یک زن باشد. نتایج این سونوگرافی و همچنین آزمایش خون شما به متخصص باروری این امکان را می‌دهد که باروری شما و در نتیجه توانایی شما برای بارداری را ارزیابی کند.

اگر در سونوگرافی فولیکول دیده نشود، چه معنایی دارد؟

دلیل این امر این است که برخی از فولیکول‌ها در پشت بقیه پنهان شده‌اند، به همین دلیل ممکن است در طول سونوگرافی دیده نشوند.

تعداد فولیکول زیاد یا کم نشانه چیست؟ 

بسته به تعداد فولیکول‌های آنترال، اگر تعداد آن‏ها ۶ تا ۱۰ باشد، ذخیره تخمدان کافی یا طبیعی در نظر گرفته می‌شود. اگر تعداد کمتر از ۶ باشد، ذخیره تخمدان کم و اگر بیش‎تر از ۱۲ باشد، ذخیره تخمدان بالا است. اندازه فولیکول در این مرحله از چرخه ۲ تا ۱۰ میلی‌متر است.

زنانی که ذخیره تخمدانی پایینی دارند، احتمال بیش‌تری دارد که به درمان پاسخ ندهند و زنانی که ذخیره تخمدانی بالایی دارند، به طور اغراق‌آمیزی به درمان پاسخ می‌دهند. در هر دو مورد، احتمال لغو چرخه درمان بیشتر از زمانی است که تعداد فولیکول‌ها طبیعی است.

جواب سونوگرافی فولیکول و شانس بارداری

دو عامل اصلی وجود دارد که باید در مورد قدرت باروری زنان در نظر گرفته شود: 

کیفیت تخمک

تعداد فولیکول‌ها.

تعداد فولیکول‌های موجود در تخمدان‌های شما، وضعیت باروری شما را به متخصص باروری نشان می‌دهد. دلیل این امر این است که فولیکول‌ها حاوی تخمک‌های نابالغ هستند. این تخمک‌های نابالغ رشد می‌کنند و تا زمانی که فولیکولی که در آن نگهداری می‌شوند به اندازه مطلوب برسد، بزرگ می‌شوند و پس از آن آزاد می‌شوند (تخمک‌گذاری). اگر فولیکول‌های زیادی داشته باشید، می‌توانید تخمک‌های بیش‌تری آزاد کنید و این احتمال را افزایش می‌دهد که یکی از آن تخمک‌ها به اندازه کافی سالم باشد تا منجر به بارداری موفق شود.

متأسفانه، آزمایش کیفیت تخمک‌های شما امکان‌پذیر نیست. کیفیت تخمک توسط سن و همچنین سبک زندگی شما تعیین می‌شود. با افزایش سن یک زن، کیفیت تخمک‌ها کاهش می‌یابد، به خصوص پس از ۳۵ سالگی و معمولاً از اواسط دهه ۴۰ زندگی، اکثر زنان نمی‌توانند به طور طبیعی باردار شوند. اگر مشتاق هستید شانس بچه‌دار شدن خود را بدانید، ما یک معاینه با متخصص باروری را پیشنهاد می‌کنیم.

چه زمانی سونوگرافی فولیکول نگران کننده است؟ 

سونوگرافی فولیکول زمانی نگران‌کننده محسوب می‌شود که اندازه، تعداد یا روند رشد فولیکول‌ها با الگوی طبیعی چرخه‌ی تخمدان سازگار نباشد یا احتمال یک وضعیت پاتولوژیک مطرح شود. موارد اصلی عبارت‌اند از:

فولیکول‌هایی که رشد طبیعی ندارند

اگر در میانه‌ی سیکل هنوز فولیکول غالب شکل نگرفته باشد (معمولاً ۱۸–۲۲ میلی‌متر)، احتمال نارسایی تخمدان، اختلالات محور هیپوتالاموس–هیپوفیز یا پاسخ ضعیف تخمدان مطرح می‌شود.

فولیکول‌هایی که بیش از حد بزرگ می‌شوند

 فولیکول‌های بالای ۲۵–۳۰ میلی‌متر که تخمک‌گذاری انجام نمی‌دهند می‌توانند نشانه‌ی فولیکول پایدار یا کیست فولیکولار باشند.

تعداد غیرطبیعی فولیکول‌ها

تعداد بسیار کم فولیکول ممکن است به کاهش ذخیره‌ی تخمدان یا نزدیک شدن به یائسگی اشاره کند تعداد بسیار زیاد فولیکول اگر همراه با تخمدان‌های بزرگ و استرومای افزایش‌یافته باشد، الگوی سونوگرافیک PCOS (سندرم تخمدان پلی کیستیک) مطرح می‌شود.

عدم هماهنگی با هورمون‌ها یا چرخه‌ی ماهانه

اگر اندازه‌ی فولیکول با روز چرخه هماهنگ نباشد، مثلاً در روزهای ابتدایی فولیکول خیلی بزرگ باشد، یا در حوالی زمان تخمک‌گذاری هنوز کوچک بماند، ممکن است به خاطر اختلالات هورمونی مثل پرولاکتین بالا، اختلال تیروئید یاLH/FSH  باشد.

وضعیت‌های التهابی یا پاتولوژیک

گاهی فولیکول غیرطبیعی در کنار موارد زیر دیده می‌شود:

کیست‌های اندومتریوما

کیست‌های هموراژیک غیرمعمول

توده‌هایی که ظاهری شبیه فولیکول دارند ولی منشأ غیرطبیعی دارند.

در سیکل‌های تحریک تخمک‌گذاری

بزرگ شدن بیش از حد تعداد زیادی فولیکول می‌تواند خطر سندرم تحریک بیش‌ازحد تخمدان (OHSS) را مطرح کند که نیاز به کنترل دقیق دارد.

سوالات متداول درباره جواب سونوگرافی فولیکول در تخمدان

اندازه طبیعی فولیکول در تخمدان راست و چپ چیست؟ 

اندازه طبیعی فولیکول در هر دو تخمدان از حدود سه تا هشت میلی‌متر در ابتدای سیکل شروع می‌شود و هنگام نزدیک شدن به تخمک‌گذاری به حدود هجده تا بیست‌وچهار میلی‌متر می‌رسد.

فولیکول 18 یا 20 یعنی باردار می‎شوم؟

داشتن فولیکول هجده یا بیست میلی‌متری فقط به این معناست که فولیکول به انازه کافی رشد کرده است، نه اینکه قطعاً باردار خواهید شد.

اندازه فولیکول مناسب ﺑرای ﺑﺎرداری دوﻗﻠو چقدر است؟

برای دوقلویی مهم تعداد فولیکول‌های غالب است و اگر دو فولیکول بین حدود هجده تا بیست‌ودو میلی‌متر در یک سیکل وجود داشته باشد احتمال دوقلویی وجود خواهد داشت. 

اگر فولیکول نداشته باشم، یعنی نازا هستم؟ 

نداشتن فولیکول در یک سونوگرافی هرگز به معنای نازایی نیست و معمولاً به زمان نامناسب بررسی یا یک چرخه بدون ‌تخمک‌گذاری مربوط می‌شود.

چند فولیکول در سونوگرافی طبیعی است؟

در یک سونوگرافی طبیعی معمولاً در هر تخمدان پنج تا دوازده فولیکول کوچک در اوایل سیکل دیده می‌شود.

تفاوت فولیکول و کیست چیست؟ 

فولیکول ساختاری طبیعی و حاوی تخمک است، اما کیست کیسه‌ای بزرگ‌شده و غیرطبیعی است که معمولاً از بیست‌وپنج تا سی میلی‌متر بزرگ‌تر می‌شود و تخمک ندارد.

آﯾﺎ اﯾن سونوگرافی فقط برای زنانی است که مشکل باروری دارند؟

جواب سونوگرافی فولیکول در تخمدان فقط برای زنان با مشکل باروری نیست و برای تعیین زمان تخمک‌گذاری یا بررسی چرخه هم انجام می‌شود.

در تنبلی تخمدان چند فولیکول دیده می‌شود؟

در تنبلی تخمدان معمولاً بیش از دوازده تا بیست فولیکول کوچک در هر تخمدان دیده می‌شود که نشان‌دهنده اختلال در تخمک‌گذاری است. 
حتما بخوانید: برای تنبلی تخمدان چه بخوریم

بهترین زﻣﺎن اﻧﺟﺎم سونوگرافی فولیکول چه زمانی است؟

بهترین زمان انجام سونوگرافی فولیکول از روز دهم سیکل تا اواسط سیکل و رسیدن فولیکول به اندازه هجده تا بیست‌ودو میلی‌متر است.

جمع بندی

جواب سونوگرافی فولیکول در تخمدان، واقعی‌ترین تخمین ذخیره تخمدانی در زنان است. این ذخیره با انجام سونوگرافی واژینال به صورت تعداد فولیکول‌ها در هر تخمدان مشاهده شده در روزهای اول چرخه (دوم تا پنجم) بیان می‌شود. سونوگرافی همچنین به ما این امکان را می‌دهد که تکامل و رشد فولیکول‌ها را هم در چرخه خود به خودی و هم در درمان ناباروری چرخه تحریک شده دنبال کنیم.