آسیب DNA اسپرم

آسیب به DNA اسپرم یکی از مهم‌ترین و در عین حال اغلب نادیده گرفته‌شده‌ترین علل ناباروری مردانه است. حتی زمانی که پارامترهای استاندارد مایع منی مانند تعداد اسپرم، تحرک و مورفولوژی طبیعی به نظر می‌رسند، آسیب در ساختار DNA سلول‌های اسپرم می‌تواند به‌طور قابل‌توجهی شانس بارداری طبیعی را کاهش دهد و اثرات منفی بر درمان‌های کمک‌ باروری مانند IVF و ICSI داشته باشد.

DNA  اسپرم حاوی اطلاعات ژنتیکی است که به جنین منتقل می‌شود. اگر این ماده ژنتیکی دچار قطعه‌قطعه شدن یا آسیب ساختاری شود، ممکن است فرآیند باروری شکست بخورد، رشد جنین دچار اختلال شود، یا حتی از دست رفتن  زودهنگام بارداری رخ دهد. به همین دلیل، تمامیت DNA اسپرم نقش حیاتی در رسیدن به یک بارداری سالم ایفا می‌کند.

آسیب DNA اسپرم چیست؟

آسیب به DNA اسپرم به شکست‌های ساختاری، قطعه‌قطعه شدن یا ناهنجاری‌ها در رشته‌های DNA موجود در سلول‌های اسپرم اطلاق می‌شود. برخلاف نقص‌های مورفولوژی اسپرم، آسیب به DNA قابل مشاهده تحت میکروسکوپ معمولی نیست و نمی‌توان آن را از طریق آنالیز استاندارد مایع منی تشخیص داد. (برای کسب اطلاعات بیشتر مقاله مورفولوژی اسپرم چیست را بخوانید.)
DNA  موجود در سر اسپرم به‌طور فشرده‌ای بسته‌بندی می‌شود تا از ماده ژنتیکی در حین انتقال محافظت کند.
اما عوامل داخلی و خارجی مختلف می‌توانند این ساختار محافظتی را مختل کنند، که منجر به قطعه‌قطعه شدن یا آسیب به DNA می‌شود.
زمانی که باروری با اسپرم‌هایی که DNA آسیب‌دیده دارند اتفاق می‌افتد، تخمک ممکن است نتواند نقص‌های ژنتیکی را ترمیم کند، به‌ویژه با افزایش سن مادر.

تاثیر آسیب DNA اسپرم بر باروری و کیفیت جنین

آسیب بالای DNA اسپرم می تواند منجر به موارد زیر شود:
•    کاهش نرخ بارداری طبیعی
•    کیفیت پایین جنین
•    شکست در درمان‌های IVF و ICSI
•    افزایش خطر سقط جنین
•    اختلال در توسعه بلاستوسیست
سلول‌های تخمک توانایی محدودی برای ترمیم آسیب DNA اسپرم دارند، و این توانایی با افزایش سن مادر کاهش می‌یابد.

آزمایش DFI چیست؟

آزمایش DFI یک آزمایش تخصصی آزمایشگاهی است که برای ارزیابی تمامیت DNA اسپرم انجام می‌شود. این آزمایش درصد اسپرم‌هایی که دارای رشته‌های DNA آسیب‌دیده یا قطعه‌قطعه‌شده هستند را اندازه‌گیری می‌کند.

چه زمانی باید آزمایش DNA  اسپرم را انجام داد؟

این آزمایش به‌ویژه برای موارد زیر توصیه می‌شود:
•    مردانی که ناباروری توضیح‌داده‌نشده دارند
•    زوج‌هایی که دچار سقط‌های مکرر شده‌اند
•    شکست مکرر در درمان‌های IVF یا ICSI
•    توسعه جنین ضعیف علیرغم پارامترهای طبیعی مایع منی
•    سن بالای پدر

یک شاخص بالای fragmentation DNA (DFI) نشان‌دهنده کاهش پتانسیل باروری و کاهش نرخ موفقیت بارداری است.

چه عواملی باعث آسیب به DNA اسپرم می‌شود؟

آسیب به DNA اسپرم می‌تواند ناشی از عوامل ژنتیکی، محیطی، سبک زندگی و پزشکی باشد. در بسیاری از موارد، بیش از یک عامل به‌طور همزمان در ایجاد این آسیب‌ها نقش دارد.
این آسیب ها شامل:

واریکوسل (Varicocele)

واریکوسل یکی از شایع‌ترین علل آسیب به DNA اسپرم است. این وضعیت باعث افزایش دمای بیضه‌ها و تجمع متابولیت‌های سمی می‌شود که به تولید اسپرم و تمامیت DNA آسیب می‌زند.

استرس اکسیداتیو (Oxidative Stress)

تولید زیاد گونه‌های واکنشی اکسیژن (ROS) سیستم دفاعی آنتی‌اکسیدانی بدن را تحت فشار قرار می‌دهد و باعث آسیب اکسیداتیو به DNA اسپرم می‌شود.

سیگار کشیدن، مصرف الکل و مواد مخدر

سیگار کشیدن باعث افزایش استرس اکسیداتیو و fragmentation DNA می‌شود.
مصرف بیش از حد الکل باعث اختلال در اسپرماتوژنز (فرآیند تولید اسپرم) می‌شود.
مواد مخدر تفریحی به‌طور مستقیم به ماده ژنتیکی آسیب می‌زنند.

مصرف زیاد کافئین

مصرف زیاد کافئین به‌طور طولانی‌مدت می‌تواند بر کیفیت اسپرم تأثیر منفی بگذارد و نرخ DNA fragmentation را افزایش دهد.

عفونت‌ها و التهاب‌ها

عفونت‌های دستگاه تناسلی باعث التهاب می‌شوند و رادیکال‌های آزاد را آزاد می‌کنند که به DNA اسپرم آسیب می‌زند.

سموم محیطی و اشعه

قرار گرفتن در معرض پتسیدها، فلزات سنگین، مواد شیمیایی صنعتی و اشعه طولانی‌مدت از دستگاه‌های الکترونیکی می‌تواند تمامیت DNA را مختل کند.

داروها و شیمی‌درمانی

برخی داروها، شیمی‌درمانی و پرتودرمانی به‌طور مستقیم با سنتز DNA اسپرم و مکانیسم‌های ترمیم آن تداخل می‌کنند.

عوامل ژنتیکی و مربوط به سن

سن بالای پدر با افزایش DNA fragmentation مرتبط است، که ناشی از آسیب‌های سلولی انباشته‌شده در طول زمان می‌باشد.

حتما بخوانید: تقویت اسپرم در ده روز

راهکار های مکمل برای کاهش آسیب DNA  اسپرم

رژیم غذایی به‌تنهایی نمی‌تواند آسیب‌های DNA اسپرم را درمان کند، اما تغذیه مناسب از درمان‌های پزشکی پشتیبانی می‌کند و استرس اکسیداتیو را کاهش می‌دهد.

غذاهایی که از سلامت DNA اسپرم حمایت می‌کنند:
1. گوشت لخم ارگانیک، مرغ و ماهی
2. سبزیجات برگ سبز
3. میوه‌های غنی از ویتامین C مانند پرتقال، توت فرنگی، گریپ‌فروت
4. سبزیجات صلیبی مانند بروکلی، کلم بروکسل
5. تخم‌مرغ و غذاهای غنی از آهن
6. آجیل و دانه‌ها
7. حبوبات، گل‌کلم، چغندر
آنتی‌اکسیدان‌ها مانند ویتامین‌های C و E، روی، سلنیوم، کوآنزیم Q10 و اسیدهای چرب امگا-۳ ممکن است توسط پزشک تجویز شوند.

درمان آسیب DNA اسپرم

روش درمان بستگی به شناسایی و رفع علت زمینه‌ای آسیب دارد و شامل:
1.    تغییرات سبک زندگی
2.    ترک سیگار
3.    محدود کردن مصرف الکل
4.    کاهش مصرف کافئین
5.    اجتناب از سموم محیطی
6.    جراحی واریکوسل
واریکوسلکتومی یکی از مؤثرترین درمان‌ها در صورت وجود واریکوسل است. این جراحی به‌طور قابل‌توجهی تمامیت DNA اسپرم و کیفیت کلی اسپرم را بهبود می‌بخشد.

درمان آنتی‌اکسیدانی: درمان آنتی‌اکسیدانی هدفمند می‌تواند استرس اکسیداتیو را کاهش داده و با نظارت پزشکی، نرخ DNA fragmentation را بهبود بخشد.

درمان عفونت‌ها: اگر آسیب DNA ناشی از عفونت شناسایی شود، ممکن است نیاز به درمان آنتی‌بیوتیکی مناسب باشد.

روش‌های کمک‌باروری : در موارد شدید، استفاده از IVF یا ICSI با اسپرم‌های استخراج‌شده به‌طور جراحی ممکن است نتایج بهتری داشته باشد، زیرا اسپرم‌های بیضه‌ای معمولاً DNA fragmentation کمتری نسبت به اسپرم‌های انزال‌شده نشان می‌دهند.

رابطه جنسی روزانه و کاهش آسیب‌های DNA اسپرم

بر اساس مطالعه‌­ای که در کشور استرالیا انجام گرفته، داشتن یک هفته‌ی متوالی رابطه‌ جنسی توأم با انزال اسپرم در مردان، موجب افزایش کیفیت اسپرم و کاهش آسیب وارده به DNA اسپرم می‌­‌گردد. تاکنون دانشمندان و متخصصان بارداری شواهدی دال بر اینکه داشتن چندین روز متوالی رابطه جنسی قبل از بارور شدن می­‌تواند موجب افزایش سطح بارداری گردد، در دسترس نداشته‌اند.

محققان تأکید کردند داشتن رابطه‌ی جنسی در روز تخمک گذاری دارای بالاترین شانس بارداری است. بنابراین داشتن چند روز متوالی رابطه‌ جنسی همراه با انزال در مردان موجب افزایش کیفیت اسپرم برای لقاح در روز تخمک‌ گذاری می‌شود.

برای بررسی این فرضیه، مطالعه‌­ای بر روی ۱۱۸ مرد که دارای DNA اسپرم آسیب‌ دیده‌ی بالاتر از حد طبیعی (۱۵ تا ۲۹ درصد) بودند انجام گرفت. در این افراد شاخص قطعه قطعه شدن DNA مورد بررسی قرار گرفت.

نتایج آزمایش‌ها نشان داد که داشتن رابطه‌ی جنسی در هفت روز متوالی در ۹۶ نفر از مردان مورد مطالعه موجب کاهش ۱۲ درصدی آسیب وارده به DNA اسپرم و هم‌چنین افزایش کیفیت اسپرم گردیده است. اما در ۲۲ نفر از این افراد افزایش۱۰ درصدی آسیب به DNA اسپرم مشاهده شده است و این نرخ آسیب کمتر از ۲۹ درصد بوده است. (این نرخ معیار مطلوبی برای کیفیت اسپرم در نظر گرفته می‌شود) علاوه بر این اگرچه انزال مکرر موجب کاهش غلظت مایع منی و اسپرم می‌گردد، اما بر روی حرکت و کیفیت اسپرم‌های سالم هیچ‌گونه تأثیری ندارد.

نتایج تحقیقات کاهش میزان نرخ باروری در مردانی که دارای آسیب DNA اسپرم بالاتر از حد طبیعی بوده‌اند را مشخص کرده است. از این رو بررسی این فرضیه که با افزایش کیفیت اسپرم در مردان همراه است، می‌تواند در کاهش نرخ ناباروری به علت آسیب DNA اسپرم مفید واقع گردد.

این نتایج نشان داده در مردانی که دارای مقدار مایع منی نسبتاً طبیعی می‌باشند، اگر به مدت یک هفته قبل از تخمک‌گذاری دارای رابطه‌ی جنسی همراه با انزال باشند، می­‌توانند شانس خود را برای بارور شدن با افزایش کیفت اسپرم و کاهش آسیب DNA اسپرم افزایش دهند. یکی دیگر از خصوصیات مفید بودن یک هفته رابطه جنسی متوالی در زوج‌ها، افزایش شانس باروری در روش‌های کمک‌باروری با افزایش کیفیت اسپرم است.

دانشمندان معتقدند یکی از علت‌­های افزایش کیفیت اسپرم در انزال مکرر در آقایان این است که اسپرم مدت‌زمان کوتاه‌­تری در معرض رادیکال­‌های آزاد مجاری بیضه و اپیدیدم قرار گرفته و این امر موجب افزایش کیفیت اسپرم در مردان و افزایش حاملگی در زنان می‌شود.

سوالات متداول

آیا آسیب به DNA اسپرم می‌تواند حتی زمانی که آنالیز مایع منی طبیعی است، رخ دهد؟

بله. آسیب به DNA ممکن است حتی زمانی که تعداد اسپرم، تحرک و مورفولوژی در محدوده طبیعی هستند، وجود داشته باشد.

آیا آسیب به DNA اسپرم قابل برگشت است؟

در بسیاری از موارد، آسیب به DNA با درمان علت زمینه‌ای و استفاده از درمان‌های پزشکی مناسب کاهش می‌یابد.

آیا آسیب به DNA اسپرم بر موفقیت IVF تأثیر می‌گذارد؟

بلهFragmentation بالای DNA اسپرم به‌طور قابل‌توجهی نرخ موفقیت IVF را کاهش می‌دهد.

درمان آسیب به DNA  اسپرم چقدر طول می‌کشد؟

تولید اسپرم حدوداً ۷۰ تا ۷۵ روز طول می‌کشد. معمولاً بهبودها پس از ۳ ماه درمان ارزیابی می‌شوند.

آیا آسیب به DNA اسپرم دائمی است؟

نه همیشه. آسیب‌های ناشی از عوامل سبک زندگی یا محیطی ممکن است با درمان مناسب قابل برگشت باشند.

جمع بندی
سلامت DNA  اسپرم تاثیری زیادی بر باروری آقایان دارد. انجام به موقع آزمایش DFI  در صورت نیاز و اقدام به درمان به موقع آن و اصلاح سبک زندگی در درمان آسیب های وارده به DNA  اسپرم بسیار موثر است.