چرخه قاعدگی چیست

چرخه قاعدگی بخش طبیعی از زندگی هر زن بوده و نشان‌ دهنده‌ سلامت دستگاه تولید مثلی و تعادل هورمونی بدن اوست. شروع دوره قاعدگی معمولا بین سنین ۹ تا ۱۵ سالگی است و از آن زمان تا حوالی یائسگی ادامه دارد. آگاهی از نحوه عملکرد چرخه قاعدگی زنان فقط برای افرادی که در سن باروری هستند ضروری نیست؛ بلکه برای همه ‌ی زنان و حتی نوجوانان ضروری محسوب می‌ شود تا بتوانند بدن خود را بهتر بشناسند، علائم طبیعی را از موارد هشداردهنده تشخیص داده و در صورت نیاز به‌ موقع با پزشک مشورت کنند.
در این مقاله، توضیح می ‌دهیم که چرخه قاعدگی چیست، از چه مراحلی تشکیل شده است، چه عواملی می ‌تواند آن را تغییر دهد و چگونه می ‌توان با شناخت آن، سلامت جسمی و باروری را بهتر مدیریت کرد.

چرخه قاعدگی یعنی چه و چرا اهمیت دارد؟

چرخه قاعدگی یا سیکل پریود مجموعه ‌ای از تغییرات منظم هورمونی و فیزیولوژیک در بدن زنان است که هر ماه تکرار شده و بدن را برای بارداری آماده می‌ کند. به زبان ساده، وقتی می ‌پرسیم چرخه قاعدگی چیست منظور همان روندی است که طی آن تخمدان ‌ها در اثر عملکرد هورمونی تخمک آزاد می ‌کنند. این تخمک آزاد شده دو سرانجام دارد: تخمک آزاد شده در اثر لقاح با اسپرم بارور می شود؛ تخمک بارور شده در لوله فالوپ به سمت رحم که توسط هورمون ها آماده شده حرکت می کند و لانه گزینی در یکی از دیوره های رحم صورت می پذیرد و یا در صورت عدم بارداری و لانه گزینی، لایه داخلی رحم ریزش کرده و خون ‌ریزی پریود رخ ‌دهد و تخمک نیز از بین می رود. این فرایند، که به آن سیکل قاعدگی یا چرخه قاعدگی هم گفته می‌ شود، نشانه ‌ای از سلامت سیستم باروری و تعادل هورمونی بدن زنان می باشد. برای درک بهتر مفاهیم حتما مقاله رحم چیست را بخوانید تا کاملا با آناتومی رحم آشنا شوید.

اهمیت دوره قاعدگی تنها در باروری و بارداری خلاصه نمی ‌شود. نظم و کیفیت سیکل قاعدگی زنان می‌ تواند نشانه ای از وضعیت سلامت کلی بدن باشد؛ تغییرات غیر طبیعی در طول یا شدت سیکل پریودی ممکن است به اختلالات هورمونی، تغذیه ‌ای یا متابولیک مربوط باشد. آگاهی از مراحل چرخه قاعدگی و ثبت منظم آن، به زنان کمک می ‌کند تا بهتر بدن خود را بشناسند، علائم هشدار دهنده را به‌ موقع تشخیص دهند. اگر در چرخه قاعدگی نامنطمی، درد شدید حس می کنید می توانید از طریق مام اپ با بهترین متخصصان زنان  ویزیت آنلاین شوید یا در صورت تمایل به مراجعه حضوری و معاینه دقیق تر در لینک نوبت دهی مرکز مام نوبت خود را ثبت کنید.

مراحل چرخه قاعدگی در بدن زنان

چرخه قاعدگی زنان از سه بخش اصلی تشکیل می‌ شود: مرحله فولیکولی، تخمک‌ گذاری و مرحله لوتئال. این مراحل با هماهنگی دقیق بین هیپوتالاموس و هیپوفیز مغز و تخمدان ‌ها اتفاق می ‌افتد و هدف نهایی آن ‌ها آماده‌ سازی بدن برای بارداری احتمالی است.
 

مرحله فولیکولی چرخه قاعدگی (مرحله‌ ی تکثیری یا مرحله ‌ی استروژنی)

داخل تخمدان های هر زن از ابتدای تولد میلیون ها تخمک نابالغ وجود دارد که پس از سن بلوغ، هر ماه یکی از آنها بالغ شده و ازتخمدان آزاد می شود. هر فولیکول حاوی یک تخمک نابالغ می باشد. به علت رشد سریع فولیکول‌ های تخمدان این مرحله را مرحله‌ي فولیکولی می‌ نامند. این مرحله از روز اول خون ‌ریزی پریود شروع شده و تا زمان تخمک ‌گذاری ادامه دارد. در این مرحله، هورمون FSH مترشحه از مغز باعث رشد چند فولیکول نابالغ در تخمدان می ‌شود اما در انتهای این مرحله یکی از آن ‌ها به‌ عنوان فولیکول غالب انتخاب و آزاد می شود. افزایش تدریجی هورمون استروژن موجب بازسازی لایه داخلی رحم (آندومتر) و افزایش ترشحات دهانه رحم می ‌شود تا محیط برای عبور اسپرم آماده ‌تر شود. این مرحله با رسیدن هورمون LH به بیشترین حد خود و وقوع تخمک‌ گذاری به پایان می ‌رسد. این فاز معمولا بین ۱۰ تا ۱۴ روز طول می ‌کشد، هر چند ممکن است در برخی زنان کوتاه ‌تر یا طولانی ‌تر باشد.

مرحله تخمک ‌گذاری  (Ovulation)
 

در میانه ‌ی سیکل قاعدگی، افزایش ناگهانی هورمون LH باعث آزاد شدن تخمک از فولیکول بالغ می‌ شود. این اتفاق معمولا حدود ۱۴ روز پیش از شروع قاعدگی بعدی رخ می ‌دهد. در این مرحله تخمک به داخل لوله‌ی فالوپ رها می‌شود. از زمان آزاد شدن، تخمک حدوداً 24 تا 48 ساعت زمان دارد تا با اسپرم لقاح یابد. اگر تخمک لقاح نیابد، لایه‌ی داخلی شروع به از بین رفتن می‌کند و مرحله‌ی بعد آغاز می‌شود.
در این زمان، ترشحات دهانه رحم شفاف ‌تر و کشسان ‌تر می‌ شوند (ترشحات حالت سفیده تخم مرغ خام را پیدا می کنند) و به شنا کردن اسپرم به سمت تخمک کمک می‌کند. برخی زنان ممکن است احساس درد خفیف یک طرفه در پایین شکم داشته باشند که به این درد میتلشمرز گفته می شود. گاهی نوسانات هورمونی  باعث ایجاد لکه بینی خفیفی در میانه سیکل نیز می شود. از بین روز های چرخه قاعدگی و تخمک ‌گذاری در این نقطه بیشترین احتمال باروری فراهم است.
 

مرحله لوتئال چرخه قاعدگی

پس از آزاد شدن تخمک، فولیکول پاره ‌شده به جسم زرد یا کورپوس لوتئوم تبدیل می ‌شود و این جسم زرد باقی مانده از خود مقدار زیادی پروژسترون ترشح می‌کند. این هورمون به کمک هورمون استروژن رفته و آندومتر (لایه داخلی رحم) را ضخیم و آماده‌ی لانه ‌گزینی تخمک بارور می کند. اگر بارداری رخ ندهد، جسم زرد تحلیل می ‌رود و به دنبال آن سطح پروژسترون کاهش می ‌یابد و قاعدگی آغاز می ‌شود. طول مرحله لوتئال چرخه قاعدگی در اغلب زنان بین ۱۲ تا ۱۴ روز در همه زنان ثابت است. بنابراین این مرحله یا با بارداری خاتمه میابد یا با شروع قاعدگی و سیکل بعدی.

مدت زمان طبیعی چرخه قاعدگی چقدر است؟

طول طبیعی چرخه قاعدگی از اولین روز خون‌ ریزی پریود تا روز قبل از شروع پریود بعدی محاسبه می‌ شود و معمولا بین ۲۱ تا ۳۵ روز متغیر است. این بازه به ‌طور متوسط حدود ۲۸ تا ۳۰ روز طول می‌ کشد؛ بنابراین داشتن یک چرخه قاعدگی ۳۰ روزه نشانه ‌ای از عملکرد طبیعی تخمدان ‌ها و تعادل مناسب هورمون ‌های جنسی است.
آنچه اهمیت دارداین نیست که هر ماه در یک روز مشخص پریود شوید بلکه اگر فواصل پریود های شما همیشه در محدوده ‌ی نرمال تکرار ‌شود هم سیکل قاعدگی شما منظم به شمار می رود، حتی اگر طول چرخه کمی کوتاه‌ تر یا بلند تر باشد، باز هم در دسته‌ ی چرخه قاعدگی منظم قرار می‌ گیرد. 
البته باید توجه داشت که در ابتدای سنین باروری، یعنی یکی‌ دو سال نخست پس از شروع قاعدگی ها ، و همچنین در سال ‌های نزدیک به یائسگی، نوسانات هورمونی باعث می‌شود چرخه قاعدگی منظم موقتا بهم بخورد. در این دوران، تخمک ‌گذاری ممکن است در هر سیکل رخ نداده و در نتیجه فواصل بین پریود ها کوتاه ‌تر یا طولانی ‌تر از طول طبیعی چرخه قاعدگی شود. این تغییرات معمولا گذرا بوده و نشانه‌ بیماری محسوب نمی ‌شوند.

علائم شروع و پایان چرخه قاعدگی

چرخه قاعدگی زنان با خون‌ ریزی پریود آغاز می ‌شود و هر مرحله از آن، نشانه ‌های جسمی خاص خود را دارد. در علائم فاز فولیکولار، علائم جسمانی روزهای پریود و پس از آن را شاهد هستیم. در روزهای ابتدایی فاز فولیکولار، یعنی زمانی که شما پریود هستید؛ معمولا گرفتگی ‌های خفیف زیر شکم، احساس سنگینی در لگن و تغییر خلق ‌و خو دیده می‌ شود. در این فاز، سطح استروژن به‌ تدریج افزایش می ‌یابد و در نتیجه انرژی بدن و شفافیت پوست بیشتر شده و ترشحات واژن به حالت شفاف و کشسان در می‌آیند که نشان ‌دهنده‌ی نزدیک شدن به تخمک‌ گذاری است.
 

در روزهای پایانی چرخه قاعدگی، یعنی فاز لوتئال، به‌ دلیل افزایش پروژسترون ممکن است علائمی مانند حساسیت پستان‌ ها، نفخ، خستگی، بی‌ خوابی یا مجموعه تغییرات خلقیپیش از قاعدگی (PMS) بروز کنند. با افت ناگهانی سطح هورمون ‌ها در پایان چرخه قاعدگی، سیکل پریود بعدی آغاز می‌ شود.

چه عواملی چرخه قاعدگی را نامنظم می کنند؟

چرخه قاعدگی نامنظم زمانی رخ می‌ دهد که فاصله بین پریودها کوتاه‌ تر یا طولانی ‌تر از حد طبیعی (۲۱ تا ۳۵ روز) شود، عوامل متعددی وجود دارد که می ‌تواند باعث این بی‌ نظمی شود، از جمله:

1.    اختلالات هورمونی:  عدم تعادل در ترشح استروژن، پروژسترون،  FSH یا LH ، هورمون های تیروئیدی و پرولاکتین که باعث تغییر در زمان تخمک ‌گذاری و در نتیجه نامنظمی در سیکل قاعدگی می‌ شود.
2.    استرس مزمن و اضطراب
3.    کاهش یا افزایش شدید وزن
4.    ورزش سنگین و حرفه ‌ای
5.    تغییر الگوی رژیم غذایی یا خواب
6.    سندرم تخمدان پلی ‌کیستیک (PCOS) 
7.    فیبروم ‌های رحمی یا پولیپ ‌ها
8.    تغییرات هورمونی مرتبط با یائسگی یا بلوغ
9.    مصرف برخی داروها : داروهایی مانند ضدافسردگی‌ ها، داروهای تیروئید، کورتیکواستروئیدها، داروهای ضدانعقاد

ارتباط چرخه قاعدگی با باروری

میان چرخه قاعدگی و تخمک ‌گذاری ارتباط مستقیم وجود دارد. باروری در زنان به زمان آزاد شدن تخمک از تخمدان ها بستگی دارد، که معمولا در میانه‌ ی سیکل قاعدگی و تحت تاثیر افزایش هورمون LH رخ می ‌دهد. تخمک آزاد شده حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت امکان بارور شدن توسط اسپرم را دارد و از طرفی اسپرم می‌ تواند تا پنج روز در دستگاه تناسلی زن زنده بماند؛ بنابراین، بازه ‌ای حدود شش روز در هر چرخه پریودی بیشترین شانس بارداری را فراهم می ‌کند.
در آغاز مرحله فولیکولی چرخه قاعدگی، سطح هورمون استروژن افزایش می‌ یابد و آندومتر شروع به بازسازی می ‌کند. در این مرحله که یک زن هنوز خونریزی پریود را تجربه می کند، اگر چه احتمال بارداری در فاز فولیکولار پایین است، اما با نزدیک شدن به زمان تخمک ‌گذاری، احتمال بارداری به ‌طور قابل‌ توجهی افزایش می ‌یابد. بنابراین آشنایی با دوره قاعدگی به زنان کمک می ‌کند روزهای باروری و پنجره باروری خود را تشخیص داده و برای بارداری یا پیشگیری از آن تصمیم بگیرند.
در صورتی که تعادل میان هورمون ‌ها در مراحل مختلف از جمله فولیکولی و لوتئال مختل شده باشد، ممکن است تخمک ‌گذاری به ‌طور منظم انجام نشود و چرخه قاعدگی زنان از حالت استاندارد خارج گردد و بارداری با تاخیر رخ دهد.

چگونه چرخه قاعدگی خود را محاسبه و پیگیری کنیم؟

برای محاسبه چرخه قاعدگی، روز اول خون‌ ریزی پریود را "روز یک" در نظر بگیرید و تا روز قبل از شروع پریود بعدی بشمارید؛ تعداد این روزها، طول سیکل قاعدگی شماست. میانگین این فاصله در ماه های مختلف، طول سیکل قاعدگی شما به شمار می آید. ثبت تاریخ آغاز و پایان هر دوره قاعدگی در تقویم یا اپلیکیشن‌ های مخصوص، به پیش ‌بینی زمان تخمک ‌گذاری و زمان شروع پریودی بعدی کمک می ‌کند.
برای بررسی دقیق ‌تر زمان ‌های باروری، می ‌توان از کیت تخمک ‌گذاری استفاده کرد. این کیت با سنجش افزایش هورمون LH در ادرار، زمان تقریبی تخمک ‌گذاری را نشان می ‌دهد. استفاده از کیت تخمک گذاری در کنار ثبت منظم چرخه پریودی، روشی موثر برای ارزیابی نظم و سلامت چرخه قاعدگی زنان می باشد.

چه زمانی بی نظمی چرخه قاعدگی نیاز به مراجعه به پزشک دارد؟

بی ‌نظمی در چرخه قاعدگی زنان همیشه نشانه‌ ی بیماری نیست، اما در برخی موارد نیاز به بررسی دارد. برای مثال همانطور که گفتیم، استرس و اضطراب، تغییرات وزن و رژیم غذایی، سنین پایانی باروری، همگی می توانند عاملی برای برهم زدن نظم قاعدگی ها باشند اما به طور کلی لازم است بدانید که :
-    اگر فواصل بین پریودها به ‌طور مداوم کمتر از ۲۱ روز یا بیش از ۳۵ روز است، 
-    خون ‌ریزی بیش از ۷ روز طول می‌ کشد 
-    شدت خونریزی به حدی است که ناچار می ‌شوید هر ساعت نوار بهداشتی تعویض کنید،
-    دفع لخته های بزرگ در پریود وجود دارد.
-    یا احساس درد شدید در زمان قاعدگی دارید
-    یا بین دو پریود نیز خونریزی و لکه بینی اتفاق می افتد،
برای بررسی دقیق تر سلامت و عملکرد رحم، تخمدان ‌ها و هورمون ‌ها مراجعه به پزشک ضروری است. گاهی این تغییرات می‌توانند نشانه ‌ای از اختلالات هورمونی، سندرم تخمدان پلی ‌کیستیک یا بیماری ‌های رحمی باشند.

سوالات متداول درباره چرخه قاعدگی

فاز فولیکولار چند روز است؟

فاز فولیکولار در چرخه قاعدگی معمولا بین ۱۰ تا ۱۴ روز طول می‌کشد و از روز اول پریود تا زمان تخمک ‌گذاری ادامه دارد.

چرخه قاعدگی چند روز است؟

میانگین طول چرخه قاعدگی زنان حدود ۲۸ تا ۳۰ روز است، اما هر سیکل قاعدگی که بین ۲۱ تا ۳۵ روز باشد طبیعی محسوب می ‌شود.

آیا تخمک گذاری همیشه در روز چهاردهم سیکل قاعدگی رخ می دهد؟ 

خیر، زمان تخمک ‌گذاری در همه‌ زنان دقیقا روز چهاردهم نیست و بسته به طول طبیعی چرخه قاعدگی ممکن است زودتر یا دیرتر رخ دهد.

بهترین روش برای تنظیم چرخه قاعدگی چیست؟

اصلاح سبک زندگی، خواب کافی، تغذیه متعادل و کنترل استرس از موثرترین روش‌ ها برای حفظ چرخه قاعدگی منظم هستند. بهتر است مقاله تنظیم چرخه قاعدگی را حتما بخوانید.

چرا طول سیکل قاعدگی در افراد مختلف متفاوت است؟ 

تفاوت در لایف استایل، سن، وزن و ژنتیک می‌ تواند باعث شود چرخه قاعدگی زنان در افراد مختلف طول متفاوتی داشته باشد.

چه عواملی باعث کوتاه یا بلند شدن سیکل قاعدگی می شوند؟ 

استرس، تغییرات وزنی، اختلالات هورمونی و مصرف برخی داروها از عوامل اصلی کوتاه یا بلند شدن سیکل قاعدگی هستند.

آیا تغییرات خلق و خو در مراحل مختلف سیکل طبیعی است؟ 

بله، تغییرات خلقی در طول دوره قاعدگی طبیعی است و به نوسان سطح هورمون استروژن و پروژسترون در مراحل مختلف چرخه پریودی مربوط می ‌شود.

چه اپلیکیشن هایی برای ردیابی سیکل قاعدگی مفید هستند؟ 

یکی از اپلیکیشن هایی که برای محاسبه سیکل پریود و زمان شروع و پایان آن در دسترس است. اپلیکیشن مام اپ می باشد.

در کدام روزهای سیکل احتمال بارداری بیشتر است؟ 

در چرخه قاعدگی و تخمک ‌گذاری، احتمال بارداری در بازه‌ ی پنج روز پیش از تخمک ‌گذاری تا روز بعد از آن بیشترین مقدار را دارد.

استرس چگونه بر سیکل قاعدگی تاثیر می گذارد؟ 

در زمان استرس مزمن، ترشح هورمون کورتیزول افزایش می‌یابد. سطح بالای کورتیزول می ‌تواند عملکرد طبیعی مغز در تنظیم ترشح هورمون ‌های کنترل‌ کننده‌ی تخمک ‌گذاری را مختل کرده و در نتیجه نظم چرخه قاعدگی بر هم بخورد..

با افزایش سن سیکل قاعدگی چه تغییری می کند؟

با نزدیک شدن به یائسگی، تخمک ‌گذاری نامنظم‌ تر می‌شود و طول چرخه قاعدگی ممکن است کوتاه ‌تر یا بلند تر از حالت معمول گردد.

بنابراین 
دانستن اینکه سیکل قاعدگی چیست و آشنا بودن با یک سیکل قاعدگی نرمال و ثبت هرگونه تغییر در طول یا شدت آن، بهترین راه برای تشخیص به‌ موقع اختلالت هورمونی و حفظ سلامت سیستم تولید مثل می باشد.