انسداد مجرای اشکی نوزاد

انسداد مجرای اشکی نوزاد یکی از مشکلات نسبتاً شایع در ماه‌های ابتدایی زندگی است که می‌تواند باعث آبریزش چشم و تجمع ترشحات یا همان قی کردن چشم نوزاد شود. در این وضعیت، اشک به‌خوبی از مجرای اشکی به داخل بینی تخلیه نمی‌شود و در اطراف چشم جمع می‌شود. به همین دلیل ممکن است والدین متوجه خیس بودن مداوم چشم نوزاد، چسبیدن پلک‌ها پس از خواب یا ترشحات زرد و سفیدرنگ شوند. در بسیاری از نوزادان، این مشکل با رشد مجاری اشکی و بدون نیاز به جراحی برطرف می‌شود؛ بااین‌حال، تشخیص تفاوت انسداد مجرای اشکی با عفونت چشم اهمیت زیادی دارد. در ادامه، علت‌ها، علائم، روش‌های تشخیص و درمان انسداد مجرای اشکی نوزاد و زمان مناسب مراجعه به پزشک را بررسی می‌کنیم.

قی کردن چشم نوزاد یا همان انسداد مجرای اشکی چیست؟

قی کردن چشم نوزاد معمولاً به تجمع ترشحات سفید، زرد یا گاهی سبزرنگ در گوشه چشم و چسبیدن پلک‌ها به یکدیگر گفته می‌شود. یکی از علت‌های شایع این وضعیت، انسداد مجرای اشکی است؛ البته هر نوع ترشح چشمی به معنی انسداد مجرای اشکی نیست و عفونت چشم نیز می‌تواند علائم مشابهی ایجاد کند.

به‌طور طبیعی، اشک پس از مرطوب کردن سطح چشم از سوراخ‌های کوچکی در لبه پلک‌ها وارد مجاری اشکی می‌شود و از طریق مجرای اشکی به داخل بینی تخلیه می‌شود. اگر این مسیر مسدود باشد، اشک در چشم جمع می‌شود و ممکن است همراه با ترشحات مخاطی، باعث قی کردن چشم نوزاد شود. این مشکل ممکن است یک چشم یا هر دو چشم را درگیر کند و اغلب در هفته‌های اول زندگی قابل مشاهده است.

علت انسداد مجرای اشکی نوزاد

شایع‌ترین علت انسداد مجرای اشکی نوزاد، باز نشدن کامل بخش انتهایی مجرا در زمان تولد است. در این وضعیت، یک لایه نازک بافتی در انتهای مجرای اشکی، نزدیک محل باز شدن آن به داخل بینی، باقی می‌ماند و مانع تخلیه طبیعی اشک می‌شود.

از دیگر علت‌های احتمالی می‌توان به تنگی مجرای اشکی، ناهنجاری‌های مادرزادی مسیر تخلیه اشک و در موارد کمتر، مشکلات ساختاری دیگر اشاره کرد. انسداد ممکن است در یک چشم یا هر دو چشم وجود داشته باشد.

قی کردن چشم نوزاد نشانه چیست

قی کردن چشم نوزاد می‌تواند نشانه انسداد مجرای اشکی، التهاب ملتحمه یا عفونت چشم کودکان باشد. گاهی نیز ترشحات به دلیل تجمع اشک و مخاط روی پلک‌ها ایجاد می‌شوند و الزاماً نشان‌دهنده عفونت فعال نیستند.

اگر چشم نوزاد مرتب خیس است، اشک روی گونه جاری می‌شود و پس از خواب ترشحات در گوشه چشم یا روی مژه‌ها جمع می‌شوند، احتمال انسداد مجرای اشکی مطرح است. در این حالت، سفیدی چشم معمولاً قرمز نیست و نوزاد اغلب ناراحتی قابل‌توجهی ندارد.

در مقابل، قرمزی واضح سفیدی چشم، تورم پلک، حساسیت به نور یا ترشحات فراوان و چرکی می‌تواند به نفع عفونت یا مشکل دیگری باشد. به‌خصوص در نوزادان تازه‌متولدشده، ترشحات چشمی باید جدی گرفته شوند و بهتر است برای تشخیص علت، پزشک آن‌ها را بررسی کند.

علائم انسداد مجرای اشکی نوزاد 

علائم انسداد مجرای اشکی معمولاً از هفته‌های ابتدایی زندگی ظاهر می‌شوند. شدت آن‌ها در نوزادان مختلف متفاوت است و ممکن است در برخی روزها بیشتر یا کمتر شود.
شایع‌ترین علائم عبارت‌اند از:

1.    اشک‌ریزش مداوم: چشم نوزاد حتی زمانی که گریه نمی‌کند، خیس به نظر می‌رسد.
2.    تجمع ترشحات در گوشه چشم: ترشحات سفید یا زردرنگ در گوشه داخلی چشم یا روی مژه‌ها دیده می‌شوند.
3.    چسبیدن پلک‌ها پس از خواب: ترشحات خشک‌شده ممکن است باعث شوند پلک‌های نوزاد هنگام بیدار شدن به هم چسبیده باشند.
4.    تکرار ترشحات در طول روز: پس از تمیز کردن چشم، ترشحات ممکن است دوباره جمع شوند.
5.    تحریک پوست اطراف چشم: رطوبت و تماس مداوم ترشحات با پوست می‌تواند باعث قرمزی و تحریک پوست اطراف چشم شود.

وجود این علائم به‌تنهایی تشخیص قطعی ایجاد نمی‌کند. اگر نوزاد دچار قرمزی واضح چشم، تورم دردناک گوشه داخلی چشم، تب یا حساسیت به نور باشد، باید احتمال مشکلات دیگری نیز بررسی شود.

روش های تشخیص انسداد مجرای اشکی نوزاد

تشخیص انسداد مجرای اشکی معمولاً با بررسی علائم و معاینه چشم انجام می‌شود. پزشک درباره زمان شروع اشک‌ریزش، میزان ترشحات و وجود علائم دیگری مانند قرمزی، تورم یا حساسیت به نور سؤال می‌کند. در معاینه، وضعیت پلک‌ها، سفیدی چشم، قرنیه و ناحیه گوشه داخلی چشم بررسی می‌شود. در صورت نیاز، پزشک ممکن است از آزمایش رنگ فلورسئین برای ارزیابی تخلیه اشک استفاده کند؛ در این روش، رنگ مخصوص داخل چشم ریخته می‌شود و عبور آن از مسیر تخلیه اشک بررسی می‌شود.

درمان انسداد یا قی کردن چشم نوزاد 

درمان انسداد مجرای اشکی به شدت علائم، سن نوزاد و وجود یا نبود عفونت بستگی دارد. بیشتر موارد بدون جراحی و با مراقبت‌های ساده برطرف می‌شوند.

۱. تمیز کردن ترشحات چشم

برای پاک کردن ترشحات، دست‌ها را پیش از تماس با چشم نوزاد بشویید. سپس با گاز استریل یا پد تمیز و آب تمیز ولرم، ترشحات را به‌آرامی از اطراف چشم پاک کنید. برای هر چشم از پد جداگانه استفاده کنید و از مالش شدید چشم بپرهیزید.

۲. ماساژ مجرای اشکی

در مواردی که انسداد مجرای اشکی تشخیص داده شده است، پزشک ممکن است ماساژ مجرای اشکی را توصیه کند. این روش با اعمال فشار کنترل‌شده روی ناحیه کیسه اشکی و حرکت رو به پایین در امتداد کنار بینی انجام می‌شود. بهتر است روش صحیح ماساژ را از پزشک یاد بگیرید؛ فشار اشتباه یا ماساژ شدید می‌تواند به بافت حساس اطراف چشم آسیب بزند.

۳. استفاده از قطره یا پماد چشمی در صورت نیاز

آنتی‌بیوتیک‌های چشمی ممکن است در صورت وجود عفونت یا ترشحات چرکی قابل‌توجه تجویز شوند؛ اما خود انسداد را برطرف نمی‌کنند. استفاده از قطره‌های چشمی، به‌ویژه آنتی‌بیوتیک‌ها، باید با تجویز پزشک باشد.

۴. باز کردن مجرای اشکی با روش تخصصی

اگر انسداد با گذشت زمان برطرف نشود یا علائم شدید و عودکننده باشند، چشم‌پزشک ممکن است باز کردن مجرا با پروب را پیشنهاد کند. در این روش، ابزار ظریفی برای باز کردن مسیر مسدودشده به کار می‌رود. در برخی موارد خاص نیز روش‌هایی مانند گشاد کردن مجرا با بالون یا قرار دادن لوله ظریف لازم می‌شوند.

بیشتر موارد انسداد مجرای اشکی در سال اول زندگی بهبود می‌یابند؛ بنابراین، تصمیم درباره زمان مداخله باید بر اساس شدت علائم و ارزیابی چشم‌پزشک گرفته شود.

از کجا بفهمیم مجرای اشک نوزاد باز شده

بهبود علائم یکی از مهم‌ترین نشانه‌های باز شدن مجرای اشکی است. اگر انسداد برطرف شده باشد، معمولاً اشک‌ریزش مداوم کاهش پیدا می‌کند، ترشحات کمتری در گوشه چشم جمع می‌شوند و پلک‌های نوزاد پس از خواب کمتر به هم می‌چسبند.

تفاوت قی و عفونت چشم نوزاد چیست؟

قی کردن چشم نوزاد همیشه به معنی عفونت نیست. برای تشخیص بهتر، باید به وضعیت سفیدی چشم، میزان ترشحات و علائم همراه توجه کرد.

پیشگیری از قی کردن چشم نوزاد

از آنجا که انسداد مجرای اشکی نوزاد اغلب به دلیل باز نشدن کامل مسیر تخلیه اشک در زمان تولد ایجاد می‌شود، روش قطعی برای پیشگیری از آن وجود ندارد. بااین‌حال، رعایت بهداشت چشم می‌تواند به پاکیزه ماندن ناحیه و کاهش تحریک پوست اطراف چشم کمک کند.

برای مراقبت از چشم نوزاد، دست‌ها را پیش از تمیز کردن چشم بشویید، ترشحات را با پد تمیز و آب ولرم به‌آرامی پاک کنید و برای هر چشم از پد جداگانه استفاده کنید. از ریختن شیر مادر، گلاب، چای یا مواد خانگی دیگر داخل چشم خودداری کنید؛ زیرا این مواد جایگزین درمان پزشکی نیستند و ممکن است باعث آلودگی یا تحریک چشم شوند.

همچنین بدون توصیه پزشک از قطره‌های آنتی‌بیوتیک یا سایر داروهای چشمی استفاده نکنید. اگر ترشحات مکرر هستند یا با قرمزی و تورم همراه شده‌اند، لازم است علت آن‌ها مشخص شود

چه زمانی باید برای قی کردن چشم نوزاد به پزشک مراجعه کرد؟

اگر چشم نوزاد مرتب قی می‌کند یا اشک‌ریزش مداوم دارد، بهتر است برای تشخیص علت به پزشک مراجعه کنید؛ به‌ویژه اگر علائم از روزهای ابتدایی تولد شروع شده‌اند یا با وجود مراقبت‌های بهداشتی ادامه دارند.
در شرایط زیر، ارزیابی پزشکی فوری اهمیت دارد:

•    قرمزی واضح سفیدی چشم یا تورم قابل‌توجه پلک‌ها
•    تورم قرمز و دردناک در گوشه داخلی چشم، نزدیک بینی
•    تب، بی‌حالی یا بدحال شدن نوزاد
•    حساسیت شدید به نور، کدر شدن قرنیه یا بزرگ به نظر رسیدن غیرمعمول چشم
•    ترشحات چرکی فراوان، به‌خصوص در نوزادان تازه‌متولدشده
•    تورم متمایل به آبی در گوشه داخلی چشم یا علائم مشکل تنفسی در نوزاد

این علائم ممکن است نشان‌دهنده عفونت جدی یا بیماری دیگری غیر از انسداد ساده مجرای اشکی باشند. در چنین شرایطی نباید فقط به تمیز کردن چشم یا ماساژ در خانه اکتفا کرد.

سوالات متداول

آیا انسداد مجرای اشکی در نوزادان خطرناک است؟

انسداد ساده مجرای اشکی در بیشتر نوزادان خطرناک نیست و معمولاً طی ماه‌های ابتدایی زندگی یا تا پایان سال اول خودبه‌خود برطرف می‌شود. بااین‌حال، تجمع ترشحات ممکن است با عفونت ثانویه همراه شود. اگر گوشه داخلی چشم قرمز و متورم شده یا نوزاد تب و بی‌حالی دارد، باید فوراً بررسی پزشکی انجام شود. برای اطمینان از علت ترشحات، بهتر است چشم نوزاد معاینه شود.

انسداد مادرزادی مجرای اشکی به چه صورت است؟

انسداد مادرزادی مجرای اشکی معمولاً به دلیل باز نشدن کامل بخش انتهایی مجرای اشکی در زمان تولد ایجاد می‌شود. در این وضعیت، اشک به‌درستی به داخل بینی تخلیه نمی‌شود و در چشم جمع می‌شود؛ به همین دلیل ممکن است نوزاد دچار اشک‌ریزش و ترشحات چشمی شود، درحالی‌که سفیدی چشم قرمزی واضحی ندارد.

درمان انسداد مجرای اشکی نوزاد با ماساژ مفید است؟

ماساژ صحیح کیسه اشکی ممکن است به تخلیه ترشحات و باز شدن مسیر مسدودشده کمک کند و یکی از روش‌های مراقبتی رایج در انسداد ساده مجرای اشکی است.

چه زمانی باید جراحی انسداد مجرای اشکی در کودکان را انجام داد؟

بیشتر موارد انسداد مجرای اشکی در طول سال اول زندگی به‌تدریج برطرف می‌شوند. اگر انسداد پس از حدود ۱۲ ماهگی ادامه داشته باشد یا علائم شدید و عفونت‌های مکرر ایجاد شوند، چشم‌پزشک ممکن است باز کردن مجرا با پروب را توصیه کند.

آیا انسداد مجرای اشکی در نوزادان به بینایی آنها آسیب وارد می کند؟

انسداد ساده مجرای اشکی معمولاً به‌طور مستقیم به بینایی آسیب نمی‌رساند و در بیشتر موارد با رشد نوزاد برطرف می‌شود. بااین‌حال، نباید هر نوع اشک‌ریزش مداوم را بدون معاینه به انسداد نسبت داد؛ زیرا بیماری‌هایی مانند گلوکوم مادرزادی نیز ممکن است با اشک‌ریزش همراه باشند.

روش های خانگی برای باز کردن مجرای اشکی کودکان چیست؟

در انسداد ساده مجرای اشکی، تمیز کردن ملایم ترشحات و ماساژ صحیح کیسه اشکی با آموزش پزشک می‌تواند به بهبود علائم کمک کند. بااین‌حال، هیچ روش خانگی تضمین نمی‌کند که مجرا باز شود و استفاده از موادی مانند گلاب، چای یا شیر مادر داخل چشم توصیه نمی‌شود.

قی چشم نوزاد تا چه زمانی ادامه دارد؟

اگر علت قی کردن چشم نوزاد، انسداد مادرزادی مجرای اشکی باشد، علائم ممکن است طی چند ماه اول زندگی ادامه داشته باشند؛ اما بیشتر موارد تا پایان سال اول خودبه‌خود برطرف می‌شوند. مدت دقیق به شدت انسداد و شرایط هر نوزاد بستگی دارد. اگر ترشحات مکرر هستند، علائم تشدید می‌شوند یا تا حدود یک‌سالگی بهبودی حاصل نشده است، بهتر است کودک توسط چشم‌پزشک بررسی شود تا درباره ادامه مراقبت یا نیاز به مداخله تصمیم‌گیری شود.

جمع بندی

انسداد مجرای اشکی نوزاد یکی از علت‌های شایع اشک‌ریزش و قی کردن چشم در ماه‌های ابتدایی زندگی است که معمولاً به دلیل باز نشدن کامل مسیر تخلیه اشک در زمان تولد ایجاد می‌شود. بیشتر موارد با رشد نوزاد و مراقبت‌های ساده مانند تمیز کردن ترشحات و ماساژ صحیح مجرای اشکی، بدون نیاز به جراحی برطرف می‌شوند. بااین‌حال، تشخیص تفاوت انسداد مجرای اشکی با عفونت چشم اهمیت دارد؛ زیرا قرمزی واضح، تورم دردناک، تب یا حساسیت به نور می‌تواند نشانه مشکل جدی‌تری باشد. در صورت تداوم علائم یا بروز نشانه‌های هشدار، مراجعه به پزشک و در صورت نیاز چشم‌پزشک کودکان، بهترین راه برای انتخاب درمان مناسب و حفظ سلامت چشم نوزاد است.