​علائم ناباروری در مردان

ناباروری در مردان یعنی چه؟

ناباروری می‌تواند هم زنان و هم مردان را درگیر کند. به‌طور مشخص، ناباروری مردان شرایطی است که بر مرد تأثیر می‌گذارد و توانایی دستگاه تولیدمثل مردانه برای بارور کردن یک زن را مختل می‌کند. از برخی ویژگی‌های ظاهری گرفته تا این باور که مایع منی رقیق حتماً به معنای مشکل در باروری است، چنین تصوراتی می‌توانند اضطراب بی‌مورد ایجاد کنند و حتی باعث سرزنش یکی از زوجین شوند. اما آیا همه این باورها از نظر پزشکی درست هستند؟

مشکلات باروری معمولاً زمانی مورد توجه قرار می‌گیرند که یک زوج برای مدت قابل‌توجهی برای بارداری تلاش کرده‌اند اما موفق نشده‌اند. این شرایط، به‌ویژه اگر با آگاهی و درک کافی همراه نباشد، می‌تواند فشار عاطفی زیادی در رابطه ایجاد کند. از نظر مردان، ناباروری ممکن است به دلایل مختلفی رخ دهد؛ از جمله کاهش تعداد یا کیفیت اسپرم، انسداد مجاری انتقال اسپرم یا اختلالات عملکرد جنسی.

از نظر پزشکی، زمانی که یک زوج با وجود رابطه جنسی منظم و بدون استفاده از روش‌های پیشگیری پس از بیش از ۱۲ ماه تلاش برای بارداری موفق به بارداری نشده باشند، احتمال ناباروری مطرح می‌شود. با این حال، ناباروری مردان را نمی‌توان تنها بر اساس یک علامت یا نشانه مشخص تشخیص داد. در ادامه این متن به بررسی علائم ناباروری در مردان و روش‌های تشخیص آن خواهیم پرداخت. 

آیا تشخیص زود هنگام ناباروری در مردان اهمیت دارد؟

خیلی از زوج‌ها مراجعه برای ارزیابی باروری را به تعویق می‌اندازند، چون فکر می‌کنند بهتر است کمی بیشتر تلاش کنند. اما گاهی این کار فقط باعث طولانی‌تر شدن بلاتکلیفی می‌شود. در بعضی زوج‌ها منطقی است که بررسی مرد زودتر انجام شود، چون ارزیابی باروری مردان نسبتاً ساده است. گاهی زوج‌ها وارد روش‌های پرهزینه کمک‌باروری مانند IVF می‌شوند و بعد مشخص می‌شود که مرد یک مشکل ساده و قابل‌درمان داشته است. 

شایع ترین علائم ناباروری در مردان

برخلاف بسیاری از مشکلات سلامتی، ناباروری مردان اغلب به‌صورت خاموش ایجاد می‌شود. نشانه‌ها و علائم ناباروری در مردان ممکن است خفیف باشند، به‌راحتی نادیده گرفته شوند یا با عواملی مثل استرس و افزایش سن اشتباه گرفته شوند. اگر ۶ تا ۱۲ ماه برای بارداری تلاش کرده‌اید اما هنوز موفق نشده‌اید، یا هرکدام از این نشانه‌های اولیه ناباروری مردان را دارید، بهتر است برای ارزیابی باروری مردان به متخصص مراجعه کنید. شایع ترین علائم ناباروری در مردان شامل موارد زیر است: 

کاهش میل جنسی یا تغییر در نعوظ

کاهش میل جنسی یا مشکل در حفظ نعوظ می‌تواند نشانه‌ای از کاهش سطح تستوسترون یا اختلالات هورمونی باشد؛ عواملی که می‌توانند بر تولید اسپرم نیز اثر بگذارند. البته تغییرات گاه‌به‌گاه ممکن است به دلیل استرس یا خستگی ایجاد شوند، اما اگر این مشکلات مداوم باشند، می‌توانند با اختلالات هورمونی یا مشکلات جریان خون مرتبط باشند و نیاز به بررسی بیش‌تر داشته باشند. اگر متوجه تغییر مداوم در میل جنسی، توانایی حفظ رابطه یا نعوظ صبحگاهی شده‌اید، بهتر است برای ارزیابی تخصصی اقدام کنید. انجام بررسی‌های زودهنگام می‌تواند مشخص کند که آیا عوامل هورمونی یا سبک زندگی در این تغییرات نقش دارند یا خیر.

وجود اختلال نعوظ

شاید یکی دیگر از نشانه های ناباروری در مردان، وجود اختلال نعوظ باشد. عواملی مانند مشکلات هورمونی و اختلالات فیزیکی ممکن است منجر به اختلال نعوظ گردند. در صورت تداوم این مشکل، بهتر به پزشک مراجعه کنید.

تغییر در انزال یا حجم مایع منی

تغییر محسوس در حجم یا غلظت مایع منی، بافت آن یا قدرت انزال می‌تواند با مشکلاتی در پروستات، کیسه‌های منی یا مجاری انتقال اسپرم مرتبط باشد؛ مشکلاتی که ممکن است باعث کاهش تعداد اسپرم یا کاهش تحرک آن شوند. برخی مردان نیز ممکن است دچار انزال خشک شوند؛ یعنی مایع منی بسیار کم یا اصلاً خارج نشود. این وضعیت گاهی به دلیل برگشت مایع منی به داخل مثانه رخ می‌دهد. وجود اختلال در انزال مانند خروج قطره ای مایع منی نیز ممکن است از علائم ناباروری در مردان باشد. 

بروز تغییر در بیضه ها

کوچک بودن بیضه ها بیش از حد معمول، واریکوسل، سفت بودن بیضه ها و یا ایجاد تغییراتی مانند التهاب و یا درد در کیسه های بیضه نیز ممکن است یکی دیگر از علائم ناباروری مردان باشد.

احساس درد مبهم، سنگینی یا مشاهده رگ‌های برجسته در کیسه بیضه می‌تواند نشانه واریکوسل باشد؛ وضعیتی که در آن وریدهای اطراف بیضه گشاد می‌شوند. واریکوسل می‌تواند دمای بیضه را افزایش دهد و در روند طبیعی تولید و تکامل اسپرم اختلال ایجاد کند. این مشکل یکی از علل شایع و در بسیاری موارد قابل درمان ناباروری مردان است. نادیده گرفتن این علائم ممکن است باعث ادامه آسیب در طول زمان شود.

کاهش توده عضلانی

کاهش حجم و قدرت عضلات و خستگی مداوم می‌تواند با کاهش سطح تستوسترون یا سایر اختلالات هورمونی همراه باشد. در واقع تستوسترون نقش مهمی در رشد و حفظ عضلات دارد. اگر با وجود ورزش منظم و تغذیه مناسب، افزایش توده عضلانی به‌سختی اتفاق بیفتد، ممکن است پایین بودن سطح تستوسترون مطرح باشد. از آنجا که تستوسترون در فرایند تولید اسپرم نقش مهمی دارد، این تغییرات ممکن است هم‌زمان با کاهش کیفیت اسپرم و برخی علائم ناباروری مردان دیده شوند.

ریزش مو و کم بودن رشد موهای صورت

هورمون تستوسترون بر رشد موها، از جمله ریش و سبیل، تأثیر دارد. ریزش بیش از حد مو یا کم بودن رشد موهای صورت ممکن است نشانه پایین بودن سطح تستوسترون باشد؛ وضعیتی که می‌تواند با اختلال در تولید اسپرم نیز همراه باشد.

چاقی

داشتن اضافه وزن و چاقی ممکن است بر کیفیت اسپرم ها اثر گذاشته و باعث ناباروری گردد. اضافه‌وزن و خستگی مداوم می‌توانند بیش از آنچه تصور می‌شود بر سلامت باروری اثر بگذارند. چاقی، خواب ناکافی و استرس مزمن ممکن است تعادل هورمونی را برهم بزنند، دمای بیضه‌ها را افزایش دهند و با کاهش تعداد اسپرم همراه باشند.

سابقه برخی بیماری‌ها یا عفونت‌ها

عفونت‌هایی که درمان نشوند، ممکن است باعث التهاب یا انسداد مجاری انتقال اسپرم شوند و در نتیجه فرایند باروری را با مشکل مواجه کنند. برخی بیماری‌ها و عفونت‌ها می‌توانند بر تولید و کیفیت اسپرم تأثیر بگذارند، شامل:

عفونت‌های مجاری ادراری
عفونت‌های مقاربتی
اوریون همراه با درگیری بیضه‌ها یا ارکیت
بیماری‌های مزمن مانند دیابت.

دیگر علائم ناباروری در مردان

دیگر علائم ناباروری مردان که نیازمند پیگیری جدی‌تر هستند، عبارتند از:

کم بودن حجم مایع منی
شفاف و آبکی بودن مایع منی
سابقه بیضه نزول‌نکرده
مصرف تستوسترون
مصرف استروئیدهای آنابولیک
مصرف بعضی داروها
شیمی‌درمانی یا پرتودرمانی
ناتوانی جنسی
داشتن سابقه جراحی بیضه و آلت تناسلی (جراحی ترمیمی وازکتومی یا فتق)
رشد غیرطبیعی پستان‌­ها.

روش های تشخیص قطعی ناباروری در مردان

در ابتدا معمولاً معاینه کامل فیزیکی انجام می‌شود تا وضعیت عمومی سلامت و مشکلات احتمالی مؤثر بر باروری بررسی شوند. پزشک همچنین درباره سابقه پزشکی و جنسی سؤال می‌کند؛ برای مثال مدت زمان تلاش برای بارداری، سابقه باردار کردن شریک جنسی، عفونت‌های مقاربتی، مصرف داروها، دخانیات، الکل و سابقه خانوادگی ناباروری. اگر معاینه و شرح‌حال علت مشخصی را نشان ندهند، پزشک ممکن است آزمایش‌های تکمیلی درخواست کند. این آزمایش‎ها شامل: 

•    آنالیز مایع منی
•    تصویربرداری (سونوگرافی، MRI یا ونوگرافی) 
•    آزمایش خون (برای بررسی سطح هورمون‌ها، اختلالات ژنتیکی یا کروموزومی)
•    آزمایش ادرار 
•    نمونه‌برداری از بیضه. 

در صورت داشتن این علائم به چه دکتری باید مراجعه کرد

پزشک عمومی می‌تواند بررسی اولیه ناباروری مردان را انجام دهد یا فرد را به اورولوژیست متخصص ناباروری مردان یا متخصص غدد تولیدمثل ارجاع دهد.
در واقع، گرفتن وقت مشاوره به این معنا نیست که حتماً مشکلی وجود دارد؛ بلکه یعنی به‌جای حدس زدن، اطلاعات دقیق‌تری درباره وضعیت باروری به دست آورید. در مراقبت‌های باروری، داشتن اطلاعات مناسب از همان ابتدا می‌تواند کیفیت تصمیم‌های بعدی را بهتر کند.

سوالات متداول

چگونه ناباروری در مردان را تشخیص دهیم؟

تشخیص معمولاً با شرح‌حال و معاینه توسط اورولوژیست و آزمایش آنالیز مایع منی (Semen Analysis) شروع می‌شود تا تعداد، حرکت و شکل اسپرم‌ ها بررسی شود. در صورت نیاز، آزمایش‌های هورمونی، سونوگرافی بیضه و بررسی‌های ژنتیکی هم انجام می‌شود.

آیا علائم ناباروری در تمامی مردان یکسان است؟

خیر. برخی مردان ممکن است کاهش میل جنسی، اختلال نعوظ، درد یا تورم بیضه یا مشکلات هورمونی داشته باشند، درحالی‌که بعضی دیگر هیچ علامت مشخصی ندارند. نوع علائم به علت زمینه‌ای ناباروری بستگی دارد.

آیا ممکن است ناباروری در مردان هیچ علائمی نداشته باشد؟

بله. بسیاری از مردان مبتلا به اختلالات اسپرم از نظر ظاهری کاملاً سالم‌اند و تنها زمانی متوجه مشکل می‌شوند که بارداری پس از مدتی رابطه منظم بدون پیشگیری اتفاق نمی‌افتد. بنابراین نداشتن علامت، ناباروری را رد نمی‌کند.

چه مواردی صددرصد نشانه ناباروری در مردان است؟

هیچ علامت ظاهری به‌تنهایی نمی‌تواند با قطعیت ناباروری را ثابت کند. حتی کاهش تعداد یا کیفیت اسپرم نیز باید با آزمایش‌های استاندارد و گاهی تکرار آزمایش تأیید شود؛ تشخیص قطعی بر اساس مجموعه بررسی‌های پزشکی انجام می‌شود.

برای تشخیص دقیق ناباروری در مردان قبل از ازدواج چه اقداماتی لازم است؟

در صورت نگرانی درباره باروری، می‌توان با نظر پزشک آنالیز مایع منی و معاینه دستگاه تناسلی انجام داد و در صورت وجود سابقه یا یافته غیرطبیعی، آزمایش‌های هورمونی یا ژنتیکی درخواست کرد. البته هیچ آزمایشی قبل از ازدواج نمی‌تواند توان باروری آینده را با اطمینان ۱۰۰٪ تضمین کند.

جمع بندی

ناباروری در مردان هم مانند زنان فاقد علامت ویژه و اختصاصی است اما به طور کلی اصلی ترین نشانه ناباروری را می توان عدم وقوع بارداری پس از یک سال تلاش بدون استفاده از روش های پیشگیری از حاملگی دانست. ناباروری مردان ممکن است دارای علت های مختلفی از جمله عدم تولید اسپرم، نقص در حرکت اسپرم و شکل اسپرم نقص در دستگاه تناسلی مرد، مشکلات مربوط به انزال و غیره باشد. در حدود دو سوم موارد ناباروری مردان به دلیل نقص در تولید اسپرم می باشد. البته وجود این اختلالات لزوماً به معنای اثبات قطعی ناباروری در مرد نبوده و ممکن است دلایل دیگری هم باعث ناباروری مردان شود.