قرص اورژانسی چیست، بهترین زمان و نحوه مصرف

قرص اورژانسی ضد بارداری روشی برای پیشگیری از بارداری پس از رابطه جنسی بدون محافظت یا زمانی است که روش پیشگیری از بارداری با شکست مواجه شده باشد؛ برای مثال در صورت پارگی کاندوم یا فراموش کردن مصرف قرص‌های جلوگیری، قرص اورژانسی اولین انتخاب است. این دارو هرچه زودتر پس از رابطه مصرف شود، اثربخشی بیشتری خواهد داشت و نباید به‌عنوان جایگزین روش‌های دائمی پیشگیری از بارداری مورد استفاده قرار گیرد. همچنین لازم است بدانید که این قرص باعث سقط جنین نمی‌شود و اگر بارداری از قبل ایجاد شده باشد، روی آن تأثیری نخواهد داشت.

قرص اورژانسی چیست؟

قرص اورژانسی ضد بارداری دارویی است که پس از رابطه جنسی بدون محافظت یا زمانی که یک روش پیشگیری از بارداری به‌درستی عمل نکرده است، برای کاهش احتمال بارداری مصرف می‌شود. برای مثال، پارگی کاندوم، فراموش کردن چند قرص جلوگیری از بارداری یا خارج شدن آ یو دی از جمله شرایطی هستند که ممکن است نیاز به استفاده از این دارو را ایجاد کنند.

نکته مهم این است که این دارو، بارداری ایجادشده را متوقف نمی‌کند و عملکرد آن با داروهای سقط جنین متفاوت است. یعنی اگر لقاح و لانه‌ گزینی پیش از مصرف دارو انجام شده باشد، انتظار نمی‌رود مصرف آن بر روند بارداری تأثیری داشته باشد.

عملکرد قرص اورژانسی چگونه است؟

عملکرد این دارو به مرحله‌ای از چرخه قاعدگی که فرد در آن قرار دارد بستگی دارد. مهم‌ترین اثر آن جلوگیری از آزاد شدن تخمک یا به تأخیر انداختن تخمک‌ گذاری است؛ اگر تخمکی برای بارور شدن وجود نداشته باشد، احتمال بارداری نیز کاهش پیدا می‌کند. تخمک گذاری تقریبا ۱۴ روز قبل از شروع پریود بعدی شما اتفاق می افتد. پس اگر تا قبل از تخمک گذاری از قرص اورژانسی ضد بارداری استفاده کنید، شانس موفقیت بالاتر می رود.
در برخی موارد نیز ممکن است شرایط را برای رسیدن اسپرم به تخمک یا انجام لقاح نامساعدتر کند، اما نقش اصلی آن جلوگیری از وقوع بارداری پیش از شروع آن است.

نحوه مصرف قرص اورژانسی

برای افزایش موفقیت در جلوگیری از بارداری، دارو باید مطابق دستور پزشک یا بروشور محصول مصرف شود. برخی داروها به‌صورت یک قرص و برخی دیگر در قالب دو دوز عرضه می‌شوند که فاصله مصرف آن‌ها روی بسته‌بندی یا بروشور درج شده است. امروزه بیشتر فرآورده‌های حاوی قرص لوونورژسترول به‌صورت تک‌دوز ۱.۵ میلی‌گرمی تولید می‌شوند.

بهترین زمان استفاده از قرص اورژانسی

اگرچه امکان استفاده از این دارو تا چند روز پس از رابطه جنسی بدون محافظت وجود دارد، اما هرچه فاصله مصرف با زمان رابطه کمتر باشد، احتمال موفقیت آن بیشتر خواهد بود. متخصصان توصیه می‌کنند مصرف دارو را به تعویق نیندازید و در اولین فرصت اقدام کنید.
بر اساس راهنماهای معتبر، بعضی از انواع این دارو تا ۷۲ ساعت و برخی دیگر تا ۱۲۰ ساعت پس از رابطه قابل استفاده هستند، اما اثربخشی آن‌ها با گذشت زمان کاهش می‌یابد.

مقایسه با سایر روش‌های پیشگیری از بارداری

توجه کنید  این دارو می‌تواند احتمال بارداری را پس از یک رابطه بدون محافظت کاهش دهد، اما برای استفاده مداوم طراحی نشده است. روش‌هایی مانند قرص‌های جلوگیری روزانه، آی‌ یو دی، ایمپلنت یا کاندوم در صورت استفاده صحیح، برای پیشگیری طولانی‌مدت قابل اعتمادتر هستند و نیاز به مصرف مکرر داروی اورژانسی را کاهش می‌دهند. همچنین باید توجه داشت که این دارو هیچ نقشی در پیشگیری از بیماری‌های منتقله از راه تماس جنسی ندارد؛ در حالی که کاندوم علاوه بر کاهش احتمال بارداری، می‌تواند خطر انتقال بسیاری از این عفونت‌ها را نیز کم کند. به همین دلیل، متخصصان توصیه می‌کنند قرص اورژانسی تنها به‌عنوان یک راهکار اضطراری در نظر گرفته شود، نه یک روش ثابت برای پیشگیری از بارداری.

شکل‌ها و اسامی رایج قرص اورژانس

قرص های اورژانسی پیشگیری از بارداری با نام‌های تجاری مختلفی در داروخانه‌ها عرضه می‌شوند، اما از نظر ماده مؤثره معمولاً در دو گروه اصلی قرار می‌گیرند؛ فرآورده‌های حاوی لوونورژسترول و فرآورده‌های حاوی اولی‌پریستال استات. پزشک یا داروساز با توجه به شرایط فرد، زمان سپری‌شده از رابطه و سوابق پزشکی، مناسب‌ترین گزینه را پیشنهاد می‌کند. 

در بازار ایران ممکن است افراد با نام‌هایی مانند قرص اورژانسی دوتایی یا انواع تک‌دوز مواجه شوند. تفاوت این فرآورده‌ها بیشتر در نحوه مصرف و مقدار داروی موجود در هر قرص است و نه در هدف درمانی آن‌ها. بنابراین، انتخاب نوع دارو بهتر است بر اساس توصیه پزشک یا اطلاعات درج‌شده روی بروشور انجام شود، نه صرفاً نام تجاری محصول.

عوارض قرص اورژانسی

بیشتر افراد پس از مصرف این دارو عارضه جدی را تجربه نمی‌کنند و در صورت بروز علائم نیز معمولاً خفیف و موقتی هستند. تهوع، احساس خستگی، سردرد، سرگیجه، حساس شدن سینه‌ها یا درد خفیف شکم از شایع‌ترین عوارض گزارش‌شده هستند که اغلب طی یک تا دو روز برطرف می‌شوند.

از سوی دیگر، ممکن است زمان شروع قاعدگی کمی زودتر یا دیرتر از موعد همیشگی باشد یا شدت خونریزی با سیکل‌های قبل تفاوت داشته باشد. اگر خونریزی بسیار شدید، درد شکم شدید یا تأخیر طولانی در قاعدگی ایجاد شود، لازم است فرد برای بررسی بیشتر به پزشک مراجعه کند؛ زیرا این علائم می‌توانند به دلایل دیگری نیز ایجاد شده باشند.

از کجا بفهمیم قرص اورژانسی اثر کرده؟

برخلاف تصور بسیاری از افراد، نشانه مشخصی وجود ندارد که بلافاصله پس از مصرف دارو نشان دهد دارو اثر کرده است. احساس تهوع، تغییرات خلقی یا لکه‌بینی به معنای موفقیت یا شکست دارو نیستند و نمی‌توان بر اساس آن‌ها نتیجه‌گیری کرد. مطمئن‌ترین راه ارزیابی، شروع قاعدگی در زمان مورد انتظار یا با چند روز اختلاف است. اگر قاعدگی بیش از یک هفته به تأخیر بیفتد یا علائم بارداری ظاهر شود، انجام تست بارداری توصیه می‌شود تا وضعیت به‌طور دقیق مشخص شود.

تداخلات دارویی قرص اورژانسی

برخی داروها می‌توانند اثربخشی داروی اورژانسی را کاهش دهند. داروهای مورد استفاده برای درمان صرع، برخی داروهای ضد HIV، ریفامپیسین و فرآورده‌های گیاهی حاوی گل راعی (St. John's Wort) از جمله مواردی هستند که ممکن است سرعت تجزیه دارو را در بدن افزایش دهند و اثر آن را کمتر کنند.

جایگزین قرص اورژانسی چیست؟

در برخی شرایط، استفاده از آی‌ یو دی مسی می‌تواند جایگزین مناسبی برای داروی اورژانسی باشد. این وسیله در صورت قرارگیری توسط پزشک طی مدت مشخصی پس از رابطه محافظت‌نشده، یکی از مؤثرترین روش‌های پیشگیری از بارداری محسوب می‌شود و علاوه بر جلوگیری از بارداری همان رابطه، امکان استفاده طولانی‌مدت را نیز فراهم می‌کند.

حتما بخوانید: عوارض آی یو دی

چند بار می‌توان از قرص اورژانسی استفاده کرد؟

از نظر پزشکی، استفاده بیش از یک بار از این دارو در صورت نیاز منع مطلق ندارد؛ اما مصرف مکرر آن توصیه نمی‌شود، زیرا اثربخشی روش‌های پیشگیری منظم بیشتر است و نظم چرخه قاعدگی نیز کمتر تحت تأثیر قرار می‌گیرد.
اگر فرد طی یک بازه زمانی کوتاه چندین بار به مصرف این دارو نیاز پیدا کند، بهتر است علت این موضوع بررسی شود و یک روش پیشگیری مطمئن‌تر برای او انتخاب شود. استفاده مکرر از این دارو نشانه مناسبی از ناکارآمد بودن روش فعلی پیشگیری یا نبود برنامه مناسب برای جلوگیری از بارداری است.

مصرف قرص اورژانسی در دوران شیردهی

بسته به نوع داروی مصرفی، توصیه‌ها در دوران شیردهی متفاوت است. فرآورده‌های حاوی لوونورژسترول معمولاً با شیردهی سازگار شناخته می‌شوند و مقدار بسیار کمی از دارو وارد شیر مادر می‌شود؛ به همین دلیل، در بسیاری از موارد نیازی به قطع شیردهی وجود ندارد.

موارد احتیاط در مصرف قرص اورژانسی و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد

در بیشتر موارد، مصرف این دارو بدون مشکل خاصی انجام می‌شود؛ با این حال، افرادی که سابقه بیماری‌های کبدی، مصرف داروهای خاص یا حساسیت دارویی دارند، بهتر است پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند. همچنین اگر فرد دچار استفراغ شدید بلافاصله پس از مصرف دارو شود، ممکن است نیاز به ارزیابی مجدد داشته باشد.
اگر پس از مصرف دارو درد شدید شکم، خونریزی غیرطبیعی، تأخیر قابل‌توجه در قاعدگی یا مثبت شدن تست بارداری رخ دهد، مراجعه به پزشک ضروری است. این بررسی‌ها به‌ویژه برای رد احتمال بارداری خارج رحمی یا سایر مشکلات پزشکی اهمیت دارند.

سوالات متداول

از قرص‌های اورژانسی چند بار می‌توان استفاده کرد؟

در صورت نیاز می‌توان بیش از یک بار از این دارو استفاده کرد، اما مصرف مکرر توصیه نمی‌شود. اگر نیاز به استفاده مداوم وجود دارد، بهتر است یک روش پیشگیری دائمی‌تر انتخاب شود.

در چه صورت قرص اورژانسی اثر نمی‌کند؟

مصرف دیرهنگام، وقوع تخمک‌گذاری پیش از مصرف، استفراغ بلافاصله پس از مصرف یا استفاده هم‌زمان از برخی داروها می‌تواند اثربخشی دارو را کاهش دهد.

بهترین قرص اورژانسی چیست؟

پاسخ یکسانی برای همه افراد وجود ندارد. انتخاب دارو به زمان سپری‌شده از رابطه، وضعیت سلامت و نظر پزشک بستگی دارد.

تفاوت قرص اورژانسی تکی با دوتایی چیست؟

تفاوت اصلی در نحوه مصرف و دوز دارو است. هر دو با هدف پیشگیری از بارداری طراحی شده‌اند و در صورت مصرف صحیح می‌توانند اثربخشی مناسبی داشته باشند.

مصرف قرص اورژانسی در دوران قاعدگی مجاز است؟

بله. در صورت نیاز می‌توان در دوران قاعدگی نیز از این دارو استفاده کرد، اما اگر احتمال بارداری وجود داشته باشد یا خونریزی غیرطبیعی باشد، بهتر است با پزشک مشورت شود.

چند روز پس از مصرف قرص اورژانسی پریود می‌شویم؟

قاعدگی ممکن است چند روز زودتر یا دیرتر از زمان معمول شروع شود. اگر بیش از یک هفته تأخیر ایجاد شد، انجام تست بارداری توصیه می‌شود.

در طی یک ماه چند قرص اورژانسی می‌توان خورد؟

محدودیت مشخصی وجود ندارد، اما استفاده مکرر تعادل هورمونی بدن را برهم میزند و باعث برهم خوردن پریود های بعدی می شود.

آیا قرص اورژانسی باعث تنبلی تخمدان می‌شود؟

خیر. شواهد علمی نشان نمی‌دهد که این دارو باعث تنبلی تخمدان یا ناباروری شود. ممکن است فقط به‌طور موقت زمان قاعدگی را تغییر دهد.

چه کسانی نباید از قرص اورژانسی استفاده کنند؟

منع مصرف مطلق برای بیشتر افراد وجود ندارد، اما افرادی که داروهای خاص مصرف می‌کنند یا بیماری‌های زمینه‌ای مثل سابقه بیماری‌های کبدی، مصرف داروهای خاص یا حساسیت دارویی دارند، بهتر است پیش از مصرف با پزشک مشورت کنند.

از چه سنی می‌توان از قرص اورژانسی ضد بارداری استفاده کرد؟

بر اساس راهنماهای سازمان جهانی بهداشت، محدودیت سنی مشخصی برای استفاده از این دارو وجود ندارد و در صورت نیاز می‌توان از آن استفاده کرد.

علت پریود نشدن بعد از قرص اورژانسی چیست؟

تغییرات هورمونی ناشی از دارو ممکن است باعث تأخیر در قاعدگی شود. اگر این تأخیر بیش از یک هفته ادامه پیدا کند، انجام تست بارداری ضروری است.

برای خوردن قرص اورژانسی چقدر وقت داریم؟

بسته به نوع دارو، امکان مصرف تا ۷۲ یا ۱۲۰ ساعت پس از رابطه وجود دارد، اما هرچه زودتر مصرف شود، اثربخشی بیشتری خواهد داشت.

در صورت نداشتن قرص اورژانسی چه باید کرد؟

در اسرع وقت به پزشک، داروخانه یا مرکز خدمات سلامت مراجعه کنید. در برخی شرایط، آی‌یودی مسی نیز می‌تواند به‌عنوان یک روش اورژانسی مؤثر استفاده شود.

آیا می‌توانم در هر بار رابطه جنسی از قرص اورژانسی استفاده کنم؟

خیر. این دارو برای شرایط اضطراری طراحی شده است و نباید به‌عنوان روش ثابت پیشگیری از بارداری مورد استفاده قرار گیرد.

در صورت خارج شدن قرص اورژانسی با حالت تهوع چه کنیم؟

اگر طی حدود دو ساعت پس از مصرف دارو استفراغ رخ دهد، ممکن است نیاز به تکرار دوز باشد. در این شرایط بهتر است با پزشک یا داروساز مشورت کنید.

جمع‌بندی

قرص اورژانسی ضد بارداری یک روش پیشگیری اضطراری از بارداری است که باید تنها در شرایط خاص و پس از رابطه جنسی محافظت‌نشده یا شکست روش پیشگیری مورد استفاده قرار گیرد. مصرف به‌موقع دارو نقش مهمی در افزایش اثربخشی آن دارد، اما این روش جایگزین مناسبی برای روش‌های دائمی پیشگیری از بارداری نیست. اگرچه ممکن است بسیاری از افراد هنگام تهیه دارو به قیمت قرص اورژانسی نیز توجه داشته باشند، اما انتخاب نوع دارو بهتر است بر اساس شرایط پزشکی، زمان سپری‌شده از رابطه و توصیه پزشک یا داروساز انجام شود تا بهترین نتیجه حاصل شود.