سندرم تحریک بیش از حد تخمدان

اگر در سیکل درمان آی وی اف باشید، بعید است که تحریک بیش از حد تخمدان به گوش‎تان نخورده باشد. این عارضه، یکی از عوارض نادر اما نسبتا خطرناک پروسه‌های درمان ناباروری محسوب می‎‌شود. اما آیا همه مادرانی که تحت درمان ناباروری قرار می‌‎گیرند، سندرم تحریک بیش از حد تخمدان را تجربه می‎‌کنند؟ سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) که اصطلاحا به آن هایپر شدن نیز می‎‌گویند، یک پاسخ اغراق آمیز به هورمون‌ها است که معمولا در زنانی رخ می‌د‎هد که از داروهای هورمونی تزریقی برای تحریک رشد تخمک‌ها طی پروسه آی وی اف استفاده می‎‌کنند. ترس از OHSS طبیعی است، ولی گاهی اوقات این نگرانی‌ها بیش‌تر از واقعیت اذیت کننده است. بر اساس مطالعات بالینی، میزان وقوع این عارضه در پروتکل‌های جدید درمان IVF کمتر از ۵ درصد گزارش شده است و اغلب موارد آن خفیف یا متوسط بوده و به سادگی تحت کنترل قرار می‌گیرند.

نگرانی و ترس شما از عوارض IVF قابل درک است اما باید اطمینان داشته باشید که درمان تحت نظر دقیق و با رعایت نکات علمی و ایمنی انجام می‌شود و پزشکان همواره مراقب هستند که داروهای تحریک تخمدان را بر اساس پاسخ فردی بیمار تنظیم کنند تا خطر این عارضه به حداقل برسد. در این مقاله از مجله اینترنتی مام به توضیح بیش‎‎تری در مورد سندرم تحریک بیش از حد تخمدان و راه‎‌های جلوگیری از آن خواهیم پرداخت.

سندرم تحریک بیش از حد تخمدان چیست؟

سندرم تحریک بیش از حد تخمدان نتیجه مستقیم داروهای مورد استفاده در روش ‎‎های درمان ناباروری (مانند ای وی اف) و سایر روش‎‌هایی است که باعث تحریک تخمدان (تحریک تخمک گذاری) و افزایش تولید و بلوغ تخمک می‎شوند. این سندرم زمانی اتفاق می‎‌افتد که طی فرآیند تحریک تخمدان، تعداد زیادی تخمک بطور همزمان در تخمدان آزاد شده و تخمدان‎‌ها پر از مایعی می‎‌شوند که در نهایت به داخل بدن نشت می‎‌کند.

شیوع سندرم تحریک بیش از حد تخمدان 

OHSS قبلا در حدود ۱۰ درصد از زنانی که تحت تحریک تخمدان کنترل شده برای IVF قرار می‌گرفتند، رخ می‌داد، اما امروزه این تعداد کمتر از ۵ درصد است. موارد شدید OHSS در کمتر از ۱ درصد از زنانی که برای درمان باروری تحریک تخمدان دریافت می‌کنند، اتفاق می‌افتد.

عوامل خطر سندرم هایپراستیمولیشن

علت دقیق سندرم تحریک بیش از حد تخمدان به طور کامل شناخته شده نیست. در طول درمان‎های باروری، HCG به عنوان یک محرک تجویز می‎‌شود تا فولیکول‌‎های بالغ، تخمک خود را آزاد کنند. این هورمون می‎تواند رگ‌های خونی تخمدان را تحریک کند و باعث نشت مایع به داخل تخمدان‎‌ها و حتی شکم شود. این مایع تخمدان‌ها را متورم کرده و باعث درد می‎‌شود. OHSS در زنان گاهی اوقات بدون هیچ عامل خطری اتفاق می‌‎افتد. اما عواملی که برای افزایش خطر ابتلا به این مشکل شناخته شده‎‌اند عبارتند از:

• سن کمتر از ۳۵ سال
• تعداد زیادی فولیکول
• سابقه پاسخ زیاد به گنادوتروپین‌ها
• سندرم تخمدان پلی کیستیک
• سابقه قبلی ابتلا به سندرم هایپر استیمولیشن
• بالا بودن سطح استروژن
• تزریق دوزهای بالای HCG طی چرخه ای وی اف
• پایین بودن شاخص توده بدن (BMI).

علائم سندرم تحریک بیش از حد تخمدان

علائم سندرم تحریک بیش از حد تخمدان معمولا در عرض یک هفته پس از تزریق HCG اتفاق می‌‎افتد. اگر در طول یک چرخه درمانی باردار شوید، OHSS ممکن است بدتر شود زیرا بدن شما به طور طبیعی هم شروع به تولید HCG در پاسخ به بارداری می‎‌کند. علائم این سندرم می‌تواند از خفیف تا شدید متغیر باشد و ممکن است با گذشت زمان بدتر شود یا بهبود یابد. از علائم شایع سندرم تحریک بیش از حد تخمدان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: 

• درد و نفخ شکمی (خفیف تا متوسط)
• افزایش وزن ناگهانی بیش از یک و نیم کیلوگرم طی دو روز
• مشکلات دستگاه گوارش (حالت تهوع، استفراغ، اسهال)
• احساس ناراحتی در اطراف تخمدان‎‌ها
• افزایش اندازه دور کمر
• تنگی نفس
• افت فشارخون یا هایپوولمی
• عدم تعادل الکترولیت های بدن
• التهاب پرده صفاق یا پریتونئیت به‎ صورت موضعی یا عمومی
• کاهش دفع ادرار و در موارد شدیدتر، نارسایی حاد کلیه.

طبقه بندی و انواع سندرم هایپراستیمولیشن

سندرم تحریک تخمدان بیش از حد، از نظر شدت علائم به سه نوع مختلف تفسیم بندی می‎شود که به شرح زیر است: 

هایپر استیمولیشن یا OHSS خفیف

• درجه یک: این حالت از سندرم شامل، اتساع شکم و ناراحتی در ناحیه شکم است.
• درجه دو: این حالت، علاوه بر علائم درجه یک، حالت تهوع، استفراغ، اسهال و بزرگ شدن تخمدان از 5 تا 12 سانتی متر را به همراه دارد.

هایپر استیمولیشن یا OHSS متوسط

درجه سه: در این حالت از هایپر شدن، علاوه بر ویژگی های OHSS خفیف، شواهد سونوگرافی از آسیت یا تجمع مایع در شکم حکایت دارد.

هایپر استیمولیشن یا OHSS شدید

• درجه چهار: در این درجه از هایپر شدن، ویژگی های OHSS متوسط به همراه شواهد بالینی در مورد وجود مایع در شکم و مشکلات تنفسی وجود دارد.
• درجه پنج: در درجه پنج سندرم OHSS همه موارد فوق به‎ علاوه تغییر در حجم خون، افزایش غلظت خون، اختلالات انعقادی و اختلال در عملکرد کلیه دیده می‌شود.

تشخیص سندرم تحریک بیش از حد تخمدان

ارائه دهندگان مراقبت‌های بهداشتی OHSS را با چندین آزمایش تشخیص می‎‌دهند. این تست‌ها می‌تواند شامل موارد زیر باشد: 

معاینه فیزیکی

پزشک علائم بالینی و وزن شما را بررسی خواهد کرد و اندازه کمر شما را اندازه‌گیری می‌کند تا نشانه‌های تورم را پیدا کند.

سونوگرافی

وجود مایع آزاد در شکم و اندازه تخمدان‌ها به تشخیص این عارضه کمک می‎‌کند.

عوارض سندرم تحریک بیش از حد تخمدان چیست؟

زنان مبتلا به OHSS در معرض خطر ابتلا به ترومبوز (لخته خون) در ریه ها یا پاها هستند. داروهای مناسب می‌توانند به کاهش خطر ابتلا به این عارضه کمک کنند. در موارد نادر، کیست تخمدان مرتبط با OHSS می‎تواند پاره شود و باعث خونریزی خطرناک شود. افراد مبتلا به این عارضه ممکن است برای توقف خونریزی نیاز به جراحی داشته باشند.

بارداری در صورت وجود سندرم تحریک بیش از حد تخمدان

اگرچه OHSS می‌تواند در صورت وقوع بارداری تشدید شود (به‌ویژه در نوع متوسط تا شدید)، اما بارداری در این شرایط کاملا ممکن و قابل مدیریت است. در موارد خفیف تا متوسط OHSS، معمولا تنها با نظارت منظم، مصرف مایعات، و استراحت نسبی مدیریت می‌شود و به بارداری و جنین آسیبی نمی‌رسد. در موارد شدید، ممکن است نیاز به بستری شدن، تزریق آلبومین یا تخلیه مایع شکمی وجود داشته باشد، اما حتی در این شرایط هم بسیاری از بارداری‌ها به خوبی پیش می‌روند. البته پزشکان معمولا در صورت ریسک بالای OHSS، از فریز جنین و تعویق انتقال جنین به سیکل بعدی استفاده می‌کنند تا از تشدید علائم در زمان بارداری جلوگیری شود.

درمان سندرم تحریک بیش از حد تخمدان

درمان هایپراستیمولیشن خفیف، شامل عدم انجام ورزش شدید، افزایش مصرف مایعات برای رفع کم آبی بدن، افزایش مصرف مواد غذایی حاوی پروتئین و مصرف داروهای مسکن مانند استامینوفن برای کاهش درد است. اما برای درمان سندرم OHSS شدید، اغلب به بستری در بیمارستان نیاز است و در صورت عدم درمان، ممکن است شرایط بسیار خطرناک یا حتی کشنده شود. در بیمارستان ممکن است مایعات داخل وریدی برای بیمار تجویز شود تا کاهش حجم مایعات بدن جبران گردد. در برخی موارد، پزشک ممکن‎ است بخواهد دوز داروی باروری را تغییر دهد. همچنین ممکن است برای جلوگیری از لخته شدن خون، داروی های رقیق‎‌کننده خون نیز تجویز شوند. 

بهبودی OHSS چقدر طول می‏کشد؟

زمان بهبودی برای OHSS بسته به شدت بیماری و باردار شدن در آن چرخه متفاوت است و راهی برای خلاص شدن سریع از شر OHSS وجود ندارد. OHSS خفیف ممکن است ظرف مدت یک هفته به خودی خود برطرف شود، اما در صورتی که خانم در طی همان چرخه باردار شود، علائم ممکن است تا مدت طولانی‎تری باقی بمانند (تقریبا چند روز تا چند هفته). ارائه دهنده مراقبت های بهداشتی به شما خواهد گفت که چه زمانی می‎توانید به فعالیت های معمول خود بازگردید.

پیش‌گیری از ایجاد سندرم هایپراستیمولیشن 

در روند درمان ناباروری، روش های مختلفی برای کاهش احتمال ایجاد سندرم تحریک بیش از حد تخمدان وجود دارد که عبارتند از:

تنظیم دوز دارو

در بیمارانی که مستعد هایپر شدن هستند، تجویز دوزهای پایین‎تر دارو ممکن در جلوگیری از ایجاد این شرایط، کمک کننده باشد.

اضافه کردن بعضی داروها

داروهای خاصی مانند آسپرین با دوز کم یا آگونیست‌های دوپامین ممکن است از ایجاد OHSS جلوگیری کنند. تزریق کلسیم گزینه دیگری است که می‌تواند کمک کننده باشد. زنان مبتلا به سندرم تخمدان پلی کیستیک می توانند از متفورمین استفاده کنند. 

تصمیم پزشک برای ایجاد وقفه در درمان

در صورتی که پزشک شما تشخیص دهد که سطح استروژن کافیست یا تعداد فولیکول‌‎های زیادی وجود دارد، ممکن است استفاده از داروهای تزریقی را برای تحریک تخمدان (تحریک تخمک گذاری) متوقف کند و بعد از چند روز مجدد ادامه داروها را از سر بگیرد.

تغییر در نوع دارو

در برخی موارد، پزشک حتی ممکن است روش های مختلفی را برای تحریک تخمک گذاری انتخاب نماید. برای مثال، لوپرولاید یک گزینه جایگزین برای HCG است و ممکن است از ایجاد سندرم هایپراستیمولیشن جلوگیری کند.

فریز کردن جنین‎

علاوه بر موارد گفته شده، ممکن است پزشک فریز فولیکول‌ها (چه بالغ و چه نابالغ) را به شما پیشهاد دهد؛ در نتیجه جنین های لقاح یافته را می‎توان در چرخه ‎های بعدی انتقال داد. لازم است توجه داشته باشید که استفاده از هر یک از روش های بالا منحصر به ‎فرد است و احتمالاً پزشک باید شما را از نزدیک تحت نظارت قرار دهد تا در مورد نحوه درمان تصمیم بگیرد.

و در پایان…

سندرم تحریک بیش از حد تخمدان (OHSS) یک عارضه نادر درمان IVF است. در اکثر موارد این عارضه خفیف است و در عرض یک تا دو هفته برطرف می‌‎شود. با ارائه دهنده مراقبت‌های بهداشتی خود در مورد خطر ابتلا به OHSS صحبت کنید. در هر نقطه از درمان IVF، علائم OHSS را احساس کردید، در اسرع وقت با پزشک خود تماس بگیرید.