تعداد کم اسپرم یا الیگواسپرمی

باروری مردان فقط به وجود اسپرم محدود نمی‌شود. تعداد، حرکت و شکل اسپرم‌ها هم در شانس بارداری نقش مهمی دارند. گاهی آزمایش مایع منی نشان می‌دهد تعداد اسپرم‌ها کمتر از حد طبیعی است که به آن الیگواسپرمی گفته می‎شود.
در ادامه بررسی می‌کنیم الیگواسپرمی چیست، چه علتی دارد، چگونه تشخیص داده می‌شود و چه راه‌هایی برای درمان آن وجود دارد.

الیگواسپرمی چیست

الیگواسپرمی (Oligospermia) اصطلاح پزشکی برای تعداد کم اسپرم است. تعداد معمول اسپرم بین ۱۵ میلیون تا بیش از ۲۰۰ میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر مایع منی متغیر است. در صورت ابتلا به الیگواسپرمی، تعداد اسپرم‌های شما در هر میلی‌لیتر مایع منی کمتر از ۱۵ میلیون است. اصطلاح دیگری در مورد اسپرم کم وجود دارد به نام الیگوزواسپرمی (Oligozoospermia) یا ممکن است بشنوید که متخصصان از اصطلاح الیگواسپرمی شدید استفاده می‌کنند. این اصطلاح به معنای وجود کمتر از ۵ میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر مایع منی است.

تعداد کم اسپرم می‌تواند باعث ناباروری مردان شود. البته داشتن تعداد کم اسپرم به این معنا نیست که شریک جنسی شما نمی‌تواند باردار شود؛ اما این فرایند ممکن است زمان‌برتر یا دشوارتر باشد.

چرا تعداد اسپرم اهمیت دارد؟

هر چند که در نهایت فقط یک اسپرم به تخمک می‎رسد و لقاح را انجام می‏دهد اما تعداد اسپرم فاکتور مهمی در باروری است. تعداد اسپرم نشان می‌دهد در هر نمونه مایع منی چه تعداد اسپرم برای رسیدن به تخمک وجود دارد. از میان میلیون‌ها اسپرم، فقط تعداد محدودی می‌توانند مسیر دستگاه تناسلی زن را طی کنند. بنابراین وقتی تعداد اسپرم خیلی کم باشد، احتمال اینکه یک اسپرم سالم و متحرک به تخمک برسد و آن را بارور کند کاهش پیدا می‌کند.

کم‌بودن تعداد اسپرم همچنین می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل زمینه‌ای مانند اختلالات هورمونی، واریکوسل، انسداد مسیر خروج اسپرم، برخی بیماری‌ها یا تأثیر داروها و عوامل سبک زندگی باشد. به همین دلیل مشاهده نتیجه غیرطبیعی در آزمایش اسپرم، معمولاً نیاز به بررسی دقیق‌تر توسط متخصص دارد.

روش های تشخیص تعداد اسپرم

پزشک ابتدا سابقه پزشکی شما را بررسی می‌کند و معاینه فیزیکی انجام می‌دهد. اگر به کم‌بودن تعداد اسپرم مشکوک باشد، انجام آزمایش مایع منی یا اسپرموگرام را توصیه می‌کند. برای مشخص‌شدن علت الیگواسپرمی، ممکن است آزمایش‌های دیگری هم درخواست شود، از جمله:

• آزمایش‌های ژنتیکی
• تصویربرداری از اندام‌های تولیدمثلی، مانند سونوگرافی بیضه و سونوگرافی ترانس‌رکتال
• آزمایش‌های سیستم غدد درون‌ریز برای بررسی سطح هورمون‌ها
• آزمایش ادرار.

شمارش اسپرم چگونه روی باروری تأثیر می گذارد؟

برای بارداری، اسپرم باید مسیر دستگاه تناسلی زن را طی کند و به تخمک برسد. از میان میلیون‌ها اسپرم موجود در مایع منی، تنها تعداد کمی به نزدیکی تخمک می‌رسند؛ بنابراین وقتی تعداد اسپرم پایین باشد، احتمال حضور یک اسپرم سالم و متحرک در زمان مناسب کاهش پیدا می‌کند و ممکن است بارداری طبیعی دیرتر اتفاق بیفتد.

در آزمایش مایع منی، هم غلظت اسپرم در هر میلی‌لیتر و هم تعداد کل اسپرم در نمونه بررسی می‌شود. بر اساس محدوده‌های مرجع سازمان جهانی بهداشت، حد پایین غلظت حدود ۱۶ میلیون اسپرم در هر میلی‌لیتر و حد پایین تعداد کل حدود ۳۹ میلیون در کل نمونه است؛ بااین‌حال، این اعداد مرز قطعی میان باروری و ناباروری نیستند.

تعداد اسپرم فقط یکی از عوامل تعیین‌کننده است. حرکت اسپرم‌ها، شکل طبیعی، زنده‌بودن و توانایی آن‌ها برای رسیدن به تخمک نیز اهمیت زیادی دارد. به همین دلیل ممکن است فردی با تعداد اسپرم پایین به‌طور طبیعی صاحب فرزند شود و فرد دیگری با تعداد طبیعی، به‌دلیل حرکت یا کیفیت نامناسب اسپرم با مشکل باروری روبه‌رو باشد

آیا تعداد کم اسپرم یا الیگواسپرمی درمان دارد؟

هر علت الیگواسپرمی پیش‌آگهی متفاوتی دارد. اما بسیاری از علل قابل درمان هستند. این موضوع به علت کاهش تعداد اسپرم بستگی دارد. در بعضی موارد، با قطع داروها یا کنار گذاشتن رفتارهایی که باعث کاهش تعداد اسپرم می‌شوند، ممکن است تعداد اسپرم افزایش پیدا کند اما برخی علت‌ها به درمان نیاز دارند. این درمان‌ها ممکن است شامل موارد زیر باشند:

آنتی‌بیوتیک‌ها
مشاوره برای درمان مشکلاتی مانند اختلال نعوظ
داروها یا مکمل‌های هورمونی
جراحی برای درمان بزرگ‌شدن رگ‌های کیسه بیضه یا رفع انسداد

در بعضی موارد ممکن است امکان افزایش تعداد اسپرم وجود نداشته باشد. اگر قصد فرزندآوری بیولوژیک دارید، پزشک ممکن است روش‌های دیگری مانند لقاح آزمایشگاهی یا آی وی اف IVF را پیشنهاد دهد.

افزایش تعداد اسپرم

کاهش تعداد اسپرم می‌تواند شانس بارداری طبیعی را کمتر کند، اما در بسیاری از موارد می‌توان با شناسایی علت و اصلاح بعضی عوامل، شرایط را بهبود داد. داروی افزایش اسپرم وجود ندارد اما راهکار‌های زیر به بهبود وضعیت الیگواسپرمی و افزایش اسپرم کمک خواهد کرد:

از گرم‌شدن بیش‌ازحد بیضه‌ها جلوگیری کنید

تولید اسپرم نسبت به دما بسیار حساس است. بیضه‌ها به این دلیل خارج از بدن قرار گرفته‌اند که برای تولید طبیعی اسپرم باید چند درجه خنک‌تر از دمای بدن باشند. قرارگرفتن بیش‌ازحد بیضه‌ها در معرض گرما می‌تواند تولید اسپرم را کاهش دهد و کیفیت آن را پایین بیاورد؛ حتی گرمای شدید در مدت کوتاه نیز ممکن است اثر قابل‌اندازه‌گیری داشته باشد. منابع رایج گرما که بهتر است از آن‌ها دوری کنید عبارت‌اند از:
•    جکوزی و سونا
•    قرار دادن لپ‌تاپ روی پا
•    لباس زیر یا شلوار تنگ
•    صندلی گرم‌کن خودرو یا نشستن طولانی‌مدت.

از آنجا که چرخه تولید اسپرم حدود ۶۴ تا ۷۴ روز طول می‌کشد، کاهش تماس با گرمای غیرضروری از همین حالا می‌تواند طی چند ماه آینده به تولید اسپرم سالم‌تر کمک کند. این کار یکی از ساده‌ترین و فوری‌ترین اقدام‌ها برای کمک به افزایش طبیعی تعداد اسپرم است.

سیگار را ترک کنید

تأثیر سیگار بر باروری مردان سال‌هاست مورد بررسی قرار گرفته است. یک فراتحلیل در سال ۲۰۱۶ با بررسی ۵۸۶۵ مرد نشان داد که سیگارکشیدن با کاهش تعداد و تحرک اسپرم ارتباط دارد و افت کیفیت مایع منی در افراد با مصرف متوسط و زیاد سیگار شدیدتر است.دمواردی که بهتر است کنار گذاشته شوند عبارت‌اند از:

سیگار
ویپ و سیگار الکترونیکی (حتما مقاله مضرات ویپ را بخوانید.)
ماری‌جوانا و سایر مواد مخدر تفریحی.
به‌طور منظم ورزش کنید
ورزش منظم با کمک به تنظیم هورمون‌ها، نقش مستقیمی در باروری مردان دارد. تستوسترون، هورمون اصلی جنسی مردانه، ارتباط نزدیکی با تولید اسپرم دارد. کم‌تحرکی می‌تواند باعث کاهش سطح تستوسترون شود و روند رشد و تولید اسپرم را مختل کند. ورزش از چند طریق کمک می‌کند:

تنظیم هورمون‌ها: ورزش ترشح هورمون لوتئینایزینگ یا LH را تحریک می‌کند؛ هورمونی که از تولید تستوسترون در بیضه‌ها حمایت می‌کند.
کنترل وزن: چاقی با کاهش تستوسترون و افت کیفیت شاخص‌های اسپرم ارتباط دارد. فعالیت منظم می‌تواند این خطر را کمتر کند.
بهبود گردش خون: جریان خون بهتر کمک می‌کند اکسیژن و مواد مغذی لازم برای تولید اسپرم به بیضه‌ها برسد.

البته باید توجه داشت که تمرین بیش‌ازحد می‌تواند نتیجه معکوس داشته باشد. ورزش‌های استقامتی بسیار سنگین و مصرف استروئیدهای آنابولیک با کاهش تولید اسپرم و افت سطح تستوسترون ارتباط دارند.

استرس را مدیریت کنید

استرس مزمن باعث افزایش هورمون کورتیزول می‌شود؛ هورمونی که می‌تواند در تولید تستوسترون اختلال ایجاد کند. پایین‌بودن تستوسترون ممکن است رشد اسپرم و عملکرد جنسی را تحت‌تأثیر قرار دهد. استرس همچنین خواب کافی و پایبندی به عادت‌های سالم را سخت‌تر می‌کند و به این ترتیب چرخه‌ای ایجاد می‌شود که می‌تواند باروری را بیشتر تحت‌تأثیر قرار دهد. چه کارهایی می‌توانید انجام دهید؟
• ورزش منظم یا فعالیت در فضای باز
• استفاده از روش‌های آرام‌سازی مانند تمرین تنفس یا مدیتیشن
• صحبت‌کردن با همسر، دوست یا مشاور.

خواب خود را بهبود دهید

خواب فقط فرصتی برای استراحت نیست؛ بدن هنگام خواب بسیاری از هورمون‌ها، از جمله تستوسترون، را تنظیم می‌کند. خواب ناکافی یا نامنظم با کاهش سطح تستوسترون، پایین‌آمدن تعداد اسپرم و افزایش استرس ارتباط دارد؛ عواملی که همگی می‌توانند باروری را تحت‌تأثیر قرار دهند. چه کارهایی می‌توانید انجام دهید؟

ساعت خواب و بیداری منظمی داشته باشید.

استفاده از موبایل و سایر صفحه‌نمایش‌ها را در ساعات پایانی شب محدود کنید.
پیش از خواب مصرف الکل و کافئین را کاهش دهید.
داشتن ۷ تا ۸ ساعت خواب باکیفیت در شب به حفظ تعادل هورمونی، افزایش انرژی و ادامه عادت‌های مفید برای باروری، مانند ورزش و مدیریت استرس، کمک می‌کند. بنابراین خواب منظم و کافی می‌تواند شرایط مناسب‌تری برای تولید اسپرم سالم فراهم کند.

خوراکی‌هایی مصرف کنید که از سلامت و تعداد اسپرم حمایت می‌کنند

رژیم غذایی به‌تنهایی نمی‌تواند همه موارد کاهش تعداد اسپرم را درمان کند، اما تغذیه اهمیت زیادی دارد؛ چون مواد غذایی مصرفی مستقیماً بر سلامت اسپرم اثر می‌گذارند. برای مثال، آنتی‌اکسیدان‌ها و برخی مواد مغذی از اسپرم‌ها در برابر استرس اکسیداتیو محافظت می‌کنند؛ عاملی که می‌تواند به DNA اسپرم آسیب بزند. رژیم غذایی متعادل همچنین به حفظ تعادل هورمونی و عملکرد مناسب دستگاه تولیدمثل کمک می‌کند. برای بهبود تعداد اسپرم چه بخوریم؟
• میوه‌ها و سبزیجات
• مغزها، به‌ویژه گردو
• حبوبات، تخم‌مرغ و غلات کامل.

عوامل پزشکی مانند واریکوسل را بررسی کنید

واریکوسل به بزرگ‌شدن رگ‌های داخل کیسه بیضه گفته می‌شود؛ وضعیتی که می‌تواند دمای اطراف بیضه‌ها را افزایش دهد. این گرمای اضافی ممکن است تولید اسپرم را مختل کند و کیفیت آن را کاهش دهد. واریکوسل یکی از یافته‌های شایع در مردانی است که تعداد اسپرم پایینی دارند.

در برخی مردان، جراحی واریکوسل یا واریکوسلکتومی می‌تواند دمای بیضه‌ها را کاهش دهد و بعضی شاخص‌های آزمایش مایع منی را بهبود ببخشد. بااین‌حال، شواهد درباره اینکه این جراحی همیشه باعث افزایش احتمال بارداری یا تولد نوزاد زنده می‌شود، قطعی و یکسان نیست. درمان واریکوسل برای همه افراد نتیجه تضمین‌شده‌ای ندارد، اما در موارد مناسب ممکن است به بهبود تولید اسپرم و شانس باروری کمک کند. متخصص باروری می‌تواند بررسی کند که آیا واریکوسل در کاهش تعداد اسپرم نقش دارد و آیا درمان آن برای فرد مناسب است یا نه.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

اگر شما و شریک زندگی‌تان در باردار شدن با مشکل مواجه هستید، برای انجام آزمایش به یک متخصص اورولوژی یا ارائه‌دهنده خدمات درمانی مراجعه کنید.

سوالات متداول

تعداد اسپرم کمتر از ۲۰ میلیون به چه معناست؟

طبق معیار جدید سازمان جهانی بهداشت حداقل مقدار طبیعی اسپرم در میلی‌لیتر، ۱۶ میلیون است. بنابراین عدد زیر ۲۰ میلیون غیرطبیعی محسوب نمی‌شود. 

تعداد اسپرم برای پسردارشدن چقدر باید باشد؟

هیچ تعداد مشخصی از اسپرم باعث پسردارشدن نمی‌شود؛ تعداد اسپرم فقط می‌تواند بر احتمال بارداری اثر بگذارد، نه جنسیت جنین. جنسیت به این بستگی دارد که اسپرم حامل کروموزوم X یا Y تخمک را بارور کند.

داروی افزایش تعداد اسپرم چیست؟

داروی یکسانی برای همه وجود ندارد و درمان باید بر اساس علت کاهش اسپرم انجام شود. پزشک ممکن است در شرایط خاص داروهایی مانندhCG، FSH، کلومیفن تجویز کند یا فقط مصرف مکمل را توصیه کند.  

آیا درمان خانگی برای افزایش تعداد اسپرم وجود دارد؟

هیچ درمان خانگی تضمین‌شده‌ای برای افزایش تعداد اسپرم وجود ندارد؛ اما ترک سیگار و استروئیدهای بدنسازی، کاهش مصرف زیاد الکل، کنترل وزن و فعالیت بدنی ممکن است به بهبود کیفیت اسپرم کمک کند. اثربخشی مکمل‌ها و آنتی‌اکسیدان‌ها قطعی نیست و مصرف آن‌ها باید با نظر پزشک باشد.

آیا تعداد کم اسپرم دلیل ناباروری است؟

تعداد کم اسپرم می‌تواند شانس بارداری طبیعی را کاهش دهد، اما به‌تنهایی به معنای ناباروری قطعی نیست. حرکت، شکل و سلامت اسپرم و وضعیت باروری همسر نیز اهمیت دارند.

جمع بندی

احتمالاً تا زمانی که برای بچه‌دار شدن اقدام نکنید، متوجه نخواهید شد که به الیگواسپرمی یا تعداد کم اسپرم مبتلا هستید. چرا که این وضعیت بدون انجام آزمایش‌ها قابل تشخیص یا احساس کردن نیست. با این حال، اگر پس از یک سال داشتن رابطه جنسی منظم و بدون محافظت، موفق به بچه‌دار شدن نشدید، ممکن است به این موضوع مشکوک شوید. پایین بودن تعداد اسپرم به هیچ‌وجه به این معنا نیست که نمی‌توانید صاحب فرزند شوید. بسیاری از علل این وضعیت قابل‌درمان هستند و فناوری‌های کمک‌باروری نیز می‌توانند به شما در دستیابی به بارداری کمک کنند.