باروری فرایندی پیچیده است که به عوامل مختلفی در بدن زن و مرد بستگی دارد. در مردان، ویژگیهایی مانند تعداد، تحرک و شکل اسپرمها نقش مهمی در احتمال لقاح دارند و تنها حجم مایع منی تعیینکننده نیست. به همین دلیل، بسیاری از افراد درباره مقدار اسپرم لازم برای بارداری و تأثیر کمبودن آن بر شانس لقاح سؤال دارند. در این مطلب، این موضوع را از نظر علمی بررسی میکنیم.
چه عواملی در اسپرم باعث بارداری می شود؟
وقتی درباره کیفیت اسپرم مرد برای بارداری صحبت میکنیم، معمولاً سه شاخص اصلی را در نظر میگیریم:
تعداد اسپرم
به تعداد اسپرمهای موجود در یک نمونه مایع منی گفته میشود. هرچه تعداد اسپرم بیشتر باشد، احتمال اینکه یکی از آنها به تخمک برسد و آن را بارور کند، افزایش پیدا میکند.
تحرک اسپرم
نشان میدهد اسپرمها تا چه اندازه توانایی حرکت و شناکردن دارند. تحرک مناسب به اسپرم کمک میکند در دستگاه تناسلی زن حرکت کرده و خود را به تخمک برساند.
مورفولوژی اسپرم
به شکل و ساختار اسپرمها اشاره دارد. اسپرمهایی که شکل طبیعیتری دارند، معمولاً شانس بیشتری برای نفوذ به تخمک و انجام لقاح موفق دارند.
این عوامل حیاتی هستند، زیرا حتی اگر تنها یکی از آنها خارج از محدوده طبیعی باشد برای مثال تعداد کم اسپرم، تحرک ضعیف یا شکل غیرطبیعی میتواند بارداری طبیعی را دشوارتر سازد. سایر عوامل شامل حجم اسپرم (مقدار مایع منی)، سطح pH و قطعهقطعه شدن DNA است. همه این موارد در توانایی اسپرم برای رسیدن به تخمک و بارور کردن آن نقش دارند.
عوامل تاثیر گذار بر تعداد اسپرم های لازم برای باروری
برای اینکه بدن بتواند اسپرم تولید کند، بیضهها و برخی قسمتهای مغز که مسئول ترشح هورمون هستند، باید عملکرد درستی داشته باشند. پس از تولید اسپرم در بیضهها، اسپرمها از طریق مجاری ظریفی حرکت میکنند تا با مایع منی ترکیب شوند. سپس مایع منی از طریق آلت تناسلی، معمولاً در حین ارگاسم، خارج میشود. بروز مشکل در هر یک از بخشهای گفته شده، میتواند موجب کاهش تعداد اسپرم در مایع منی شود.غیرطبیعی بودن شکل یا نحوه حرکت اسپرمها نیز میتواند قدرت باروری را کاهش دهد.
علل کاهش اسپرم در مردان
کاهش تعداد اسپرم میتواند در اثر مشکلات و بیماریهای زیر ایجاد شود:
واریکوسل
علت دقیق تأثیر واریکوسل بر تعداد اسپرم مشخص نیست، اما ممکن است با افزایش دمای بیضهها ارتباط داشته باشد.
عفونت
عفونتهای مکرر ممکن است باعث ایجاد بافت اسکار و مسدودشدن مسیر عبور اسپرم شوند. عفونتهای ویروسی، باکتریایی یا قارچی که باعث التهاب یک یا هر دو بیضه یا التهاب اپیدیدیم، یعنی لوله پیچخورده پشت بیضه، میشوند نیز ممکن است مؤثر باشند.
مشکلات مربوط به انزال
اگر مایع منی بهجای خروج از نوک آلت وارد مثانه شود، به آن انزال عقب گرد میگویند. بیماریها و برخی جراحیها میتوانند باعث انزال عقب گرد یا عدم انزال کامل شوند؛ از جمله دیابت، آسیبهای نخاعی و جراحی مثانه، پروستات یا مجرای ادرار. برخی داروها نیز از جمله داروهای فشارخون موسوم به آلفابلوکرها میتوانند بر انزال تأثیر بگذارند.
تومورها
تومورهای سرطانی و غیرسرطانی میتوانند مستقیماً اندامهای تولیدمثلی مردان را تحت تأثیر قرار دهند. همچنین ممکن است غدد تولیدکننده هورمونهای مرتبط با باروری، مانند غده هیپوفیز، را درگیر کنند. جراحی، پرتودرمانی یا شیمیدرمانی برای درمان تومورهای سایر نقاط بدن نیز میتواند توانایی بدن در تولید اسپرم را کاهش دهد.
بیضه نزولنکرده
در دوران جنینی ممکن است یک یا هر دو بیضه به داخل کیسه بیضه، یعنی کیسهای که معمولاً بیضهها را در خود جای میدهد، پایین نیایند. احتمال کاهش اسپرم در بزرگسالانی که با این وضعیت متولد شدهاند بیشتر است.
اختلال در تعادل هورمونها
بخشی از مغز به نام هیپوتالاموس و غدهای در قاعده مغز به نام هیپوفیز، هورمونهای لازم برای تولید اسپرم را ترشح میکنند. بیضهها نیز هورمونهای موردنیاز برای ساخت اسپرم را تولید میکنند. تغییر سطح این هورمونها ممکن است نشانه اختلال در تولید اسپرم باشد. تغییر در هورمونهای تیروئید و غدد فوقکلیوی نیز میتواند بر تعداد اسپرم اثر بگذارد.
تغییر یا انسداد لولههای انتقالدهنده اسپرم
لولههای مختلفی در بدن وظیفه انتقال اسپرم را بر عهده دارند. این مجاری ممکن است به دلایل گوناگونی مانند آسیب ناشی از جراحی، عفونتهای قبلی یا ضربه مسدود شوند. بیماریهایی مانند فیبروز کیستیک نیز ممکن است باعث شوند برخی مجاری تشکیل نشوند یا بهطور غیرطبیعی شکل بگیرند. انسداد ممکن است در هر قسمتی از مسیر، از داخل بیضه تا مجاری تخلیهکننده آن، ایجاد شود.
جراحیهای قبلی
جراحیهای مثل وازکتومی، ترمیم فتق کشاله ران، جراحی کیسه بیضه یا بیضهها، جراحی پروستات و جراحیهای بزرگ شکمی برای درمان سرطان بیضه یا راستروده میتوانند باعث کاهش تعداد اسپرم شوند.
مصرف مواد مخدر
استروئیدهای آنابولیک که برای افزایش قدرت و رشد عضلات مصرف میشوند، میتوانند تولید اسپرم را کاهش دهند. مصرف کوکائین یا ماریجوانا نیز ممکن است تعداد و کیفیت اسپرمها را پایین بیاورد.
مصرف الکل
مصرف زیاد یا مداوم الکل میتواند سطح تستوسترون را کاهش دهد و باعث کمشدن تولید اسپرم شود.
سیگارکشیدن
تعداد اسپرم در افراد سیگاری ممکن است کمتر از افرادی باشد که سیگار نمیکشند.
استرس
استرس روانی طولانیمدت، از جمله نگرانی و فشار روانی ناشی از مشکلات باروری، ممکن است بر کیفیت مایع منی تأثیر بگذارد.
وزن
چاقی ممکن است مستقیماً بر کیفیت و تعداد اسپرم اثر بگذارد یا با ایجاد تغییرات هورمونی، قدرت باروری را کاهش دهد.
علائم کم بودن اسپرم برای بارداری
علامت اصلی کم بودن تعداد اسپرم، ناتوانی در باردار کردن شریک جنسی است. ممکن است هیچ علامت آشکار دیگری وجود نداشته باشد. در برخی افراد، یک مشکل زمینهایِ سلامتی باعث کاهش تعداد اسپرم و بروز علائم دیگر میشود.
بسته به نوع این مشکل، علائم دیگر میتوانند شامل موارد زیر باشند:
مشکل در عملکرد جنسی؛ برای مثال، برخی افراد میل جنسی پایینی دارند. برخی دیگر در ایجاد یا حفظ نعوظی که برای رابطه جنسی به اندازه کافی سفت باشد مشکل دارند (که به آن اختلال نعوظ گفته میشود).
درد، تورم یا وجود توده در ناحیه بیضه.
کم بودن موهای صورت یا بدن، یا سایر علائمِ مرتبط با اختلالات کروموزومی یا هورمونی.
آزمایش تعداد اسپرم
آزمایش مایع منی یا اسپرموگرام مهمترین آزمایش اولیه برای بررسی قدرت باروری مردان است. در این آزمایش علاوه بر غلظت و تعداد کل اسپرمها، حجم مایع منی، تحرک، شکل طبیعی و زندهبودن اسپرمها نیز ارزیابی میشود؛ زیرا تنها تعداد اسپرم برای تعیین وضعیت باروری کافی نیست.
گاهی تعداد اسپرم در نتیجه آزمایش کمتر از مقدار واقعی نشان داده میشود. برای مثال، ممکن است نمونه خیلی زود پس از آخرین انزال، بیماری یا یک دوره پراسترس گرفته شده باشد. همچنین اگر هنگام جمعآوری، تمام مایع منی وارد ظرف نمونه نشود و مقداری از آن بیرون بریزد، تعداد اسپرم کمتر گزارش میشود. به همین دلیل، ارزیابی معمولاً براساس چند نمونه آزمایش اسپرم که در زمانهای مختلف گرفته شدهاند، انجام میشود.
اسپرم مرد چقدر باید باشد برای بارداری
در پاسخ به سوال، اسپرم مرد برای بارداری باید چند باشد میتوان گفت، بر اساس ویرایش ششم راهنمای سازمان جهانی بهداشت، غلظت کمتر از ۱۶ میلیون اسپرم در هر میلیلیتر مایع منی یا تعداد کل کمتر از ۳۹ میلیون اسپرم در هر انزال، پایینتر از محدوده مرجع محسوب میشود. (عدد ۱۵ میلیون مربوط به ویرایش قبلی راهنمای WHO است) البته پایینبودن این اعداد بهتنهایی به معنی ناباروری قطعی نیست.
از آنجا که نتایج آزمایش مایع منی از یک نوبت به نوبت دیگر متفاوت است، معمولاً توصیه میشود دستکم دو آزمایش اسپرم، ترجیحاً با فاصله حدود یک ماه، انجام شود تا ارزیابی دقیقتری به دست آید.
چگونه تعداد کم اسپرم بر ناباروری تاثیر می گذارد؟
اگر شما برای بارداری تلاش میکنید، غالباُ تعدادی اسپرم سالم لازم است. هرچند یک اسپرم و یک تخمک برای باردار شدن نیاز است، اما اسپرم سالمتر احتمال بروز بارداری هر ماه را افزایش میدهد. حتی اگر شما در حال اقدام برای بارداری نیستید، تعداد اسپرم شما میتواند معیار مهمی برای سلامت عمومیتان باشد. در یک مطالعه مشخص شد، مردانیکه تعداد اسپرم کمتری دارند، احتمال بیشتری دارند که چربی بیشتری در بدن (خط کمر)، BMI بالاتر و فشار خون بیشتری نسبت به مردان با تعداد اسپرم بالاتر داشته باشد. آنها همچنین احتمال بالاتری برای سندروم متابولیک و یا احتمال بیشتری برای ابتلا به دیابت، بیماری قلبی و سکتهی مغزی را تجربه میکنند. به همین دلایل، اگر شما به تعداد کم اسپرم مبتلا شده باشید، پزشک برای مراقبتهای اولیه ممکن است بخواهد سطح تستوسترون، سبک زندگی و سلامت کلی شما را ارزیابی کند.
تعداد اسپرم میتواند روی باروری تأثیر بگذارد زیرا احتمال بارداری با تعداد اسپرم کمتر کاهش مییابدمشکلات کیفیت اسپرم نیز میتواند در احتمال بارداری تأثیر منفی بگذارد. عامل ناباروری مردانه، اغلب به دلیل تعداد کم اسپرمها است که مشکلی شایع برای زوجینی است که در حال اقدام برای بارداری هستند اما ممکن است زوجین سایر مشکلاتی را هم تجربه کنند که میتواند در باروری تأثیر بگذارد.
چند روز بعد از ریختن اسپرم باردار میشویم
اگر اسپرم وارد واژن شود، لقاح ممکن است همان روز یا تا حدود ۵ روز بعد از رابطه اتفاق بیفتد زیرا اسپرمها میتوانند ۳ تا ۵ روز در دستگاه تناسلی زن زنده بمانند. بارداری زمانی شکل میگیرد که در این فاصله تخمک گذاری انجام شود و اسپرم، تخمک را بارور کند؛ تخمک نیز پس از آزادشدن فقط حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت قابلیت باروری دارد.
البته بارداری بلافاصله با آزمایش مشخص نمیشود. برای نتیجه مطمئنتر، بهتر است تست بارداری از روز اول عقبافتادن قاعدگی انجام شود.
آیا روشهایی برای افزایش مقدار اسپرم وجود دارد؟
احتمالا این سوال برای شما مطرح شود که آیا با تعداد اسپرم کم میتوان باردار شد. در ادامه به راهکارهای افزایش شانس بارداری در صورت کمبودن تعداد اسپرم خواهیم پرداخت:
زمان رابطه را با تخمکگذاری هماهنگ کنید
وقتی تعداد اسپرم کم است، زمانبندی رابطه اهمیت بیشتری پیدا میکند. برای تشخیص روزهای باروری میتوان از روشهای زیر کمک گرفت:
• کیت تخمک گذاری: افزایش هورمون LH را حدود ۲۴ تا ۳۶ ساعت پیش از تخمکگذاری تشخیص میدهد.
• اندازهگیری دمای پایه بدن: دمای بدن پس از تخمکگذاری کمی افزایش پیدا میکند.
• بررسی ترشحات دهانه رحم: ترشحات بارور معمولاً شفاف و کشدار و شبیه سفیده تخممرغ خام هستند.
• اپلیکیشنهای پیگیری باروری: با ترکیب اطلاعات مختلف، زمان احتمالی تخمکگذاری را تخمین میزنند.
• برای افزایش احتمال بارداری، بهتر است در دو روز پیش از تخمکگذاری و روز تخمکگذاری رابطه جنسی انجام شود.
سبک زندگی خود را اصلاح کنید
• ترک سیگار: مصرف دخانیات میتواند تعداد، تحرک و شکل طبیعی اسپرمها را کاهش دهد.
• محدودکردن الکل: بهتر است مصرف الکل قطع یا تا حد امکان محدود شود؛ زیرا مصرف زیاد و مداوم آن میتواند تولید اسپرم را مختل کند.
• حفظ وزن مناسب: هم چاقی و هم کمبود وزن ممکن است بر هورمونها و تولید اسپرم اثر منفی بگذارند.
• ورزش منظم: انجام ۳۰ تا ۴۵ دقیقه فعالیت بدنی با شدت متوسط، چهار تا پنج بار در هفته، میتواند به سلامت عمومی و باروری کمک کند.
• کاهش استرس: استرس مزمن ممکن است تعادل هورمونهای تولیدمثلی را مختل کند. مدیتیشن، یوگا و تمرینهای تنفس عمیق میتوانند در کنترل استرس مؤثر باشند.
از گرمشدن بیش از حد بیضهها جلوگیری کنید
تولید طبیعی اسپرم به دمایی کمی پایینتر از دمای مرکزی بدن نیاز دارد. برای جلوگیری از افزایش دمای بیضهها:
• از جکوزی، سونا و حمام بسیار داغ و طولانی پرهیز کنید.
• لباس زیر و شلوار خیلی تنگ نپوشید.
• لپتاپ را برای مدت طولانی روی پا قرار ندهید.
• از نشستن طولانیمدت خودداری کنید و در طول روز تحرک داشته باشید.
• افرادی که در محیطهای بسیار گرم کار میکنند، باید تا حد امکان تماس طولانی با گرما را کاهش دهند.
مصرف مکملها را با نظر پزشک بررسی کنید
برخی مطالعات نشان دادهاند که آنتیاکسیدانها و مکملهایی مانند کوآنزیم Q10، الکارنیتین، ویتامین C، ویتامین E، روی، سلنیوم و اسیدفولیک ممکن است در بعضی مردان به بهبود برخی شاخصهای اسپرم کمک کنند. بااینحال، تأثیر آنها در همه افراد یکسان نیست و دوزهای بالا نیز ممکن است عوارض یا تداخل دارویی ایجاد کنند. بنابراین مکملها باید فقط با نظر پزشک یا متخصص ناباروری مصرف شوند.
فاصله بین انزالها را متعادل نگه دارید
برخلاف تصور رایج، پرهیز طولانیمدت از انزال لزوماً کیفیت اسپرم را بهتر نمیکند و ممکن است تحرک یا سلامت اسپرمها را کاهش دهد. معمولاً داشتن رابطه یا انزال هر دو تا سه روز یکبار، بهویژه در حوالی زمان تخمکگذاری، توصیه میشود. بهتر است فعالیت جنسی فقط به چند روز باروری محدود نشود.
بعد از اصلاح سبک زندگی، بهبود تعداد اسپرم چقدر زمان میبرد؟
روند تولید و تکامل اسپرم از تقسیم سلولی اولیه تا تبدیلشدن به اسپرم بالغ حدود ۷۴ روز، یعنی تقریباً ۲ تا ۳ ماه طول میکشد. بنابراین تأثیر تغییرات سبک زندگی یا مکملهایی که مصرف میکنید، معمولاً پس از این مدت در آزمایش
اسپرم قابل مشاهده خواهد بود. روند زمانی احتمالی بهبود:
ماه اول و دوم: تغییرات سبک زندگی بهتدریج بر سلولهای اسپرم در حال رشد اثر میگذارند.
ماه سوم: معمولاً نخستین نشانههای بهبود در نتیجه آزمایش اسپرم مشاهده میشود.
ماه سوم تا ششم: با ادامه منظم عادتهای سالم، امکان بهبود بیشتر شاخصهای اسپرم وجود دارد.
پس از ماه ششم: بیشترین اثر قابل انتظار از اصلاح سبک زندگی و مصرف اصولی مکملها معمولاً در این بازه مشخص میشود.
پایبندی مداوم به تغییرات بسیار مهم است. افرادی که برنامه اصلاح سبک زندگی را منظم و پیوسته ادامه میدهند، معمولاً نتایج بهتری به دست میآورند.
آیا درمانی برای تعداد کم اسپرم وجود دارد؟
پزشکتان تعداد اسپرمها را ارزیابی کرده و درمان را توصیه میکند. گزینههای درمانی احتمالی شامل موارد زیر است:
عمل جراحی: در صورت داشتن واریکوسل یا انسداد مجاری تولیدمثل، ممکن است جراحی اصلاحی یا ترمیم توصیه شود.
آنتی بیوتیکها: اگر یک عفونت باکتریایی روی تعداد اسپرم یا باروری شما اثر بگذارد، پزشک ممکن است آنتی بیوتیک تجویز کند.
دارو یا مشاوره: این موارد ممکن است برای مشکلات رابطهی جنسی مانند انزال زودرس یا اختلال نعوظ استفاده شود.
داروهای هورمونی: در مواردی که سطح زیاد یا کم هورمونهای جنسی، تیرویید، پرولاکتین، هورمونهای هیپوفیز و هیپوتالاموس مربوطه، تعداد اسپرم را تحت تأثیر قرار میدهد، درمان هورمونی ممکن است کمک کند.
چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد
اگر شما و شریک جنسیتان پس از یک سال رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روشهای پیشگیری از بارداری موفق به بارداری نشدهاید، به یک متخصص در حوزه باروی مراجعه کنید. این همان معیاری است که وضعیت ناباروری بر اساس آن تعریف میشود. در صورت وجود هریک از موارد زیر، زودتر برای معاینه پزشکی اقدام کنید:
مشکلات مربوط به نعوظ یا انزال، کاهش میل جنسی یا سایر دشواریها در برقراری رابطه جنسی
احساس درد، ناراحتی، یا وجود توده یا تورم در ناحیه بیضهها
سابقه مشکلات مربوط به بیضه، پروستات یا مسائل جنسی
سابقه جراحی در ناحیه کشاله ران، بیضه، آلت تناسلی یا کیسه بیضه (اسکروتوم).
سوالات متداول
آیا با تعداد اسپرم کم میتوان باردار شد؟
کم بودن تعداد اسپرم احتمال بارداری طبیعی را کاهش میدهد اما آن را صفر نمیکند. شانس بارداری به تحرک و شکل اسپرمها، تعداد کل اسپرم متحرک، زمان تخمکگذاری و سن و وضعیت باروری خانم نیز بستگی دارد.
اسپرم مرد برای بارداری باید چند باشد؟
براساس مقادیر مرجع WHO، غلظت اسپرم حدود ۱۶ میلیون در هر میلیلیتر یا بیشتر و تعداد کل آن ۳۹ میلیون در هر انزال یا بیشتر در محدوده طبیعی قرار میگیرد. بااینحال کمتر بودن این اعداد الزاماً به معنی ناباروری نیست.
احتمال بارداری با تماس یک قطره اسپرم چقدر است؟
درصد علمی و قابلاعتمادی برای تعداد اسپرم موجود در یک قطره از مایع منی وجود ندارد. اگر اسپرم تازه وارد واژن شود یا نزدیک دهانه واژن قرار بگیرد، بهخصوص حوالی تخمکگذاری، احتمال بارداری وجود دارد.
تعداد اسپرم نرمال چقدر است؟
محدوده مرجع WHO شامل حداقل ۱۶ میلیون اسپرم در هر میلیلیتر و ۳۹ میلیون در کل مایع انزال است. همچنین تحرک کل حدود ۴۲ درصد، تحرک پیشرونده ۳۰ درصد و شکل طبیعی اسپرمها حداقل ۴ درصد در نظر گرفته میشود.
آیا دلیل ناباروری مقدار کم اسپرم مرد است؟
تعداد کم اسپرم میتواند یکی از علل ناباروری مردان باشد، اما بهتنهایی تشخیص ناباروری را ثابت نمیکند. اختلال تحرک یا شکل اسپرم، مشکلات هورمونی، واریکوسل، عوامل زنانه یا ترکیبی از این موارد نیز ممکن است دخیل باشند و معمولاً آزمایش اسپرم باید تکرار و توسط پزشک بررسی شود.
آیا ممکن است بدون رابطه کامل باردار شد؟
بله اما احتمال آن بسیار کم است. اگر مایع منی تازه روی دهانه واژن یا اطراف آن ریخته شود یا با انگشت و وسیله وارد واژن شود، ممکن است اسپرم به داخل لولههای رحمی و تخمک برسد و بارداری اتفاق بیفتد.
آیا مصرف سیگار و الکل بر تعداد اسپرمها تأثیر دارد؟
بله؛ شواهد نشان دادهاند سیگار با کاهش تعداد، تحرک و کیفیت ظاهری اسپرمها ارتباط دارد و اثر آن در مصرف متوسط تا سنگین بیشتر است. درباره الکل، مصرف روزانه یا زیاد میتواند حجم مایع منی و شکل طبیعی اسپرمها را کاهش دهد.
جمع بندی
چالش بارداری با تعداد اسپرم کم، به صبر، برنامهریزی دقیق و راهنمایی متخصص نیاز دارد. اگرچه در این شرایط همچنان امکان بارداری طبیعی وجود دارد، آگاهی از گزینههای مختلف، از اصلاح سبک زندگی گرفته تا استفاده از روشهای پیشرفته کمکباروری، به زوجها کمک میکند تا درباره مسیر درمان و باروری خود تصمیمهای آگاهانهتری بگیرند.






















