مورفولوژی اسپرم چیست و شکل طبیعی آن به چه صورت است؟

اسپرم طبیعی چه شکلی است؟ 

مورفولوژی اسپرم اصطلاحی برای بحث در مورد اندازه و شکل اسپرم می باشد. اسپرم طبیعی باید یک سر بیضی شکل با یک کلاهک و یک دم سالم داشته باشد. در مورفولوژی غیر طبیعی، اسپرم ممکن است سر بسیار بزرگ یا کوچک داشته باشد یا در برخی موارد دو سر باشد. برای بسیاری از افراد، شنیدن اصطلاحات آزمایشگاهی ممکن است همراه با نگرانی یا ابهام باشد؛ کاملاً طبیعی است که هنگام مواجهه با نتایج آزمایش اسپرم، سؤال‌ها و دغدغه‌هایی در ذهن شکل بگیرد. یکی از اصطلاحاتی که در آزمایش اسپرم با آن مواجه خواهید شد، مورفولوژی است.

مورفولوژی اسپرم در واقع به بررسی شکل و ساختار ظاهری اسپرم‌ ها می‌پردازد و می‌تواند اطلاعات ارزشمندی درباره سلامت باروری ارائه دهد. شناخت این مفهوم، نه تنها به درک بهتر نتایج آزمایش کمک می‌کند، بلکه می‌تواند گامی آرامش‌بخش در مسیر تصمیم‌گیری‌های آگاهانه باشد. هر مرد، بارور یا نابارور، درصدهای مختلفی از اسپرم با شکل غیرطبیعی دارد. عوامل زیادی وجود دارد که می‌تواند منجر به اسپرم با شکل غیرطبیعی شود. در ادامه به توضیح بیش‌تری در مورد شکل اسپرم و درمان بدشکلی اسپرم خواهیم پرداخت.

مورفولوژی اسپرم چیست؟ 

مورفولوژی اسپرم به شکل اسپرم اشاره دارد که شامل اندازه سر و محتوای DNA اسپرم سر (که توسط رنگ‌آمیزی هسته‌ای آشکار می‌شود)، ظاهر قطعه میانی و ساختار دم است. شکل سر مهم است زیرا می‌تواند بر توانایی اسپرم در نفوذ به سطح بیرونی تخمک زن برای بارور کردن آن تأثیر بگذارد .مورفولوژی اسپرم در طول آنالیز روتین مایع منی که سلول‌های اسپرم را زیر میکروسکوپ بررسی می‌کند، ارزیابی می‌شود.

شکل اسپرم سالم

یک اسپرم طبیعی دارای سر بیضی شکل، قطعه میانی سالم و یک دم منفرد بدون پیچ خوردگی خواهد بود. اسپرم با مورفولوژی طبیعی قادر به شنا کردن خوب و در یک خط مستقیم است. اسپرم طبیعی همچنین حاوی اطلاعات ژنتیکی سالم است، نه اینکه کروموزوم‌ های خیلی زیاد یا خیلی کم داشته باشد، که در اسپرم‌های با شکل غیرطبیعی رایج است. 

انواع مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم

وقتی زوجی در باردار شدن مشکل دارند، تجزیه و تحلیل معمول مایع منی به درک مورفولوژی اسپرم کمک می‌کند. نمونه‌ای از مایع منی به دقت زیر میکروسکوپ بررسی می‌شود تا مورفولوژی آن مشخص شود. یک اسپرم سالم باید سر بیضی شکل و یک قطعه میانی و یک دم داشته باشد. اگر این سر شکل مناسبی نداشته باشد یا دم نداشته باشد، اسپرم به طور غیرطبیعی شکل گرفته است. فقدان سر مناسب بر توانایی اسپرم در نفوذ به تخمک برای لقاح تأثیر می‌گذارد. فقدان دم بر توانایی آن در شنا کردن در لوله‌های فالوپ و رسیدن به تخمک تأثیر می‌گذارد. انواع مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم شامل موارد زیر است: 

•    ماکروسفالی 
•    میکروسفالی 
•    اسپرم سر سوزنی
•    اسپرم سر گرد
•    اسپرم‌های بدون سر 
•    اسپرم بدون دم.

علل شایع مورفولوژی و شکل غیرطبیعی اسپرم

هر مردی درصد مشخصی از اسپرم‌های غیرطبیعی دارد. این محدوده بسته به عوامل زیر از فردی به فرد دیگر متفاوت است: 

دمای بیضه

هرچه بیضه‌های شما بیش‌تر در معرض گرما قرار گیرند، احتمال اسپرم غیرطبیعی بیش‎تر می‌شود.

قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی 

اگر به دلیل شغل یا محیطی که در آن زندگی می‌کنید دائماً در معرض مواد شیمیایی باشید، می‌تواند منجر به طیف بالاتری از مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم شود.

عفونت‌ها 

عفونت‌ها در صورت عدم درمان می‌توانند بر شکل و کیفیت اسپرم تأثیر بگذارند. حتما بخوانید: تقویت اسپرم ضعیف

ژنتیک 

مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم نیز می‌تواند یک ویژگی ژنتیکی باشد. 

آیا شکل اسپرم بر باروری تاثیرگذار است؟ 

در حالی که شایع‌ترین علت ناباروری مردان، تعداد کم اسپرم است، شکل اسپرم نیز می‌تواند نقش داشته باشد؛ زیرا اسپرم برای نفوذ به لایه‌های بیرونی تخمک به شکل خاصی نیاز دارد. داشتن اسپرم سالم با شکل و اندازه‌ی مناسب شانس باروری را افزایش می دهد زیرا مسائل مربوط به مورفولوژی اسپرم بر حرکات اسپرم نیز تاثیر می گذارد، بدین معنی که اسپرم‌های با شکل غیرطبیعی به خوبی و یا به طور مؤثر حرکت نمی‌کنند. علاوه بر این، شکل غیر طبیعی اسپرم می تواند منجر به افزایش احتمال نقایص جنینی و کاهش سلامت آن گردد.

بیش‎تر مردانی که مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم دارند، هنوز قادر به پدر شدن هستند، اما دستیابی به بارداری ممکن است بیش‌تر طول بکشد یا نیاز به کمک متخصص باروری داشته باشد. برخی از تحقیقات نشان داده‌اند که مصرف آنتی‌اکسیدان‌ها در مکمل‌های باروری مردان به مدت سه ماه یا بیش‌تر، مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم را بهبود می‌بخشد. تلقیح داخل رحمی آی یو آی (IUI) یا لقاح آزمایشگاهی آی وی اف (IVF) ممکن است گزینه‌ای برای افرادی باشد که مشکلات مورفولوژی اسپرم دارند. در طول IVF، آزمایشگاه قادر خواهد بود اسپرمی را انتخاب کند که بر اساس مورفولوژی و تحرک، بالاترین شانس موفقیت را دارد و مستقیماً اسپرم را به تخمک زن تزریق کند. 

روش‌های تشخیص مورفولوژی اسپرم

برای ارزیابی مورفولوژی اسپرم، اسپرم‌ها زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند و درصد اسپرم‌های با شکل غیرطبیعی گزارش می‌شود. مهم است بدانید که همه بیماران مرد اسپرم غیرطبیعی تولید می‌کنند و نیمی از اسپرم‌های موجود در یک نمونه مایع منی شکل غیرطبیعی دارند. مورفولوژی اسپرم با استفاده از یکی از دو مجموعه ویژگی ارزیابی می‌شود. معیارهای کروگر سختگیرانه هستند و بی‌نظمی‌های جزئی را غیرطبیعی می‌دانند. معیارهای سازمان بهداشت جهانی (WHO) آسان‌گیرانه‌تر هستند و تعداد زیادی اسپرم را غیرطبیعی طبقه‌بندی نمی‌کنند. مهم است بدانید از کدام معیارها استفاده می‌شود زیرا محدوده‌های طبیعی می‌توانند متفاوت باشند.

تفسیر نتایج آزمایش مورفولوژی اسپرم

فقط یک اسپرم برای بارور کردن تخمک کافی است. برای اینکه این یک اسپرم به تخمک برسد و با موفقیت بارور شود، میلیون‌ها اسپرم از لوله فالوپ عبور می‌کنند و قوی‌ترین آن‌ها موفق می‌شود. بنابراین، از بین این میلیون‌ها اسپرم، فقط به درصد کمی از آن‌ها نیاز دارید که شکل و اندازه مناسبی داشته باشند.

سازمان بهداشت جهانی از سال ۲۰۱۰، وجود ۴ درصد و بالاتر اسپرم با مورفولوژی طبیعی را به عنوان ترکیب نمونه ایده‌آل برای باروری در نظر می‌گیرد. با این حال، بسیاری از پزشکان از معیارهای دقیق کروگر برای بررسی دقیق‌تر پتانسیل باروری استفاده می‌کنند. طبق این معیارها، ۱۴٪ یا بیش‌تر از مورفولوژی طبیعی، شاخص بهتری برای باروری است.

درمان مورفولوژی اسپرم (بهبود شکل اسپرم) 

برای درمان شکل ظاهری اسپرم، داروی اختصاصی وجود ندارد و درمان بر اساس علت زمینه‌ای انجام می‌شود؛ معمولاً باید به متخصص اورولوژی (ترجیحاً فوق‌تخصص ناباروری مردان) مراجعه کرد و در صورت شک به مشکل هورمونی، متخصص غدد نیز می‌تواند درگیر شود. شما می‌توانید برای مشاوره آنلاین با متخصص اورولوژی، از طریق مام اپ اقدام کنید.

داروها بسته به علت شامل درمان‌های هورمونی مانند کلومیفن یا hCG در اختلالات هورمونی، آنتی‌بیوتیک در عفونت، و مکمل‌های آنتی‌اکسیدانی هستند و در مواردی مثل واریکوسل ممکن است جراحی مؤثرتر از دارو باشد.

راهکاری برای پیشگیری از بد شکل شدن اسپرم

بدن یک مرد همیشه در حال تولید اسپرم جدید است. با افزایش سن، اسپرم او می‌تواند از سلامت کمتری برخوردار شود. برای اکثر مردان، تولید اسپرم پس از ۴۰ سالگی شروع به کاهش می‌کند. تغییراتی در رژیم غذایی و سبک زندگی یک مرد که می‌تواند سلامت اسپرم آینده را بهبود بخشد عبارتند از:

•    ورزش منظم
•    اجتناب از مصرف خودسرانه هورمون استروئید و تستوسترون
•    اجتناب از مصرف زیاد دخانیات و نوشیدن الکل
•    کاهش میزان کافئین مصرفی
•    کاهش وزن (در صورت نیاز)
•    اجتناب از وان آب گرم
•    کاهش استرس
•    پوشیدن شورت‌های گشاد و نخی
•    خوردن روزانه غذاها یا مکمل‌های غنی از آنتی‌اکسیدان.

توجه داشته باشید که ساخت و انتقال اسپرم جدید حدود سه ماه طول می‌کشد، بنابراین هرگونه تغییر در رژیم غذایی یا سبک زندگی به مدتی زمان نیاز دارد تا بهبودی حاصل شود. با توجه به اثرات پیری، برخی از پزشکان توصیه می‌کنند که اگر مردی انتظار دارد که تا اواخر عمر برای بچه‌دار شدن منتظر بماند، اسپرم خود را در اوایل زندگی منجمد کند. این به مرد اجازه می‌دهد تا در هر سنی که به دنبال تشکیل خانواده است، سالم‌ترین اسپرم موجود را داشته باشد. فرآیند انجماد و ذخیره اسپرم تنها زمانی بهترین نتیجه را می‌دهد که مرد اسپرم سالم و طبیعی کافی داشته باشد.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟ 

اگر در آزمایش اسپرم درصد مورفولوژی طبیعی کمتر از حد نرمال (معمولاً زیر ۴٪) باشد و شما بعد از حدود یک سال رابطه منظم بدون پیشگیری هنوز بارداری نداشته‌اید، بهتر است به متخصص اورولوژی  مراجعه کنید. همچنین اگر همراه با مورفولوژی پایین، تعداد یا تحرک اسپرم هم کم باشد، سابقه واریکوسل، عفونت بیضه، جراحی ناحیه تناسلی، درد یا تورم بیضه داشته باشید، یا نتایج آزمایش به طور مکرر غیرطبیعی گزارش شود، مراجعه پزشکی برای درمان مورفولوژی اسپرم ضروری‌تر است.

سوالات متداول درباره شکل اسپرم

چه زمانی باید آزمایش مورفولوژی اسپرم انجام داد؟

آزمایش مورفولوژی به‌عنوان بخشی از آنالیز مایع منی در ارزیابی ناباروری مردان انجام می‌شود، به‌ویژه زمانی که زوج پس از ۱۲ ماه رابطه منظم بدون پیش‏گیری به بارداری نرسیده‌اند. همچنین در صورت سابقه سقط مکرر، واریکوسل یا نتایج غیرطبیعی قبلی توصیه می‌شود.

Normal morphology در آزمایش اسپرم چیست؟

مورفولوژی طبیعی به درصد اسپرم‌هایی گفته می‌شود که از نظر شکل سر، گردن و دم ساختار استاندارد دارند. این شاخص بر اساس معیارهای دقیق آزمایشگاهی ارزیابی می‌شود.

مورفولوژی طبیعی اسپرم باید چند درصد باشد؟

بر اساس معیارهای سازمان جهانی بهداشت (WHO)، وجود حداقل ۴ درصد اسپرم با شکل طبیعی قابل قبول تلقی می‌شود. مقادیر پایین‌تر می‌تواند با کاهش احتمال باروری همراه باشد.

آیا آزمایش مورفولوژی نیاز به تکرار دارد؟

بله، در صورت مشاهده نتایج غیرطبیعی معمولاً توصیه می‌شود آزمایش پس از ۲ تا ۳ ماه تکرار شود. چرخه تولید اسپرم حدود ۷۴ روز است و نتایج ممکن است تحت تأثیر عوامل موقت تغییر کند.

برای تقویت شکل اسپرم چه بخوریم؟

رژیم غذایی غنی از آنتی‌ اکسیدان‌ها مانند ویتامین C، ویتامین E، روی، سلنیوم و اسید فولیک می‌تواند به بهبود کیفیت اسپرم کمک کند. مصرف میوه‌ها، سبزیجات تازه، مغزها و ماهی‌های چرب توصیه می‌شود.

آیا واریکوسل در شکل اسپرم تأثیر می‌گذارد؟

بله، واریکوسل می‌تواند با افزایش دمای بیضه و ایجاد استرس اکسیداتیو باعث اختلال در مورفولوژی اسپرم شود. 

عوامل تأثیرگذار در بد شکل شدن اسپرم چیست؟

عوامل ژنتیکی، عفونت‌ها، سیگار و الکل، چاقی، استرس اکسیداتیو، تماس با سموم محیطی و افزایش دمای بیضه از جمله علل مؤثر در کاهش کیفیت اسپرم هستند. 

آیا اسپرم با شکل غیرطبیعی می‌تواند تخمک را بارور کند؟

در برخی موارد بله، اما احتمال باروری کاهش می‌یابد. شدت ناهنجاری‌های ساختاری می‌تواند بر توانایی نفوذ به تخمک و تکامل جنین تأثیر بگذارد.

آیا درمان گیاهی برای بهبود شکل اسپرم وجود دارد؟

تبلیغات زیادی در مورد درمان گیاهی بدشکلی اسپرم وجود دارد. برخی ترکیبات گیاهی با خاصیت آنتی‌اکسیدانی ممکن است به بهبود کیفیت و درمان بد شکلی اسپرم کمک کنند، اما شواهد علمی قطعی و استاندارد برای درمان گیاهی شکل غیرطبیعی اسپرم مشخصی وجود ندارد.

در باروری شکل اسپرم مهم‌تر است یا حرکت و سرعت اسپرم؟

هر سه شاخص تعداد، حرکت و شکل اسپرم سالم در کنار هم اهمیت دارند و به‌صورت مجزا قابل تفسیر نیستند. با این حال، تحرک مناسب اسپرم نقش مستقیم‌تری در رسیدن به تخمک و انجام لقاح دارد.

جمع بندی

درک مورفولوژی اسپرم برای افراد و زوج‌هایی که در مسیر بارداری هستند، مهم است. ما اصول مورفولوژی اسپرم، اندازه‌گیری آن، معیارات پیچیده برای طبیعی بودن شکل اسپرم و پیامدهای بالقوه مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم بر باروری به طور کلی را بررسی کرده‌ایم. اکنون نوبت شماست که تا حد امکان اطلاعات بیش‎تری در مورد وضعیت منحصر به فرد خود کسب کنید. حتماً با متخصص باروری خود در مورد آزمایش اسپرم و درمان بدشکل بودن اسپرم صحبت کنید.