شیر مادر؛ دانستنی‌های مهم و کاربردی

به عنوان یک مادر تازه‌کار، طبیعی است که بهترین‌ها را برای سلامت و رشد کودک خود بخواهید. وقتی صحبت از کمک به سلامت و رشد مطلوب نوزاد می‌شود، هیچ چیز با شیر مادر قابل مقایسه نیست. در واقع، می‌توان شیر مادر را نوعی بهترین غذای نوزاد دانست. در ادامه به بررسی فواید شیر مادر و سوالات رایج در مورد شیر مادر خواهیم پرداخت. 

فواید شیر مادر

پژوهش‌ها نشان می‌دهند که تغذیه با شیر مادر می‌تواند خطر ابتلای نوزاد به برخی بیماری‌ها را کاهش دهد و به تقویت سیستم ایمنی او کمک کند. نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، معمولاً کمتر در معرض موارد زیر قرار دارند:

•    اسهال، استفراغ و انتروکولیت نکروزان نوزادان نارس 
•    عفونت‌های تنفسی مانند ذات‌الریه
•    عفونت گوش
•    مننژیت باکتریایی
•    آسم
•    سندرم مرگ ناگهانی نوزاد
•    چاقی کودکی
•    اگزما
•    دیابت نوع ۲ در آینده
•    لوسمی یا سرطان خون در دوران کودکی
•    پوسیدگی دندان 
•    بیماری سلیاک و بیماری‌های التهابی روده.

فواید تغذیه‌ای شیر مادر

شیر مادر تقریباً تمام مواد لازم برای رشد و تکامل نوزاد را در خود دارد. این شیر ترکیب منحصربه‌فردی از ویتامین‌ها، مواد معدنی و آنتی‌اکسیدان‌ها را فراهم می‌کند. شیر مادر از سلامت نوزاد حمایت می‌کند، چون:

برای معده و روده نابالغ نوزاد راحت‌تر هضم می‌شود.
حاوی آنتی‌بادی‌هایی است که از نوزاد در برابر عفونت محافظت کرده و ایمنی بدن او را تقویت می‌کنند.
مقدار مناسبی از چربی، قند، آب، پروتئین و ویتامین‌ها را برای رشد نوزاد فراهم می‌کند.
به افزایش وزن سالم کمک می‌کند.
ترکیب آن با گذشت زمان تغییر می‌کند تا با نیازهای تغذیه‌ای نوزاد هماهنگ شود.
دارای موادی است که به‌طور طبیعی به آرام شدن نوزاد کمک می‌کنند.

آغوز شیر مادر چیست

آغوز شیر مادر یا کلستروم اولین شیری است که بدن شما در دوران بارداری تولید می‌کند. این شیر در غدد پستانی، یعنی سینه‌ها، ساخته می‌شود و نقش مهمی در تقویت سیستم ایمنی نوزاد دارد. اگر قصد شیردهی دارید، آغوز اولین شیری است که نوزاد از سینه شما دریافت می‌کند. اگر نمی‌خواهید شیردهی مستقیم داشته باشید یا نوزادتان در گرفتن سینه مشکل دارد، می‌توانید آغوز را با دست بدوشید. آغوز سرشار از پروتئین، ویتامین‌ها، مواد معدنی و ایمونوگلوبولین‌ها، یعنی آنتی‌بادی‌ها، است که به ساخت و تقویت سیستم ایمنی نوزاد کمک می‌کنند. به دلیل رنگ طلایی و غنی و فواید ارزشمندش، اغلب به آن «طلای مایع» گفته می‌شود.

آغوز پروتئین بالایی دارد و چربی و قند آن کم است. این شیر پر از گلبول‌های سفید است که آنتی‌بادی تولید می‌کنند. این آنتی‌بادی‌ها سیستم ایمنی نوزاد را تقویت کرده و از او در برابر عفونت محافظت می‌کنند. آغوز بسیار غلیظ و سرشار از مواد مغذی است، حتی در مقدارهای بسیار کم؛ بنابراین معده کوچک نوزاد برای بهره‌مند شدن از فواید آن به مقدار زیادی نیاز ندارد.

رنگ شیر مادر

رنگی که برای شیر یک مادر طبیعی است، ممکن است برای مادر دیگری طبیعی نباشد؛ بنابراین لازم نیست حتماً رنگ شیر خود را با همه دوستان شیردهتان مقایسه کنید. اما در بیشتر موارد، شیر مادر ظاهر روشنی دارد و معمولاً سفید است، هرچند می‌تواند کمی ته‌رنگ زرد یا آبی هم داشته باشد. در ادامه، چیزهایی را که باید درباره رنگ‌ شیر مادر بدانید مرور می‌کنیم؛ از جمله اینکه چه زمانی تغییر رنگ می‌تواند نگران‌کننده باشد.

آغوز: اگر به‌تازگی زایمان کرده‌اید، ممکن است از دیدن شیر غلیظ و زرد به جای شیر سفید تعجب کنید. زردی شیر مادر کاملا طبیعی است و بسیاری از مادران در چند روز اول پس از زایمان شیر زرد تولید می‌کنند. 

رژیم غذایی: ممکن است حتی ماه‌ها پس از شروع شیردهی هم شیر مادر کمی زرد باشد، به‌ویژه اگر غذاهای زرد یا نارنجی‌رنگ مانند هویج یا سیب‌زمینی شیرین مصرف کنید.

فریز کردن: مهم است بدانید که رنگ شیر مادر ممکن است پس از فریز شدن تغییر کند. شیر مادر ممکن است ابتدا سفید به نظر برسد و بعد از فریز شدن به رنگ کمی زرد تغییر پیدا کند.

چه چیزی باعث سفید شدن شیر مادر می‌شود؟

سفید همان رنگی است که بیش‎تر افراد انتظار دارند هنگام شیردهی یا دوشیدن شیر ببینند. اما نکته جالب این است که بدن معمولاً تا چند روز پس از زایمان شیر کاملاً سفید تولید نمی‌کند. این اتفاق زمانی رخ می‌دهد که شیر از شیر اولیه، یعنی آغوز، به شیر بالغ تبدیل می‌شود. در همین زمان مقدار شیر نیز افزایش پیدا می‌کند و این افزایش معمولاً در دو هفته اول پس از زایمان ادامه دارد. البته بدن هر فرد متفاوت است؛ بنابراین در این دوره انتقالی، رنگ شیر مادر ممکن است از زرد تیره به زرد روشن تغییر کند، یا از رنگ مایل به زرد به کاملاً سفید برسد.

چه چیزی باعث آبی شدن شیر مادر می‌شود؟

داشتن شیر مادر با ته‌رنگ کمی آبی نیز طبیعی است. این رنگ آبی معمولاً در ابتدای دوشیدن شیر یا شروع شیردهی دیده می‌شود. این شیر که به آن شیر ابتدایی یا foremilk گفته می‌شود، رقیق‌تر است، چربی کمتری دارد و الکترولیت بیشتری در خود دارد. در پایان یک وعده شیردهی یا دوشیدن، شیر که به آن شیر انتهایی یا hindmilk می‌گویند، غلیظ‌تر می‌شود و چربی بیشتری دارد؛ به همین دلیل رنگ آن کرمی‌تر، سفیدتر یا مایل به زرد به نظر می‌رسد.

چه چیزی باعث سبز شدن شیر مادر می‌شود؟

اگر شیر مادر را به رنگ سبز دیدید، نگران نشوید. به این فکر کنید که اخیراً چه چیزی خورده‌اید. به احتمال زیاد یک خوراکی یا نوشیدنی سبزرنگ مصرف کرده‌اید که باعث تغییر رنگ شیرتان شده است؛ مثلاً اسموتی سبز یا مقدار زیادی سبزیجات سبز. نگران نباشید، شیر مادر دوباره به رنگ طبیعی خودش برمی‌گردد. حتی می‌توانید بابت انتخاب‌های غذایی سالمتان به خودتان آفرین بگویید!

چه چیزی باعث صورتی یا قرمز شدن شیر مادر می‌شود؟

تولید شیر مادر صورتی یا مایل به قرمز می‌تواند چند دلیل داشته باشد. درست مثل زمانی که با خوردن خوراکی‌های سبز، شیر ممکن است سبز شود، مصرف غذاها و نوشیدنی‌های قرمزرنگ هم می‌تواند رنگ شیر مادر را تغییر دهد؛ مثلاً اسموتی توت‌فرنگی، چغندر یا خوراکی‌هایی که رنگ مصنوعی قرمز دارند.

مقدار کمی خون در شیر مادر نیز می‌تواند باعث تغییر رنگ آن شود. اما این همیشه به معنای وجود مشکل جدی نیست. ممکن است نوک سینه ترک خورده و کمی خونریزی کرده باشد، یا یکی از مویرگ‌های داخل سینه پاره شده باشد. در هر دو حالت، معمولاً با بهبود بدن، خونریزی متوقف می‌شود. در این مدت لازم نیست شیردهی یا دوشیدن شیر را قطع کنید. با این حال، اگر رنگ شیر بعد از چند روز به حالت معمول برنگشت، با پزشک یا مراقب سلامت تماس بگیرید. وجود خون در شیر مادر می‌تواند یکی از نشانه‌های عفونت پستان نیز باشد.

چه چیزی باعث سیاه یا قهوه‌ای شدن شیر مادر می‌شود؟

اگر رنگ شیر مادر شبیه سیاه یا قهوه‌ای شده و شما دارو مصرف می‌کنید، در بیشتر موارد ممکن است علت آن دارو باشد. این اتفاق می‌تواند مثلاً در صورت مصرف آنتی‌بیوتیک مینوسایکلین رخ دهد. قبل از مصرف مینوسایکلین یا هر داروی دیگری، حتماً به پزشک یا مراقب سلامت خود بگویید که در دوران شیردهی هستید. بعضی داروها با وجود اینکه ممکن است رنگ شیر مادر را تغییر دهند، کاملاً بی‌خطر هستند؛ اما بعضی دیگر ممکن است نیاز داشته باشند با داروی جایگزین عوض شوند.

ترکیبات شیر مادر 

شیر مادر ترکیب کاملی از پروتئین‌ها، چربی‌ها، ویتامین‌ها و کربوهیدرات‌ها را دارد. برای سلامت نوزاد شما چیزی بهتر از آن وجود ندارد. لکوسیت‌ها سلول‌های زنده‌ای هستند که فقط در شیر مادر یافت می‌شوند و به مبارزه با عفونت کمک می‌کنند. آنتی‌بادی‌ها، سلول‌های زنده، آنزیم‌ها و هورمون‌ها هستند که شیر مادر را ایده‌آل می‌کنند. این موارد را نمی‌توان به شیر خشک اضافه کرد. اگرچه برخی زنان در نهایت نمی‌توانند شیر بدهند، بسیاری از کسانی که فکر می‌کنند نمی‌توانند، در واقع قادر به شیردهی هستند. مشاوران شیردهی می‌توانند از زنانی که در حال یادگیری شیردهی هستند حمایت کنند. برای کسانی که قادر به شیردهی نیستند، بانک شیر یا شیر اهدایی می‌تواند یک گزینه جایگزین باشد. در ادامه، مروری کوتاه بر ترکیبات شیر مادر و مواد مغذی‌ای که برای نوزاد فراهم می‌کنند آمده است:

پروتئین‌ها

شیر انسان دارای دو نوع پروتئین است: وی و کازئین. حدود ۶۰ درصد آن وی و۴۰ درصد آن کازئین است. این تعادل پروتئینی باعث هضم سریع و آسان می‌شود. این پروتئین‌ها ویژگی‌های مهمی در محافظت در برابر عفونت دارند. در ادامه، چند پروتئین خاص موجود در شیر مادر و فواید آن‌ها آمده است:

لاکتوفرین: رشد باکتری‌های وابسته به آهن را در دستگاه گوارش مهار می‌کند. این کار باعث مهار برخی ارگانیسم‌ها مانند کلی‌فرم‌ها و مخمرها می‌شود که برای رشد به آهن نیاز دارند.
IgA  ترشحی: این پروتئین نیز از نوزاد در برابر ویروس‌ها و باکتری‌ها محافظت می‌کند، به‌ویژه آن‌هایی که نوزاد، مادر و خانواده در معرضشان قرار دارند. همچنین به محافظت در برابر E. coli و احتمالاً آلرژی کمک می‌کند. سایر ایمونوگلوبولین‌ها، از جمله IgG و IgM موجود در شیر مادر، نیز به محافظت در برابر عفونت‌های باکتریایی و ویروسی کمک می‌کنند. خوردن ماهی می‌تواند مقدار این پروتئین‌ها را در شیر مادر افزایش دهد.
لیزوزیم: آنزیمی است که از نوزاد در برابر E. coli و سالمونلا محافظت می‌کند. همچنین رشد فلور سالم روده را تقویت کرده و عملکرد ضدالتهابی دارد.
عامل بیفیدوس: از رشد لاکتوباسیلوس حمایت می‌کند. لاکتوباسیلوس یک باکتری مفید است که با ایجاد محیطی اسیدی، از نوزاد در برابر باکتری‌های مضر محافظت می‌کند؛ محیطی که باکتری‌های مضر نمی‌توانند در آن زنده بمانند.
چربی‌ها: شیر انسان همچنین حاوی چربی‌هایی است که برای سلامت نوزاد ضروری‌اند. این چربی‌ها برای رشد مغز، جذب ویتامین‌های محلول در چربی و تأمین کالری اصلی بدن لازم هستند. اسیدهای چرب زنجیره‌بلند برای رشد مغز، شبکیه چشم و سیستم عصبی مورد نیازند. این اسیدهای چرب در سه‌ماهه پایانی بارداری در مغز ذخیره می‌شوند و در شیر مادر نیز وجود دارند.
کربوهیدرات‌ها: لاکتوز کربوهیدرات اصلی موجود در شیر انسان است. لاکتوز حدود ۴۰ درصد از کل کالری فراهم‌شده توسط شیر مادر را تشکیل می‌دهد. لاکتوز به کاهش تعداد زیادی از باکتری‌های ناسالم در معده کمک می‌کند و جذب کلسیم، فسفر و منیزیم را بهبود می‌بخشد. همچنین به مبارزه با بیماری‌ها کمک کرده و رشد باکتری‌های مفید در معده را تقویت می‌کند.

ویتامین‌های شیر مادر 

مقدار و نوع ویتامین‌های موجود در شیر مادر به‌طور مستقیم با میزان دریافت ویتامین توسط مادر ارتباط دارد. به همین دلیل بسیار مهم است که مادر تغذیه کافی، از جمله ویتامین‌ها، دریافت کند. ویتامین‌های محلول در چربی، از جمله ویتامین‌های A، D، E و  K، همگی برای سلامت نوزاد حیاتی هستند. ویتامین‌های محلول در آب مانند ویتامین C، ریبوفلاوین، نیاسین و اسید پانتوتنیک نیز ضروری‌اند.
به دلیل نیاز به این ویتامین‌ها، بسیاری از ارائه‌دهندگان خدمات سلامت و مشاوران شیردهی توصیه می‌کنند مادران شیرده مصرف ویتامین‌های دوران بارداری را ادامه دهند.

ﺧﺎﺻﯾت ﺷﯾر ﻣﺎدر تا چند ماهگی است؟ 

بیشتر پزشکان توصیه می‌کنند نوزاد حداقل تا ۶ ماهگی فقط با شیر مادر تغذیه شود. دلیل این توصیه آن است که این دوره اولیه برای دریافت مواد مغذی و آنتی‌بادی‌های ضروری جهت رشد، تکامل و تقویت سیستم ایمنی نوزاد بسیار مهم است.
البته فواید شیر مادر فقط به ۶ ماه اول محدود نمی‌شود. شیر مادر تا حدود ۲ سالگی و حتی بعد از آن نیز همچنان مواد مغذی و حمایت ایمنی ارزشمندی برای کودک فراهم می‌کند. به همین دلیل توصیه می‌شود بعد از شروع غذای کمکی نیز شیردهی ادامه پیدا کند. در این مرحله، شیر مادر و غذاهای جامد مکمل یکدیگر هستند و با هم به تغذیه بهتر کودک کمک می‌کنند.

حجم شیر مادر چقدر است؟ 

حجم شیر مادر مراحل مختلف، متفاوت است. شروع شیردهی در حدود یک ساعت اول پس از تولد نوزاد کمک می‌کند تا از همان لحظه‌ای که نوزاد برای اولین بار سینه را می‌گیرد و شروع به شیر خوردن می‌کند، آغوز ارزشمند را دریافت کند. آغوز، شیر اولیه‌ی غلیظ، سرشار از آنتی‌بادی و تقویت‌کننده‌ی سیستم ایمنی است که در مرحله‌ی آغازین مسیر شیردهی مادر، یعنی مرحله شروع، بلافاصله در دسترس است و گاهی حتی کمی پیش از آن نیز تولید می‌شود.

مرحله شروع (۲۴ ساعت اول)

پنج روز اول پس از تولد، زمانی که بدن شما یاد می‌گیرد مقدار بیش‎تری شیر تولید کند و نوزاد شما یاد می‌گیرد شیر بخورد، برای شکل‌گیری ادامه مسیر شیردهی بسیار مهم است؛ اما انتظار نداشته باشید که از همان ابتدا شیرتان زیاد باشد. به‌طور متوسط، نوزاد شما در ۲۴ ساعت اول در هر وعده حدود یک قاشق چای‌خوری آغوز مصرف می‌کند که برای معده‌ی کوچک او کاملاً مناسب است. در واقع، معده نوزاد در روز اول فقط به اندازه یک گیلاس است و در هر وعده تنها حدود ۵ تا ۷ میلی‌لیتر، یا ۱ تا ۱.۵ قاشق چای‌خوری شیر مادر را در خود جای می‌دهد! نگران نباشید؛ کم کردن مقداری وزن پس از تولد برای نوزادان طبیعی است، اما پزشک و پرستاران نوزاد شما را با دقت زیر نظر می‌گیرند تا مطمئن شوند سالم است.

علاوه بر فواید تغذیه‌ای و سلامتی آغوز برای نوزاد، خارج کردن آن از طریق شیردهی یا دوشیدن شیر به بدن شما پیام می‌دهد که نوزاد به‌زودی گرسنه‌تر خواهد شد؛ بنابراین باید حجم بیشتری از شیر تولید شود تا نیازهای رو به رشد نوزاد تأمین گردد. تا روز سوم، معده نوزاد شما تقریباً به اندازه یک گردو بزرگ می‌شود. این یعنی مقدار شیر مادری که نوزاد می‌خورد، در مدت کوتاهی به‌طور چشمگیری افزایش پیدا می‌کند و معده او حالا می‌تواند در هر وعده حدود ۲۲ تا ۲۷ میلی‌لیتر، یا ¾ تا ۱ اونس شیر را در خود نگه دارد. شیر دادن به نوزاد حداقل ۸ تا ۱۰ بار در روز در هفته اول پس از تولد، به شکل‌گیری یک ذخیره شیر سالم و کافی در ادامه کمک می‌کند.

مرحله فعال‌سازی ترشح شیر یا مرحله افزایش تولید ( از ۲۴ ساعت تا ۲ هفته)

این مرحله زمانی اتفاق می‌افتد که بدن شما از تولید آغوز به ترشح شیر بالغ‌تر تغییر می‌کند تا نیازهای در حال رشد نوزاد را تأمین کند. زمان این اتفاق برای هر مادر متفاوت است، اما معمولاً بین ۲۴ تا ۱۲۰ ساعت پس از تولد رخ می‌دهد. با این حال، برای بعضی از مادران ممکن است بیش‎تر طول بکشد؛ در این صورت باید با پزشک یا پرستار خود همکاری کنید تا مطمئن شوید نوزادتان تا زمانی که حجم شیر شما افزایش پیدا کند، مقدار کافی تغذیه دریافت می‌کند. اغلب تا پایان هفته اول، مادران حدود ۵۰۰ میلی‌لیتر یا ۱۶.۵ اونس شیر در هر ۲۴ ساعتتولید می‌کنند. همچنین حدود یک‌هفتگی، معده نوزاد تقریباً به اندازه یک زردآلو بزرگ می‌شود و می‌تواند حدود ۴۵ تا ۶۰ میلی‌لیتر یا ۱.۵ تا ۲ اونس شیر را در خود نگه دارد.

تا حدود دو هفتگی، نوزادان معمولاً دوباره به وزن زمان تولد خود می‌رسند و معمولاً در هر ۲۴ ساعت حداقل ۶ پوشک خیس و ۳ پوشک یا بیشتر با دفع مدفوع دارند. همچنین در همین زمان، معده نوزاد تقریباً به اندازه یک تخم‌مرغ بزرگ شده و حالا می‌تواند در هر وعده حدود ۸۰ تا ۱۵۰ میلی‌لیتر یا ۲.۵ تا ۵ اونس شیر را در خود نگه دارد. نوزاد شما احتمالاً در ماه اول، حدود ۴ تا ۷ اونس در هفته وزن اضافه می‌کند، و این روند هم‌زمان با ورود شما به مرحله نگهداری در مسیر شیردهی ادامه پیدا می‌کند.

مرحله نگهداری ( از ۴ هفته تا ۱۲ ماهگی)

از حدود هفته چهارم تا زمانی که غذاهای کمکی در حدود ۶ ماهگی وارد رژیم غذایی نوزاد می‌شوند، اگر برنامه شیردهی و دوشیدن شیر شما ثابت بماند، میزان شیرتان تغییر زیادی نخواهد کرد. از آنجا که غذاهای جدید از حدود ۶ ماهگی به‌تدریج جایگزین بخشی از شیر مادر در رژیم غذایی نوزاد می‌شوند، ممکن است از این زمان تولید شیر شما به‌آرامی کاهش پیدا کند؛ مگر اینکه برای ذخیره‌سازی شیر، آن را بدوشید. نوزادان معمولاً در ۶ ماه اول حدود ۴ تا ۷ اونس در هفته، یا ۱ تا ۲ پوند در ماه وزن اضافه می‌کنند. سپس این میزان معمولاً از حدود ۶ تا ۱۲ ماهگی به حدود ۱ پوند در ماه کاهش پیدا می‌کند.

مهم است به یاد داشته باشید که نوزادانی که با شیر مادر تغذیه می‌شوند، با بزرگ‌تر شدن، دفعات شیردهی کمتری دارند اما هر وعده طولانی‌تر می‌شود؛ با این حال مقدار مصرف روزانه‌شان تقریباً ثابت باقی می‌ماند. یعنی ممکن است کوچولوی شما در طول روز دفعات کمتری شیر بخورد، اما وقتی شیر می‌خورد معمولاً مدت بیشتری سینه را می‌مکد. در دوره ۳ تا ۶ ماهگی، رشد نوزادان کمی آهسته‌تر می‌شود، بنابراین در این زمان به مقدار خیلی بیش‎تری شیر نیاز ندارند.

اگر ﻧوزادی ﺷﯾر ﻣﺎدر ﻧﺧورد چه می‌شود؟ 

عوامل زیادی می‌توانند مانع از شیردهی انحصاری یا کامل شما شوند. به عنوان مثال، برخی شرایط پزشکی یا جراحی‌های قبلی می‌توانند بر روند تولید و ترشح شیر در بدن شما تأثیر بگذارند. یا برنامه کاری یا سایر محدودیت‌ها ممکن است مدیریت شیردهی را دشوار کند. اگر وضعیت شما به شما اجازه می‌دهد که شیر مادر بدهید اما با چالش‌هایی مانند کمبود شیر مواجه هستید، با یک مشاور شیردهی یا متخصص طب شیردهی صحبت کنید.
حتما بخوانید: سریعترین راه برای افزایش شیر مادر

خشک ﺷدن ﺷﯾر ﻣﺎدر

گاهی مادرانی که شیر می‌دهند، نسبت به میزان شیر خود دچار نگرانی و بی‌اعتمادی می‌شوند، در حالی که شیرشان کاملاً کافی است. بسیاری از مادران نگران کم بودن شیر خود هستند، در حالی که بیش‌تر آن‌ها دقیقاً همان مقداری را تولید می‌کنند که نوزادشان نیاز دارد.
گاهی چیزی که به نظر می‌رسد کاهش شیر باشد، در واقع بخشی طبیعی از روند شیردهی است. برای مثال، در هفته‌های اول شیردهی ممکن است سینه‌ها بسیار بزرگ، سنگین و پُر احساس شوند. اما وقتی بدن یاد می‌گیرد دقیقاً به اندازه نیاز نوزاد شیر تولید کند، سینه‌ها کوچک‌تر و نرم‌تر می‌شوند. این موضوع به این معنا نیست که شیر شما در حال کم شدن است! حتی اگر سینه‌ها دیگر مثل قبل پُر و سفت نباشند، همچنان توانایی تولید شیر را دارند. همچنین ممکن است اگر نوزاد ناگهان بیش‎تر از قبل شیر بخواهد، نگران شوید که شیرتان کم شده است. اما این هم لزوماً به این معنا نیست که نوزاد شیر کافی دریافت نمی‌کند. اغلب اتفاقی که می‌افتد این است که نوزاد در حال تجربه یک جهش رشدی است؛ یعنی سریع‌تر رشد می‌کند و نیاز دارد دفعات بیش‌تری شیر بخورد. جهش‌های رشدی معمولاً در حدود ۳ هفتگی، ۶ هفتگی و ۳ ماهگی شایع هستند. 

دلایل کاهش ناگهانی شیر مادر

اگر متوجه کاهش ناگهانی و خشک شدن شیر خود شدید، گاهی می‌توانید علت آن را پیدا کنید و با اصلاحش، جریان شیر را حفظ کرده و شیردهی به نوزادتان را ادامه دهید. برخی از دلایل احتمالی کاهش ناگهانی شیر عبارت‌اند از:
•    شیر ندادن یا ندوشیدن شیر به اندازه کافی
•    استرس
•    کم‌خوابی
•    دادن شیر خشک کمکی
•    رژیم گرفتن
•    کم‌آبی بدن
•    داروها
•    تغییرات هورمونی
•    مشکلات تیروئید
•    مشکلات شیردهی.

حتما بخوانید: جلوگیری از خفگی نوزاد هنگام شیر خوردن

اگر شیرتان کم شده چه کار کنید؟

اگر مطمئن شده‌اید که برای نوزادتان شیر کافی تولید نمی‌کنید، این به معنای خشک شدن شیر مادر یا پایان مسیر شیردهی نیست. چند راه برای افزایش شیر وجود دارد:

بیش‎تر شیر بدهید یا بیش‎تر بدوشید

تولید شیر مادر کاملاً به عرضه و تقاضا وابسته است؛ بنابراین تقاضا را بیش‌تر کنید. وعده‌های شیردهی را اضافه کنید، نوزاد را تشویق کنید مدت بیش‌تری شیر بخورد و یا دفعات دوشیدن شیر را بیش‌تر کنید. مطمئن شوید در هر وعده سینه‌ها تا حد امکان خالی می‌شوند و در صورت نیاز شیر را بدوشید.

از خودتان مراقبت کنید

شیردهی کار سنگینی است، بنابراین تا جایی که می‌توانید بخوابید، به اندازه کافی غذا بخورید و مایعات بنوشید و سطح استرس خود را تا حد ممکن پایین نگه دارید. اگر فشار زیادی دارید، از دوستان و خانواده کمک بخواهید تا بتوانید زمانی برای خودتان داشته باشید.

حمایت سلامت روان بگیرید

بسیاری از مادران دچار غم پس از زایمان، اضطراب پس از زایمان یا افسردگی پس از زایمان می‌شوند. اگر با هر نوع مشکل سلامت روان روبه‌رو هستید، با پزشک یا مراقب سلامت خود صحبت کنید. ممکن است درمان، مشاوره یا دارو پیشنهاد شود.

چند روز شیردهی متمرکز داشته باشید

گذراندن چند روز آرام، با تماس پوست‌به‌پوست با نوزاد و شیردهی بر اساس تقاضای او می‌تواند به بالا آمدن دوباره شیر کمک کند. اگر ممکن است، از همسر یا خانواده بخواهید برای یک آخر هفته در کارهای خانه و مراقبت از فرزندان بزرگ‌تر کمک کنند تا شما روی شیردهی نوزاد تمرکز کنید.

با مشاور شیردهی ملاقات کنید

مشاور شیردهی می‌تواند به شما کمک کند مشکلاتی مثل درست نگرفتن سینه توسط نوزاد را بررسی و اصلاح کنید و دوباره به تولید شیر کافی برسید.

غذاهای تقویت‌کننده شیر را در نظر بگیرید 

شواهد قطعی وجود ندارد که بعضی غذاها، مثل جو دوسر، شیر را زیاد کنند؛ اما اگر در مصرف آن‌ها زیاده‌روی نکنید، امتحان کردنشان معمولاً ضرری ندارد. بعضی گیاهان مانند شنبلیله ممکن است کمک‌کننده باشند، اما قبل از مصرف هر گیاه دارویی یا ترکیب گیاهی در دوران شیردهی، حتماً با یک پزشک یا متخصص آگاه مشورت کنید.

سوالات متداول 

تولید شیر مادر به چه صورت است؟

تولید شیر مادر با تغییرات هورمونی بعد از زایمان شروع می‌شود؛ با خروج جفت، سطح پروژسترون پایین می‌آید و هورمون پرولاکتین باعث ساخت شیر می‌شود. مکیدن نوزاد هم با تحریک اکسی‌توسین، خروج شیر از پستان را آسان می‌کند. 

شیر مادر از کی می‌آید؟

در روزهای اول بعد از زایمان، شیر غلیظ و زردرنگی به نام آغوز یا کلستروم تولید می‌شود که مقدارش کم اما بسیار مغذی است. معمولاً شیر سفیدتر و رقیق‌تر حدود روز سوم بعد از زایمان بیشتر می‌شود، البته در مادران شکم‌اول ممکن است کمی دیرتر باشد. 

تأثیر شیر مادر بر رشد نوزاد چقدر است؟

شیر مادر در ۶ ماه اول زندگی می‌تواند نیازهای تغذیه‌ای نوزاد را به‌طور کامل تأمین کند و برای رشد جسمی، تکامل مغز و تقویت ایمنی بسیار مهم است.

کیفیت شیر مادر به چه چیزی بستگی دارد؟

ترکیب شیر مادر ثابت نیست و با سن نوزاد، زمان روز، مرحله شیردهی و حتی طول هر وعده تغییر می‌کند. تغذیه و سلامت مادر، مصرف برخی داروها، دخانیات، الکل و بیماری‌های خاص هم می‌توانند بر ترکیب شیر اثر بگذارند. 

چه زمانی می‌توان شیر مادر را قطع کرد؟

توصیه علمی این است که نوزاد تا حدود ۶ ماهگی فقط شیر مادر بخورد و بعد از شروع غذای کمکی، شیردهی تا ۲ سالگی ادامه پیدا کند. زمان قطع شیر بهتر است تدریجی و با توجه به شرایط مادر، کودک و نظر پزشک انجام شود.

زردی شیر مادر نشانه چیست؟

زردی در نوزاد معمولاً به دلیل افزایش بیلی‌روبین است و در بسیاری از نوزادان دیده می‌شود. گاهی زردی به دلیل دریافت ناکافی شیر در روزهای اول است، اما «زردی شیر مادر» معمولاً دیرتر و طولانی‌تر دیده می‌شود و اغلب با ادامه شیردهی و پایش پزشک کنترل می‌شود.

علت چرب شدن شیر مادر چیست؟

چربی شیر مادر در طول هر وعده شیردهی تغییر می‌کند. معمولاً شیری که در انتهای هر وعده می‌آید، چرب‌تر و پرکالری‌تر است. هرچه پستان بهتر تخلیه شود، مقدار چربی شیر در آن وعده بیش‌تر می‌شود. 

آیا مسمومیت نوزاد با شیر مادر امکان دارد؟

در حالت عادی شیر مادر باعث مسمومیت نوزاد نمی‌شود و بهترین تغذیه برای اوست. اما برخی داروها، مواد مخدر، الکل زیاد، بعضی عفونت‌های مادر یا تماس با مواد سمی می‌توانند از راه شیر برای نوزاد خطرساز شوند.

جمع بندی 
یکی از تصمیمات بزرگی که به عنوان یک مادر باید بگیرید، نحوه تغذیه نوزادتان است. قبل از تصمیم‌گیری، زمانی را برای درک مزایای فراوان شیردهی اختصاص دهید. برخی از زنان قادر به شیردهی کامل یا اصلاً شیردهی نیستند و این اشکالی ندارد. گزینه‌های شیر خشک زیادی وجود دارد که به رشد کودک شما کمک می‌کند.