هر آنچه باید درباره فاز لوتئال بدانید

بیش‌تر افراد با سندرم پیش از قاعدگی (PMS) آشنا هستند اما PMS فقط بخشی از یک تصویر بزرگ‌تر به نام فاز لوتئال است. در این مرحله، بدن یا برای احتمال بارداری آماده می‌شود یا خود را برای شروع قاعدگی آماده می‌کند. از آنجا که بدن در طول فاز لوتئال تغییرات زیادی را پشت سر می‌گذارد، این دوره همیشه تجربه راحتی نیست. نوسانات هورمونی می‌تواند باعث شود زنان طیف وسیعی از علائم ناخوشایند را تجربه کنند؛ علائمی که گاهی ممکن است باعث شود احساس کنید کنترل شرایط از دستتان خارج شده است.

اما خبر خوب این است: هرچه بیشتر درباره این علائم و تغییراتی که در این دوره اتفاق می‌افتد بدانید، بهتر می‌توانید با آن‌ها کنار بیایید و از خودتان مراقبت کنید. در این دوره سخت از چرخه ماهانه، شناخت بدن می‌تواند کمک بزرگی باشد. به راهنمای مراقبت و مدیریت فاز لوتئال خوش آمدید.

فاز لوتئال چیست؟ 

قبل از اینکه به این سوال پاسخ دهیم که فاز لوتئال چیست بهتر است یک نگاه کلی به مراحل چرخه قاعدگی بیندازیم. هر مرحله از چرخه قاعدگی نقش مهمی در تولید مثل و باروری دارد:

قاعدگی  (Menstruation)

در این مرحله، پوشش داخلی رحم (آندومتر) از طریق واژن دفع می‌شود. به این مرحله همان پریود نیز گفته می‌شود. روز اول پریود، اولین روزی است که هرگونه خونریزی واژینال شروع می‌شود.

فاز فولیکولار  (Follicular phase)

این مرحله زمانی است که تخمدان‌ ها برای تخمک‌ گذاری آماده می‌شوند. تخمک‌ها داخل ساختارهایی به نام فولیکول در تخمدان رشد می‌کنند. در هر چرخه، یکی از فولیکول‌ها به فولیکول غالب تبدیل شده و تخمکی را آزاد می‌کند. 

تخمک‌گذاری  (Ovulation)

در این مرحله، تخمدان تخمکی را که در فاز فولیکولار رشد کرده است، آزاد می‌کند.

فاز لوتئال  (Luteal phase)

فاز لوتئال زمانی شروع می‌شود که تخمک مسیر خود را به سمت رحم آغاز می‌کند. این مرحله با شروع پریود به پایان می‌رسد.
این چرخه تا زمان یائسگی ادامه پیدا می‌کند؛ مگر اینکه بارداری یا برخی شرایط پزشکی دیگر باعث توقف یا تغییر در تکرار آن شوند.

در فاز لوتئال چه اتفافاتی در بدن می‌افتد؟ 

فاز لوتئال چرخه قاعدگی درست بعد از تخمک‌گذاری (زمانی که تخمدان یک تخمک آزاد می‌کند) شروع می‌شود. این مرحله معمولاً حدود ۱۴ روز طول می‌کشد و با شروع پریود به پایان می‌رسد. فاز لوتئال یکی از چهار مرحله چرخه قاعدگی است. هدف اصلی این مرحله، آماده کردن رحم برای یک بارداری احتمالی است.

در این مرحله از چرخه، تخمک از تخمدان وارد لوله رحمی می‌شود و به سمت رحم حرکت می‌کند. اگر اسپرم این تخمک را بارور کند، تخمک بارورشده در پوشش داخلی رحم (آندومتر) لانه‌ گزینی می‌کند و بارداری اتفاق می‌افتد. اما اگر تخمک بارور نشود یا لانه‌گزینی انجام نشود (یعنی بارداری رخ ندهد)، پریود شما شروع می‌شود. فاز لوتئال زمانی پایان می‌یابد که قاعدگی شما آغاز شود.

علائم و نشانه های فاز لوتئال 

علائم فاز لوتئال شباهت زیادی به علائم سندرم پیش از قاعدگی (PMS) دارد. برخی از نشانه‌هایی که ممکن است در فاز لوتئال تجربه کنید عبارت‌اند از:

• تغییرات خلق‌وخو
• حساس شدن یا دردناک شدن سینه‌ها
• نفخ شکم
• ایجاد جوش یا آکنه
• تغییر در اشتها (افزایش یا کاهش اشتها)

تأثیر ذهنی و احساسی فاز لوتئال

فاز لوتئال فقط روی بدن تأثیر نمی‌گذارد؛ بلکه می‌تواند روی ذهن، احساسات و واکنش‌های عاطفی نیز اثر بگذارد. اگر در روزهای نزدیک به پریود احساس کرده‌اید حساس‌تر، overwhelmed  (تحت فشار) یا متفاوت از همیشه هستید، این موضوع فقط تصور شما نیست.

تغییرات هورمونی، به‌خصوص افزایش و کاهش سطح پروژسترون و استروژن، می‌تواند روی نحوه فکر کردن، احساس کردن و تعامل شما با اطرافیان تأثیر بگذارد. پروژسترون زمانی که در بالاترین سطح خود قرار دارد، می‌تواند اثر آرام‌کننده‌ای روی مغز داشته باشد؛ اما با نزدیک شدن به پریود و کاهش آن، احتمال تجربه تغییرات شدیدتر احساسی بیش‌تر می‌شود. این به معنی از دست دادن کنترل نیست؛ بلکه بخشی از پاسخ بدن به تغییرات هورمونی این مرحله است.

تغییرات خلق‌وخو

ممکن است یک لحظه با دیدن یک ویدیو خنده‌دار خوشحال باشید و لحظه‌ای بعد با یک صحنه احساسی اشکتان دربیاید. این بالا و پایین شدن احساسات معمولاً به دلیل تغییر سطح هورمون‌ها، به‌خصوص کاهش پروژسترون در روزهای نزدیک به پریود اتفاق می‌افتد.

حساس‌تر شدن نسبت به استرس

در فاز لوتئال ممکن است تحمل فشارهای روزمره کمی سخت‌تر شود. حتی یک روز کاری پراسترس یا یک بحث کوچک ممکن است بیشتر از همیشه روی احساسات شما تأثیر بگذارد و احساس کنید مدیریت شرایط دشوارتر شده است.

اضطراب یا احساس ناراحتی

برخی افراد در فاز لوتئال احساس اضطراب، بی‌حوصلگی یا ناراحتی بیشتری را تجربه می‌کنند؛ حتی زمانی که دلیل مشخصی برای این احساسات وجود ندارد. این حالت ممکن است همراه با بی‌قراری یا تحریک‌پذیری باشد و کنار آمدن با آن را سخت‌تر کند.

مشکل در خواب

با کاهش سطح پروژسترون در روزهای پایانی فاز لوتئال، ممکن است خوابیدن یا خواب ماندن سخت‌تر شود. خواب ناکافی نیز می‌تواند باعث شود روز بعد احساس خستگی، تحریک‌پذیری یا حساسیت عاطفی بیشتری داشته باشید.

مه مغزی یا کاهش تمرکز

آیا احساس می‌کنید تمرکز روی کار، مطالعه یا حتی گفت‌وگوهای روزمره سخت‌تر شده است؟ بسیاری از افراد در فاز لوتئال احساس مه مغزی (Brain fog) را گزارش می‌کنند؛ یعنی احساس کندی ذهنی، کاهش تمرکز یا سخت‌تر شدن پردازش اطلاعات.

از کجا بفهمیم در فاز لوتئال هستیم؟

چند روش وجود دارد که می‌تواند به شما کمک کند متوجه شوید در فاز لوتئال چرخه قاعدگی قرار دارید. البته همه افراد علائم مشابهی را تجربه نمی‌کنند و ممکن است برخی هیچ علامتی نداشته باشند.

دمای پایه بدن (Basal Body Temperature)

ثبت چرخه قاعدگی با استفاده از دمای پایه بدن (دمای بدن در حالت استراحت) یکی از روش‌هایی است که می‌تواند نشان دهد در فاز لوتئال هستید. اگر دمای بدن خود را بلافاصله بعد از بیدار شدن از خواب اندازه بگیرید، معمولاً بعد از تخمک‌گذاری یک افزایش جزئی در دمای بدن مشاهده می‌کنید. این تغییر ممکن است حدود ۰.۲۲ درجه سانتی‌گراد باشد.

ترشحات واژن

روش دیگر برای تشخیص فاز لوتئال، توجه به ترشحات واژن است. مخاط دهانه رحم در طول چرخه قاعدگی تغییر می‌کند. در زمان تخمک‌گذاری، ترشحات معمولاً مرطوب و لغزنده هستند و حالتی شبیه سفیده تخم‌مرغ دارند. اما در فاز لوتئال، ترشحات معمولاً غلیظ‌تر، خشک‌تر و شبیه خمیر می‌شوند.

ترشحات طبیعی در فاز لوتئال چگونه است؟

بعد از تخمک‌گذاری، ترشحات دهانه رحم معمولاً:

غلیظ‌تر و کرمی‌تر می‌شوند
سفید یا کمی مایل به زرد هستند:
چسبنده‌تر و شبیه خمیر می‌شوند (افزایش پروژسترون باعث می‌شود مخاط دهانه رحم کمتر برای عبور اسپرم مناسب باشد)

این مخاط غلیظ‌تر یک نقش محافظتی دارد؛ به‌عنوان یک سد عمل می‌کند و از ورود باکتری‌ها به داخل رحم جلوگیری می‌کند، به‌خصوص اگر لانه‌گزینی جنین اتفاق افتاده باشد. با نزدیک شدن به زمان پریود، ممکن است میزان ترشحات کمتر شود یا تقریباً از بین برود. برخی افراد نیز با کاهش سطح پروژسترون و شروع تغییرات در پوشش داخلی رحم، لکه‌بینی در فاز لوتئال را تجربه می‌کنند.

اهمیت فاز لوتئال درباروری و ایجاد لقاح 

فاز لوتئال بعد از تخمک‌گذاری شروع می‌شود. فولیکول غالبی که در زمان تخمک‌گذاری تخمک را آزاد کرده است، به ساختاری به نام جسم زرد (Corpus luteum) تبدیل می‌شود. جسم زرد هورمون پروژسترون و مقداری استروژن تولید می‌کند. سطح پروژسترون در فاز لوتئال افزایش پیدا می‌کند و باعث ضخیم شدن پوشش داخلی رحم می‌شود. افزایش هورمون‌ها در این مرحله:

رحم را برای بارداری آماده می‌کند؛ با ضخیم‌تر شدن آندومتر، محیط مناسبی برای لانه‌گزینی تخمک بارور شده و رشد بارداری ایجاد می‌شود.
باعث غلیظ‌تر شدن مخاط دهانه رحم می‌شود؛ این مخاط ضخیم‌تر کمک می‌کند از ورود باکتری‌ها به داخل رحم جلوگیری شود.
اگر در آن چرخه بارداری اتفاق نیفتد، جسم زرد از بین می‌رود و سطح هورمون‌ها کاهش پیدا می‌کند. سپس پوشش داخلی رحم در زمان پریود ریزش می‌کند.

فاز لوتئال کوتاه

فاز لوتئال کوتاه به حالتی گفته می‌شود که این مرحله کمتر از ۱۰ روز طول بکشد. یعنی فرد کمتر از ۱۰ روز بعد از تخمک‌گذاری پریود می‌شود. 

ارتباط  فاز لوتئال کوتاه  با ناباروری چیست؟ 

در این شرایط، پوشش داخلی رحم ممکن است فرصت کافی برای رشد و ضخیم شدن نداشته باشد تا بتواند از جنین حمایت کند. به همین دلیل، افرادی که فاز لوتئال کوتاه دارند ممکن است برای باردار شدن با مشکل مواجه شوند. نقص فاز لوتئال می‌تواند باعث مشکلات زیر شود:

• ناباروری 
• سقط جنین.

فاز لوتئال طولانی نشانه چیست؟ 

فاز لوتئال طولانی برعکس فاز لوتئال کوتاه است. در این حالت، پریود ۱۸ روز یا بیش‎تر بعد از تخمک‌گذاری شروع می‌شود. افرادی که فاز لوتئال طولانی دارند ممکن است دچار عدم تعادل هورمونی باشند؛ برای مثال برخی مشکلات هورمونی مانند سندرم تخمدان پلی‌کیستیک (PCOS) می‌تواند با تغییرات چرخه قاعدگی همراه باشد. اگر تا ۱۴ روز بعد از تخمک‌گذاری پریود نشدید، انجام تست بارداری می‌تواند ایده خوبی باشد.

احتمال بارداری در فاز لوتئال چقدر است؟ 

لقاح (یعنی زمانی که اسپرم و تخمک با هم ترکیب می‌شوند) در فاز لوتئال چرخه قاعدگی اتفاق می‌افتد. اما مهم است بدانید که لقاح و باروری یکسان نیستند. اگرچه لقاح در فاز لوتئال رخ می‌دهد، اما بیشترین شانس بارداری (روزهای طلایی باروری) مربوط به فاز فولیکولار است.

اگر بعد از تخمک‌گذاری برای بارداری اقدام کنید، فقط حدود ۱۲ تا ۲۴ ساعت فرصت برای انجام لقاح وجود دارد؛ زیرا تخمک پس از آزاد شدن مدت کوتاهی قابلیت بارور شدن دارد. بیش‌ترین احتمال بارداری زمانی است که رابطه جنسی در ۵ روز قبل از تخمک‌گذاری انجام شود؛ این بازه زمانی در فاز فولیکولار قرار دارد. استفاده از تقویم تخمک‌گذاری می‌تواند به شما کمک کند زمان تخمک‌گذاری خود را بهتر تشخیص دهید.

نکات مراقبتی در فاز لوتئال 

فاز لوتئال همیشه دوره آسانی نیست؛ به همین دلیل مراقبت از خود در این مرحله اهمیت زیادی دارد. توجه به نیازهای بدن می‌تواند کمک کند احساس تعادل و راحتی بیش‎تری داشته باشید، زیرا بدن شما در این زمان تغییرات زیادی را تجربه می‌کند. این ۸ نکته می‌توانند به شما کمک کنند علائم فاز لوتئال را بهتر مدیریت کنید:

تغذیه مناسب را برای حمایت از بدن در اولویت قرار دهید

در هر شرایطی که بدن تغییرات فیزیکی را تجربه می‌کند، مواد غذایی مصرفی اهمیت زیادی دارند. غذاهای سرشار از منیزیم مانند اسفناج، بادام و موز می‌توانند به کاهش گرفتگی عضلات و تحریک‌پذیری کمک کنند. مواد غذایی سرشار از امگا ۳ مانند ماهی سالمون و گردو نیز می‌توانند به بهبود خلق‌وخو و کاهش التهاب کمک کنند. همچنین کاهش مصرف غذاهای بسیار شیرین و فرآوری‌شده ممکن است به کنترل افت انرژی و نفخ کمک کند. اگر هوس شکلات کردید، شکلات تلخ گزینه مناسب‌تری است، زیرا قند کمتر و منیزیم بیش‌تری دارد.

آب کافی بنوشید تا احساس بهتری داشته باشید

مصرف کافی آب یکی از ساده‌ترین راه‌ها برای کمک به بهبود حال عمومی بدن است. آب کافی می‌تواند به کاهش نفخ، خستگی و تغییرات خلقی کمک کند. اگر نوشیدن آب ساده برایتان جذاب نیست، می‌توانید از دمنوش‌های گیاهی، آب گازدار یا آب طعم‌دار شده با موادی مانند لیمو، خیار یا نعناع استفاده کنید.

خواب کافی داشته باشید یا زمانی برای استراحت در نظر بگیرید

خواب کافی در فاز لوتئال اهمیت زیادی دارد، زیرا این مرحله می‌تواند برای بدن خسته‌کننده باشد. سعی کنید هر شب حدود  ۷ تا ۹ ساعت بخوابید تا بدن فرصت بازسازی داشته باشد. ایجاد یک برنامه آرامش‌بخش قبل از خواب می‌تواند کمک‌کننده باشد؛ مانند:

کم کردن نور محیط
دوری از صفحه‌نمایش‌ها حداقل یک ساعت قبل از خواب
مطالعه یا گوش دادن به موسیقی آرام
اگر خوابیدن سخت است، تمرکز خود را روی استراحت بدن و ذهن بگذارید.

بدن خود را حرکت دهید

اگر دچار درد شدید، گرفتگی یا سردرد هستید، ورزش سنگین انتخاب مناسبی نیست. اما فعالیت‌های ملایم مانند یوگا، حرکات کششی یا پیاده‌روی می‌توانند به کاهش استرس و علائمی مانند گرفتگی عضلات یا نفخ کمک کنند. اگر انرژی کافی دارید، ورزش سبک یا حتی یک جلسه کوتاه رقص می‌تواند باعث بهبود خلق‌وخو و افزایش انرژی شود.

استرس را مدیریت کنید

علائمی مانند سردرد، گرفتگی عضلات، تحریک‌پذیری و احساس ناراحتی روحی می‌توانند باعث افزایش استرس در فاز لوتئال شوند. برای کاهش استرس می‌توانید از روش‌هایی مانند:مدیتیشن چند دقیقه‌ای روزانه

تمرینات تنفس عمیق

نوشتن احساسات و افکار در دفترچه استفاده کنید. نوشتن می‌تواند به پردازش احساسات و آرام‌تر شدن ذهن کمک کند.

علائم خود را پیگیری کنید

شناخت زمان‌هایی که علائم سخت‌تر می‌شوند، به شما کمک می‌کند بهتر برای آن‌ها آماده شوید. می‌توانید با استفاده از اپلیکیشن ثبت پریود یا یادداشت روزانه، تغییرات جسمی و احساسی خود را در طول چرخه ثبت کنید تا متوجه شوید در کدام روزها حال بهتری دارید و چه زمان‌هایی نیاز به مراقبت بیشتری دارید.

درباره مصرف مکمل‌ها با پزشک مشورت کنید

برخی افراد ممکن است با مصرف بعضی مکمل‌ها، علائم فاز لوتئال را بهتر مدیریت کنند. اما قبل از مصرف هر مکملی بهتر است با پزشک یا متخصص سلامت مشورت کنید تا گزینه مناسب با شرایط بدنی و سابقه پزشکی شما انتخاب شود.
به بدن خود گوش دهید

مهم‌ترین نکته در فاز لوتئال این است که به نیازهای بدن خود توجه کنید. اگر خسته هستید، به خودتان اجازه استراحت بدهید. اگر نیاز به ارتباط با عزیزان دارید، زمانی را با آن‌ها بگذرانید. اگر هوس غذایی خاصی دارید، با تعادل به آن توجه کنید.

در فاز لوتئال از چه چیزهایی بهتر است پرهیز کنیم؟

• در طول فاز لوتئال، بعضی عادت‌ها یا مواد غذایی ممکن است باعث تشدید علائم شوند؛ بنابراین بهتر است تا حد امکان از آن‌ها فاصله بگیرید.
• غذاهای پرقند و فرآوری‌شده می‌توانند با ایجاد نوسان در سطح قند خون، علائمی مانند نفخ و تغییرات خلقی را شدیدتر کنند.
• مصرف زیاد کافئین یا الکل ممکن است باعث افزایش علائمی مانند اضطراب، تحریک‌پذیری و خستگی شود.

همچنین در این دوره، انجام فعالیت‌های پراسترس یا پذیرفتن مسئولیت‌های بیش از حد ممکن است برای بدن و ذهن سخت‌تر باشد. اگر احساس می‌کنید انرژی‌تان کمتر شده، اشکالی ندارد که برای خودتان حد و مرز تعیین کنید و زمان بیشتری را به استراحت و مراقبت از خود اختصاص دهید.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟

اگر درباره قاعدگی خود نگرانی دارید، بهتر است با پزشک مشورت کنید. برای مثال، در شرایط زیر:

•    الگوی پریودهای شما تغییر کرده است.
•    خونریزی پریودها بیشتر از قبل شده است (مثلاً مجبور می‌شوید پد یا تامپون را بیشتر از هر ۲ ساعت یک‌بار تعویض کنید).
•    پریود شما بیشتر از ۸ روز طول می‌کشد.
•    فاصله بین پریودها کمتر از ۲۱ روز است.
•    فاصله بین پریودها بیشتر از ۲ تا ۳ ماه می‌شود.
•    پریود شما آن‌قدر دردناک هستند که روی کیفیت زندگی‌تان تأثیر می‌گذارند.
•    بین دو پریود خونریزی دارید.
•    بعد از رابطه جنسی دچار خونریزی می‌شوید.

سوالات متداول 

چرا در فاز لوتئال احساس خستگی می‌کنید؟

در فاز لوتئال، سطح هورمون پروژسترون افزایش پیدا می‌کند. این تغییرات هورمونی می‌تواند روی سیستم عصبی و سطح انرژی اثر بگذارد و باعث احساس خستگی، خواب‌آلودگی یا علائم شبیه PMS شود.

آیا در فاز لوتئال ترشحات بیشتر می‌شود؟

خیر، معمولاً در فاز لوتئال مقدار ترشحات دهانه رحم افزایش پیدا نمی‌کند. بعد از تخمک‌گذاری و با افزایش سطح پروژسترون، ترشحات معمولاً غلیظ‌تر، چسبنده‌تر و کمتر می‌شوند.

میزان ضخامت اندومتر در فاز لوتئال چقدر است؟

در فاز لوتئال، تحت تأثیر پروژسترون، اندومتر وارد مرحله ترشحی شده و برای لانه‌گزینی آماده می‌شود. ضخامت طبیعی اندومتر عدد ثابت ندارد، اما معمولاً در اواسط تا انتهای فاز لوتئال حدود ۷ تا ۱۴ میلی‌متر گزارش می‌شود.

مقدار پروژسترون در فاز لوتئال چقدر است؟

سطح پروژسترون در فاز لوتئال معمولاً حدود ۶ تا ۸ روز بعد از تخمک‌گذاری به اوج می‌رسد. مقدار آن می‌تواند در طول روز نوسان داشته باشد و معمولاً در افراد دارای تخمک‌گذاری طبیعی حدود ۵ تا ۴۰ نانوگرم بر میلی‌لیتر متغیر است.

اگر فاز لوتئال کوتاه باشد چه اتفاقی رخ می‌دهد؟

فاز لوتئال کمتر از حدود ۱۰ روز می‌تواند باعث شود آندومتر زمان کافی برای رشد و آماده شدن جهت لانه‌گزینی جنین نداشته باشد. این وضعیت ممکن است با کاهش شانس لانه‌گزینی یا مشکلات باروری همراه باشد.

علائم ناقص بودن فاز لوتئال چیست؟

علائم احتمالی شامل کوتاه بودن فاصله بین تخمک‌گذاری تا پریود، لکه‌بینی قبل از پریود و دشواری در باردار شدن است. با این حال، تشخیص نقص فاز لوتئال فقط بر اساس علائم انجام نمی‌شود و نیاز به بررسی پزشکی دارد.

نقص فاز لوتئال چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص نقص فاز لوتئال قطعی و ساده نیست؛ پزشک معمولاً طول چرخه، زمان تخمک‌گذاری، سطح پروژسترون و شرایط زمینه‌ای فرد را بررسی می‌کند. در حال حاضر یک آزمایش واحد که بتواند این مشکل را به‌طور قطعی تشخیص دهد وجود ندارد.

روش‌های درمان ناقص بودن فاز لوتئال چیست؟

درمان به علت زمینه‌ای بستگی دارد و ممکن است شامل اصلاح مشکلات هورمونی، درمان اختلالات همراه یا استفاده از داروهای حمایت‌کننده فاز لوتئال مانند پروژسترون در شرایط خاص باشد. تصمیم درمانی باید توسط متخصص زنان یا ناباروری  در مرکز ناباروری انجام شود.

جمع بندی 

شناخت مراحل مختلف چرخه قاعدگی می‌تواند بسیار کمک‌کننده باشد، به‌خصوص اگر قصد بارداری دارید. اگر درباره طول چرخه قاعدگی خود نگرانی دارید یا فکر می‌کنید تخمک‌گذاری انجام نمی‌دهید، بهتر است با پزشک مراقبت‌های بارداری یا متخصص باروری مشورت کنید. حتی اگر قصد بارداری ندارید، باز هم شناخت بدن و آگاهی از تغییرات آن اهمیت دارد؛ زیرا مشکلات مربوط به چرخه قاعدگی می‌توانند بر سلامت شما تأثیر بگذارند. فاز لوتئال ممکن است برای بعضی افراد دشوار باشد، اما با شناخت بدن و مراقبت مناسب می‌توان این دوره را راحت‌تر سپری کرد.